Whiski

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Whiski
A Glass of Whiskey on the Rocks.jpg
Osagaiak

Whiskia[1] (ingelesez orokorrean eta Eskozian Whisky, eta Irlanda eta AEBetan Whiskey; jatorri etimologikoa Eskoziako gaelerazko uisge-beatha) graduazio handiko edari alkoholikoetatik ezagunenetarikoena dena, hainbat likido azukretuetako edo garagardoetako distilazio prozesutik eskuratzen da.

Whiski hitza gaelikotik dator, Eskoziako gaeleraz uisge eta irlanderaz uisce, "ura", eta hau Eskoziako gaeleraz uisge beatha eta irlanderaz uisce beatha, "bizi ura", "pattar" esapidetik. Fraide eskoziarrek hitz honen esanahia “aqua vitae” esapidera aldatu zuten, edariaren propietate anestesikoak eta medizinak zirela eta.

Hedapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Whiskia Eskozia eta Irlandatik, AEBetara eta Kanadara hedatu zen. Hori dela eta, gaur egun whiski mota ugari daude ekoitzitako lekuaren arabera. Horregatik azpimarratzekoak dira mota hauek: amerikarrak (Corn, Rye eta Bourbon,) kanadarra, irlandarra, eskoziarra eta hainbesteko garrantzia ez duten japoniarra eta indiarra.

Hortaz, esan genezake whiski mota guztiak zerealetatik lortzen direla; baina benetako ezberdintasuna erabilitako teknika, nahasketa eta zahartze prozesuaren araberakoa izango da.


Elaborazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Whiskia egiteko oinarriko osagaiak garagarra eta ura dira. Bi osagai horiek hainbat urrats dituen prozesu batean konbinatzen dira azkenean whiskia lortzeko. Hasierako prozesua, garagarra maltatzea eta fermentatzea garagardoarenaren nahiko antzekoa da. Zapore berezitasuna eta alkohol graduazioa ematen diona ondorengo destilazio prozesuak dira.[2]

Maltatzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehenik eta behin garagar aleak biltzen dira eta uretan sartzen dira ondo busti daitezen. Aleak uretan daudela, garagarra ernetzen hasten da. Nahiko ernatu dela ikusten denean, garagarra lehortu egiten da ernetzea gelditzeko. Prozesu honen helburua garagarraren almidoia azukre bihurtzea da.

Garagar ernatuaren lehortzea tradizionalki zohikatza edo turba errearen beroarekin egiten zen, hori baitzen Eskozian eta Irlandan eskuragarrien zegoen erregaia. Lehortze prozesu honetan, beraz, posible da garagar maltatuari zohikatz zaporea gehitzea ketzearen eraginez.

Prozesu guzti honi maltatzea deitzen zaio eta ondorioz maltatutako garagarra lortzen da, edo besterik gabe malta deitua ere. Prozesu honetatik eratortzen da, beraz, malta-whiskia izena. Maltatze prozesuak astebete edo bi irauten du. Destilategi batzuek oraindik prozesu guztia eskuz egiten badute, gehienek maltatzeko errota berezituak erabiltzen dituzte non zohikatz zaporea neurrira aukeratu daitekeen.[2]

Fermentazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maltatutako garagarra ehotu egiten da errotan, irin hautsa baino handixeagoa den tamaina batean utzi arte. Hortik ateratzen osagaiari Eskozian grist deitzen diote.

Grist hori metalezko ontzi zilindriko batean ur berotan beratzen uzten da (mash tun). Tarteka nahastu egiten da prozesuak aurrera egin dezan. Ontzitik likidoa drainatzen da eta bertan garagarraren oskolak eta azalak baino ez dira geratzen. Hondakin hau animaliak elikatzeko aprobetxatu ohi da.

Drainatutako likidoari worts deitzen diote eta kolore marroia du eta zapore gozokoa da. Wortsa, lehenik, underback izeneko ontzi biltegiratzen sartzen da, eta ondoren, washback izeneko egurrezko upel erraldoi bertikal batzuetara pasatzen da. Orduan legamia gehitzen zaio eta fermentazioa hasten da. Fermentazioa amaitzerakoan, geratzen den likidoa etxean egindako garagardoaren usain fuertea du eta %8ko alkohola du gutxi gorabehera.[2]

Destilazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fermentatuko likidoa kobrezko alanbike batean sartzen da. Eskozian bi alanbike erabili ohi dira eta bata bestearen ondotik erabiltzen dira. Lehenengo alanbikean (wash still), likidoa irakiten jartzen da eta alkohola nahasketako ura baino lehenago lurrintzen hasten da. Lurrin hori alanbikearen goialdera igotzen da eta pipa moduko beso batetik ateratzen da. Alanbikearen besotik ateratako lurrina hoztu egiten da, likido bihurtzen da, eta orduan, bigarren alanbikean sartzen da (spirit still).

Destilaziotik ateratzen den likidoa hiru ataletan banatzen da, destilazio momentuaren arabera:

  • Burua: destilazioaren hasiera ateratzen den likidoa da eta fuerteena da. Osagai kimiko asko ditu.
  • Bihotza: destilazioaren erdialdera ateratzen likidoa da.
  • Isatsa: destilazioaren amaieran atertzen den likidoa da eta ahulena da.

Fase honetan atal bakoitzaren azterketa kimiko bat egiten da eta hiruen arteko nahasketa egokiena bilatzen da.[2]

Biltegiratzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Destilatzetik ateratako likorea egurrezko upeletan gordetzen da. Eskozian aldez aurretik sherria edo bourbona izan duten upelen egurrak berrerabiltzen dituzte whiski upelak egiteko, izan ere, horrek zapore berezia ematen baitio whiskiari. Upel egur horiek Estatu Batuetatik ekartzen dituzte gehien bat, izan ere, herrialde hartako osasun legeriaren arabera, egurrezko upel bakoitzak erabilpen bakarra baino ezin du izan.

Eskozian, likoreari whiski izena eman ahal izateko gutxienez hiru urtez egon behar du upelean. Whiski gehienek epe hori hirukoizten dute, eta malta bakarreko whiskiek (single malt) hamar eta hamabi urte ematen dute upeletan botilaratuak izan aurretik. Upelategietako usaina oso berezia izaten da, besteak beste, upelek galera txikiak izaten dituztelako. Upel bakoitzak %2a galtzen du gutxi gora behera urtean, eta beraz, hamar urteren buruan beren edukiaren bostena galtzen dute.[2] Galtzen den kopuru horri Aingeruen zatia deitzen diote.

Whiskia botilan sartzen denean, ontzeari uzten dio, eta itxidura irekitzen ez den bitartean, ez da sekula txartzen. Behin irekita, urte bete edo bi urteko epean galtzen da.[2]

Eraginak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkohola, eta zehazki etanola, efektu sekundarioak sortzen dituen droga psikoaktiboa da. Edari hori hartzearen ondorioak zeharo aldatzen dira alkohol kopuruaren eta edateko momentuaren arabera. Esate baterako, bazkari luze baten ostean, intoxikazioa pairatzeko probabilitateak txikiagoak dira, urdaila hutsik egonik edatean baino.

Alkoholak efektu bifasikoa dauka gizakien gorputzaren gainean; hau da, efektuak aldatzen joaten dira denboraren joanean. Hasieran, alkohola edateak alaitasun eta erlaxazio sentsazioa sortzen du, baina, geroago, koordinazio-arazoak sor ditzake, eta ikusmena lerma dezake. Zelula-mintzek, gainera, alkohol asko xurgatzeko gaitasuna dute; ondorioz, alkohola odol-hodietan dagoenean, gorputzaren bazter guztietara hedatzen da.

Gehien kaltetzen diren organoak bihotza, nerbio-sistema, gibela eta burmuina dira.

Beste ondorio batzuk ere badauzka alkohola edateak: aknea larriagotzea, azala zahartzea, pisua hartzea, barneko lesioak, alkoholismoa eta toxikomania.

Arriskuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkohol gehiegi edateak ekar dezakeen arrisku handienetako bat menpekotasuna da; hau da, alkohola edateko ohiturarekn itsutzea. Alkoholarekiko menpekotasuna dutenek, alkohola edatean ez dutenean, abstinentzia sindrometzat ezagutzen diren efektuak izaten dituzte.

Bestetik, alkohol gehiegi edateak kaltetu egin ditzake burmuina, bihotza, pankrea, urdaila eta gibela; gainera, eragin fisiko eta psikologiko itzulezinak izan ditzake.

Azkenik, aipagarria den beste arrisku bat intoxikazioa da. Honako taula honetan adierazita daude intoxikazio-mailak:

  • Intoxikazio arina:
    • Ataxia (ibiltzeko zailtasuna)
    • Desinhibizioa
    • Hitz egiteko zailtasuna
    • Presio arterial baxua
  • Intoxikazio moderatua:
    • Dardarak
    • Goragalea
    • Izerditzea
    • Antsietatea
    • Logabezia
  • Intoxikazio zorrotza:

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. "Whiski" da euskarazko era arautua (Hiztegi Batua)
  2. a b c d e f (Ingelesez)  Banks, Iain (2004), Raw Spirit, Arrow books, 48-53. orrialdeak, ISBN 9780099460275 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Whiski Aldatu lotura Wikidatan