Aristoteles

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Aristoteles

Aristoteles[1] —grezieraz Ἀριστοτέλης— (Estagira, Mazedonia, K. a. 384 - Kaltzis, Eubea, K. a. 322) Grezia klasikoko filosofo eta zientzialari bat izan zen. Askoren iritziz, Platonekin batera, mendebaldeko pentsamoldean filosofo garrantzitsuenetariko bat da. Bere lanek ezagutzaren arlo anitz biltzen dituzte, hala nola biologia eta beste natura zientziak, logika, metafisika, epistemologia edo ezagutzaren filosofia, etika, politika, eta estetika.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mazedoniako Estagira hirian jaio zen, K. a. 384 urtean, eta hortik datorkio Estagirita ezizena. Asklepiade familiakoa zen, hau da Asklepioren ondorengoena, eta horrek eragin zion biologia eta medikuntzarako zaletasuna. Nikomako bere aita Mazedoniako Amintas erregearen sendagilea zen. Horrek Mazedoniako gortera lotuko zuen Aristoteles bere bizitzan zehar. 17 urte zituela Atenasera joan zen eta bertako Akademian Platonen ikasle izan zen 20 urtez. Akademian izan zen azken urteotan, erretorika irakasle gisa ere jardun zuen. Bertan Estagirita eta Irakurle ezizena ipini zioten, jatorriagatik lehena eta beti liburuak aztertzen aritzen zelako bigarrena. Platon hil zenean, ez zuten Akademiako buru izendatu, Akademian nagusitzen ari zen pentsaera matematikoarekin zituen ezadostasunak zirela eta. Horrela, Espeusipo izan zen Platonen ondorengoa akademian. Asia Txikiko Aso hirira joan zen bertako erregea zen Hermias bere lagunaren gonbiteaz eta han izan zen hiru urtez. Bertan, erregearen alaba (edo biloba, agian) zen Pitiasekin ezkondu eta alaba bat izan zuen berarekin, Pitias izenekoa baita ere. Hermias hil ondoren, Mazedonia bere jaioterriko erregea zen Filipo Mazedoniakoaren 13 urteko Alexandro semearen (gerora Alexandro Handia izango zena) irakasle izendatu (K. a. 343) eta horretan jardun zuen bost urtez. Ondoren, Lesbosera joan zen Teofrasto bere adiskidearekin (K. a. 337- K. a. 335).

Filipo Mazedoniakoa hilik eta Alexandro bere semea bere konkistak prestatzen ari zela, Aristoteles Atenasa itzuli zen. Bertako Akademian, Xenokratesen buruzagitzapean Platonen pentsaera nagusi zela eta, Lizeo izeneko bere eskola sortu zuen Aristotelesek, non jakintza-arlo guztiak lantzen ziren. Bertako ikasleak peripatetiko ezizenez ezagutuak izan ziren, Aristotelesek ibiltzen irakasteko ohitura zela eta (peripatetiko terminoa ibili aditza du jatorri). Bitartean Pitias bere emaztea hil eta Herpilis izeneko emakume batekin ezkondu omen zen eta berarekin seme-alabak izan zituen, Nikomako izeneko seme bat besteak beste, Aristotelesen Etika Nikomakorentzat liburuaren protagonista.

K. a. 323an Alexandro Handia Babilonian hil zenean, Atenaseko Alexandroren aldeko gobernua desegin eta Mazedonia eta mazedoniarren aurkako jarrera piztu zen. Mazedoniarra zen Aristotelesek Eubea uhartera ihes egin, bere hitzetan "Sokratesekin behin egin zuten bezala, filosofiaren aurka berriz ere bekaturik egiteko aukerarik izan ez zezaten" eta bertan hil zen hurrengo urtean.

Pentsaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Logika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Logikaren sortzailetzat jotzen da Aristoteles. Bera izan zen esaldi baten baliozkotasuna bere edukiari baino bere egiturari erreparatuz aztertu behar dela ezarri zuen lehena. Horrela, arrazonamendu logiko zuzen bati silogismo deitu zion. Aristotelesen silogismoen ohiko adibide bat hau da:

  • Gizaki guztiak hilkorrak dira.
  • Sokrates gizakia da.
  • Beraz, Sokrates hilkorra da.

Dedukzioa da, beraz, Aristotelesen logikaren muina, kasu partikularretatik ondorio orokorrak ekartzen dituen indukzioa ere aipatu bazuen ere. Logikari buruz idatzi zituenak Organon, Tresna euskaraz, bataiatu zituzten eskola peripatetikoko bere jarraitzaileek. Organon horren baitan Kategoriak izeneko lana aurkitzen da lehendabizi, non kontzeptuak (izenak, aditzak) adierazten dutenari buruz kategoria ezberdinetan sailkatzen dituen: substantzia, kopurua, kualitatea, erlazioa, lekua, denbora, kokapena, egoera, ekintza eta grina. Kontzeptuak lotutakoan (izen bat aditz batekin batera, esaterako) sortzen diren proposizio kategorikoak soilik dira egiazkoak edo faltsuak, errealitatearekin duten adostasuna duten aztertuz. Proposizioak era zuzenean lotuz eta bateratuz, silogismoak erabiliz alegia, egiazkoak diren proposizio berriak sortzen dira.

Naturaren filosofia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aristoteles interes handia erakutsi zuen naturako fenomenoekin. Horrela, zoologia, botanika, meteorologia eta astronomiako informazio-biltzaile handia izan zen. Biologia arloan nabarmendu zen, izaki bizidunen sailkapen taxonomikoa asmatu baitzuen. Zoologiari dagokionez animalia odoldunak eta odolgabeak bereizi zituen, eta botanikari dagokionez landare loredunak eta loregabeak. Berezko sorreraren ideia okerra ere garatu zuen, intsektuak ihintz, hezetasun eta izerditik berez sortzen zirela esanez. Astronomian ere ekarpenak egin zituen, zortzi esferadun teoria geozentrikoa planteatuz, indarrean iraun zuena Nicolaus Copernicusen teoria heliozentrikoa iritsi arte.

Bere iritziz, animalia, landare eta naturako fenomenoen behaketa sistematikoaz haraindi, zientziaren oinarrian naturaren izaeraren eta egituraren hausnarketa izan behar zela pentsatu eta horretan jardun zuen. Naturaren zientziari physike deitu zion. Physike horretan naturako izakien ezaugarri nagusia aldaketa edo mugimendua eta euren garapen potentziala zen bere iritziz, izaki artifizialak (mahai bat, esaterako) ez bezala. Mugimendua eta aldaketa eragindakoa da eta beraz, kausa bat behar du abiarazle gisa. Lau kausa mota bereizi zituen Aristotelesek: kausa materiala (brontzetik estatua bat sortzen denean), kausa formala (estatuaren forma edo eitea bera), kausa eraginkorra (artista bera) eta xedezko kasua (zertarako egiten den estatua).

Metafisika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aristotelesen Metafisika izenpean, Aristotelesek filosofiaz idatziriko lanen bilduma bat da, gai askotarikoak eta askotan batasunik gabeak. Izena Aristotelesen Fisika lanetako gaiez harago izateagatik dela pentsatu da (meta+fisika, euskaraz fisikaz harago); liburuki hauek Aristotelesen lanen kanon edo ordenazioan Fisika lanen ondorengoak zirelako etor daitekeela ere pentsatu da, ordea [2]. Aipatu behar da, gainera, metafisika hitza bera ez dela bilduma horretan agertzen eta Aristotelesen jarraitzaileek eta peripatetikoek jarritako izenburua dela. Aristotelesen Metafisika bildumaren aniztasunaren baitan, lau gai bereiz daiteke: gauzen lehenengo kausak eta printzipioak aztertzen dituen lehen filosofia, izatearen azterketa, jakintza eta teologia.

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aristoteles idazkiak Teofrastro bere ikasleak jaso zituen, eskola peripatetikoaren buruzagitzarekin batera. Liburu bilduma Neleoren eskuetan geratu zen ondoren. Honek zulo batean gorde zituen, harik eta K. a. 100 urtearen inuguran liburuzale batek aurkitu zituen arte. Atenasera ekarri ondoren, Erromara eramanak izan ziren K. a. 86an, Atenas Erromaren mendean geratu zenean. Erroman jakintsuen arreta jaso zuten eta horien edizio berri bat plazaratu zen ondoren, egun ezagutzen dena. Zoritxarrez, bere idazki guztietatik bostena bakarrik geratzen da [3].


Zientzia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • De Caelo
  • De Generatione et Corruptione
  • Meteorologica
  • De Mundo
  • De Anima
  • Parva Naturalia:
    • De Sensu et Sensibilibus
    • De Memoria et Reminiscentia
    • De Somno et Vigilia
    • De Insomniis
    • Divinatione per Somnum
    • De Longitudine et Brevitate Vitae
    • De Juventute et Senectute
    • De Vita et Morte
    • De Respiratione
  • De Spiritu
  • Historia Animalium
  • De Partibus Animalium
  • De Motu Animalium
  • De Incessu Animalium
  • De Generatione Animalium
  • Coloribus
  • De audibilibus
  • Physiognomonica
  • De Plantis
  • Mirabilibus Auscultationibus
  • Mechanica
  • Problemata
  • De Lineis Insecabilibus
  • Ventorum Situs

Logika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • De Interpretatione
  • Analytica Priora
  • Analytica Posteriora
  • Topica
  • De Sophisticis Elenchis

Metafisika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Metaphysica

Etika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Ethica Nicomachea
  • Magna Moralia
  • Ethica Eudemia
  • De Virtutibus et Vitiis Libellus
  • Politica
  • Oeconomica

farlopa

Estetika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Ars Rhetorica
  • Rhetorica ad Alexandrum
  • Ars Poetica

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Aristoteles da, eta ez *Aristotele (Euskaltzaindiaren 76. araua: LATIN ETA GREZIAR PERTSONA-IZEN KLASIKOAK EUSKARAZ EMATEKO IRIZPIDEEI BURUZKO ERABAKIA)
  2. (Euskaraz)   Calvo Martínez, Tomás (1997), «Aristotelesen metafisika eta bere gakoak», Klasikoak bilduma, http://www.klasikoak.com/pdf/8488303483.pdf .
  3. (Gaztelaniaz)   Barnes, Jonathan (1987), Aristoteles, Cátedra, 14. orrialdea .
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Aristoteles Aldatu lotura Wikidatan
Wikiesanetan artikulu bat dago honi buruz:
Aristoteles