Pazko matxinada

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Pazko matxinada
Éirí Amach na Cásca
Easter Rising
Easter Proclamation of 1916.png
1916ko Pazko matxinadako Irlandako Errepublikaren Aldarrikapena.
Data 1916ko apirilaren 24 eta 29 artean
Lekua Dublin, bai eta Meath, Galway, Louth eta Wexfordeko konderrian jazotako liskarrak
Emaitza irlandar errepublikarren porrot militarra baina garaipen morala, ordurarte bizkar ematen edo aurka zuten irlandarren gehiengoa heuren alde jarri baitzen
Lurralde
aldaketak
Irlanda
Gudulariak
Irlandako Errepublika Irlandar indar matxinatuak:
 Irlandar Boluntarioak
 Irlandar Armada Hiritarra
 Cumann na mBan
Erresuma Batua Britainiar Armada
Buruzagiak
Patrick Pearse
James Connolly
Tom Clarke
Seán MacDermott
Joseph Plunkett
Éamonn Ceannt
Thomas MacDonagh
Lord Wimborne
Augustine Birrell
Matthew Nathan
Lord French
Lovick Friend
John Maxwell
William Lowe
Indarrak
1.250 ekintzaile Dublinen
~2.000–3.000 ekintzaile gainontzeko Irlandan barna, baina haietatik oso gutxik parte hartu zuten
16.000 gudari eta 1.000 polizia Dublinen asteburuz
Galerak
64 hildako
zauritu kopuru ezezaguna
16 exekutatu (buruzagi matxinatuak)
132 hildako
397 zauritu
254 zibil hilak
2.217 zibil zaurituak
Denera hildakoak: 466

Pazko matxinada (irlanderaz Éirí Amach na Cásca, ingelesez Easter Rising), Irlandan 1916ko apirilean, Pazko Astelehenean, Erresuma Batua eta Britainiar Inperioaren agintearen aurka burutu zen matxinada bat izan zen. Matxinada, errepublikarren aldetik Irlandaren kontrola bereganatzeko egin zuten saiakera ezagunena bilakatu zen, bide batez Erresuma Batutik independentzia lortzeko helburu edo asmo garbiz. Saiakera errepublikar iraultzaile hau 1916ko apirilaren 30an jazo zen, Irlandar Boluntarioen zati batek (Irlandako Errepublikar Anaitasuna edo IRB-ren esku armatua zena), Patrick Pearse abokatua buru zutelarik, bai eta James Connolly-ren Irlandar Hiritarren Gudarosteak, Dublin hirian kokaleku garrantzitsuak hartu zituztenean, leku hauetatik Irlandako Errepublika aldarrikatu zuten. Gertaera hau, irlandar independentziaren prozesuko aldi erabakigarritzat hartzen da, halere irlandar nazionalismoa eta irlandar errepublikanismoaren barneko zatiketa ere ekarri zuen, garai hura arte Britainiar Koroaren peko autonomia mugatu bat onartu baitzuen, autonomi gobernuaren hirugarren Legean gauzatzen zelarik (Home Rule), 1914an onartua eta Lehen Mundu Gerra garaian ezeztatua izan zelarik. Matxinada sei egunetako etengabeko norgehiagoka eta borroken ostean erabat zanpatua izan zen, nahiz eta arrakastatsutzat edo garaipen gisa hartua izan den, Irlandaren independentziaren auzia mundu mailara agerrarazi baitzuen.

Matxinadaren antolatzaileak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Britaniar Gobernua eta Komunikabideen "ustetan" 1916ko Pazkoko matxinadako gertakarien "atzean" Sinn Fein alderdi politiko txikia zegoen, nahiz eta hau egiazki ez izan horrela. 1916ko Pazkoko matxinadaren antolatzaile nagusiak erakunde edo talde errepublikar hauek izan ziren:

Matxinadaren antolaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nahiz eta Pazkoko matxinada nagusiki Irlandar Boluntarioek martxan jarria izan, beraren antolaketaren arduna Irlandar Anaitasun Errepublikarra (edo IRB, Irish Republican Brotherhood) erakundeaa izan zen. 1914ko abuztuaren 4an Lehen Mundu Gerra hasi zenean, IRB erakundeko Kontseilu Gorena biltzartu eta Ingalaterrako estualdiak Irlandaren aukerak dira leloari jarraituz gerra hura amaitu aurretik ekintzetara igarotzea erabaki zuen. Helburu honekin, IRBko Tom Clarke diruzainak matxinada hura antolatuko zuen militar kontseilu bat osatu zuen, kontseilu honen hasierako kideak Patrick Pearse, Éamonn Ceannt eta Joseph Plunkett izan zirelarik, handik gutxira Clarke bera eta Sean MacDermott elkartu zitzazikien. Guzti hauek, Clarke ez ezik, IRB eta Irlandar Boluntarioak erakundeetako kideak ziren. 1913an IRB edo Irlandar Errepublikar Anaitasuna sortu zen unetik bere kideak sekretupean Irlandar Boluntarioak erakundean infiltratuz joan zirela, bide batez azken erakunde horren barnetik IRBko kideak ofizial mailara igoarazten zituztelarik. Ondorioz 1916. urterako Irlandar Boluntarioak erakundeko goi kargu gehienak ekintza zuzen eta oldarkorren aldeko errepublikarrak ziren. Haien artean salbuespen nabarmenena euren sortzailea zen Eoin MacNeill izan zen, honek Lehen mundu Gerra amaitu ostean Irlandar Boluntarioak erakundea Erresuma Batuarekin negoziazioak burutzeko aldekoa zen, eta arrakastarik izango ez lukeen inongo edozein matxinadaren aurkakoa zen. Dena dela, IRB erakundeak MacNeill euren alde jarraraztea (behar ahal izan ezkero baita trikimailuen bidez ere) edota bere aginduei ez entzunena egiteko asmoa erakutsi zuen. Halere, azkenik bi plan hauetako bat bakarra ere ez zuten lortu ahal izan.

O'Connell Street etorbidean dagoen Dublingo Postetxe Bulego Nagusiaren eraikuntza, 1916ko Pazkoko matxinadaren kokagune nagusia izan zen.

IRBren planak laister aurkitu zuen lehenbiziko oztopa: Irlandako Hiritar Armadaren edo ICA (Irish Citizen Army) talde sindikalista eta sozialistaren buruzagia zen James Connolly eskoziarrak beste alderdi politiko batzuk ekintzara iragateko asmoarik ez izan ezkero euren kabuz matxinada bat gauzatzeko mehatxua jaurtiki baitzuen (une hartan Connolly eta Irlandako Hiritar Armada erakundea IRB erakundearen asmoei buruz ezjakitun zeuden). Connollyren ICA erakundeak 200 kide besterik ez zituenez, parte hartuko lukeen edozein ekintza porrot ziurra izango litzateke, ondorioz honek Irlandar Boluntarioen matxinada batek arraksta izateko aukera guztiak zapuztuko lituke. Honela bada, IRB erakundeko buruzagiak Connollyrekin biltzartu eta beraiekin batu zedin gonbentzitu zuten. Hurrengo Aste Santuan denak batera ekintzara pasatzeko erabakia hartu zuten.

Britainiarrek erakunde eta talde hauen barnean zituzten informatzaileak neutralizatu asmoz, Irlandar Boluntarioak erakundek Pearse buruzagiak hiru egunez "martxa eta ariketa" militarrak antolatu eta burutzeko agindua eman zuen (egun horien artean Pazko Igandean zegoelarik). Egitasmo honen ideia erakundearen benetako errepublikarrak (bereziki IRB erakundeko kideak) matxinada noiz jazoko zen ohartaraztea izan zen, aldiz, MacNeillen gizonek eta Dublingo gazteluko britainiar agintariek agindu hura literalki hartu eta ariketa militar arrunt batzuei garrantzirik eman gabe matxinadak ustekabean hartuko lituzke. Noski, hura hala gertatuko zela suposatzea, gehiegi suposatzea zen, MacNeill segituan ohartu zen han benetan antolatzen ari zenaz eta hura geldiarazteko "Dublingo gaztelukoei deitu ez beste, edozer gauza egiteko gai zelako" mehatxua egin zuen. Nahiz eta MacDemorttek MacNeilli Sir Roger Casementen ardurapean Kerry konderriko kostaldean matxinada hartan erabiltzeko armez beteriko alemaniar itsasontzi bat lehorreratu zelako albistea eman eta ekintzaren baten antolatzaile gisa jarri izan, hurrengo egunean itsasontzi hura hondoratua izan zela jakin bezain laister MacNeill bere aurreko pentsakerara itzuli zen. MacNeillek bere aldekoen laguntzaz, bereziki Bulmer Hobson eta O'Rahillytarrak, Irlandar Boluntarioak erakundeko kide guztiei igande hartako programatuak zituzten ekintza guztiak bertan behera uzteko kontragindua eman zuen. Halere, hau matxinada hura egun bakar batez atzeratu eta matxinatuen kopurua nabarmen murrizteko besterik ez zuen balio izan.

Pazko matxinadan parte hartu edo zerikusia izateagatik exekutatuak izan zirenen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fusilatutako Pazko matxinadako buruzagien omenezko plaka.

Matxinadaren buruzagiak eta partehartzaileak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Matxinadarekin zerikusia izateagatik exekutatuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Matxinadaren ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garai honetan, Pazkoko matxinadatik bizirik atera ziren partaideak Sinn Feín alderdi politikoa infiltratzen hasi ziren, honenbestez, ordurarteko alderdi txiki honek "garrantzia" hartzen joan zen irlandar errepulikar mugimenduaren barnean beste erakundeei gain hartuz (IRB, ICA edota Irlandar Boluntarioak), bai eta britainiarren erasoen helburu berri bilakatuz. 1917ko urrirako, bere trebetasun eta barne-mugimenduei esker, Micheal Collins, Sinn Feín alderdiko buruzagitzako kideetako bat bilakatua zen jadanik eta Irlandar Boluntarioen erakundeko zuzendaria; Éamon de Valera izango zen bi erakunde hauetako presidentea (De Valera izan zen Pazkoko matxinadako buruzagi edo antolatzaileetatik, britainiarrek bizirik utzi zuten bakarra).

Michael Collinsen partehartzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1916ko Pazkoko matxinada ospetsuaren egunetan matxinoen artean Michael Collinsen izena ezagun egiten hasi zen. Buru argia eta antolatzaile maila handiko pertsona bezala azaldu zen, Irlandar Errepublikar Anaitasuneko erakundearen barnean, berarekiko itzal eta begirune handia lortu zituen, eta oraindik onespen gehiago irabazi zuen Plunkett kondearen finantza ahokulari gisara. Azken hau, Joseph Mary Plunkett, Pazkoko matxinadako antolatzaileetako bat izango zenaren aita zen.

Pazko Astelehenean matxinada izan zenean, Dublingo Postetxe Nagusian, Patrick Pearse eta beste irlandar abertzaleen batzuen aldean borrokatu zen Michael Collins britainiar gudarosteen aurka. Matxinada sekulako galera edo porrot militar itzela bilakatu zen (askok itxaroten zuten modura) irlandar abertzaleentzat. Nahiz eta askok Pazkoko matxinada egitea soilarekin erabat pozik egon (Patrick Pearse-en "odol sakrifizioaren teorian" sinistuz), Collins bezalakoek erdi-ipurdiko amateurismoa, babes eza eta antolamendu eza besterik ez zuten irlandar abertzaleen aldean. Bereziki ezaguna izan zen St. Stephen Green Parkeko irlandar abertzaleen kokagunearen kasua, ez baitzuten inongo ihesbiderik hasieratik bukaeraraino. (Irlandako independentzia Gerran, Michael Collins-en obsesioetako bat kokaleku finkoak saihestea izan zen, "Talde Mugikor" ("Flying Columns") ezagunak sortuz. Talde Mugikor hauek "gerrilla" moduan jokatzen zuten: bat-batean eraso, eta ondoren ekintza lekutik azkar-azkar alde egiten zuten, galerak txikituz eta etekinak handituz. Irlanda osoko Talde Mugikor hauetako ospetsuena, Tom Barry erreboltaiaren Cork Mendebaldeko Talde Mugikorra izan zen (West Cork Flying Column).

Michael Collins, 1916ko Pazkoko matxinadako beste partaide batzuen antzera, atxilotua izan zen, eta britainiarrek fusilatzeko kinka larrian egon zen (britainiarrek Collins ez hiltzeko arrazoi nagusia bere izena Pazkoko matxinada antolatzaileen artean bilatu ez izana izan zen). Horrenbestez, Collins, matxinada hartako beste hainbat partehartzaileekin batera, Galesko Frongoch preso-zelaian sartu zuten. Hemen izan zen, bere adiskide garaikideen esanetan, errepublikar mugimenduaren barnean bere lidergo maila sendoa gauzatu zen garaia. Garai honetarako Collins jadanik Pazkoko matxinada-aurreko Sinn Fein alderdi nazionalista txikiaren buruetako bat zen.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Pazko matxinada Aldatu lotura Wikidatan


Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Max Caulfield, The Easter Rebellion, Dublin 1916 ISBN 1-57098-042-X
  • Tim Pat Coogan, 1916: The Easter Rising ISBN 0-304-35902-5
  • Michael Foy and Brian Barton, The Easter Rising ISBN 0-7509-2616-3
  • Robert Kee, The Green Flag
  • F.X. Martin (ed.), Leaders and Men of the Easter Rising, Dublin 1916
  • Dorothy McCardle, The Irish Republic
  • F.S.L. Lyons, Ireland Since the Famine ISBN 0006332005
  • John A. Murphy, Ireland In the Twentieth Century