Sozialismo

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Sozialismo
Red flag waving.svg
Sozialismo motak

Sozialismoa ideia eta proposamen politiko eta ekonomikoen multzo zabal eta heterogeneoa da, oor har langile-klasearen lan-kondizioak hobetzearren eta berdintasunezko gizarte baten alde. XIX. mendean sortu zen, Industria Iraultzako langileen bizimodu latzaren haritik, eta bereziki Karl Marxek osaturiko doktrinaren inguruan, marxismoan alegia, gorpuztu zen. Doktrina horretan, sozialismoa kapitalismoa ordeztuko lukeen aro historikoa litzateke, komunismoaren aurretik. Horrela, sozialismoa kapitalismoaren aurka definitzen da, sozialisten iritziz sistema kapitalistan baliabideak eta ondasunak modu bidegabe batez banatzen direlako. Kapitalismoa gainditu edo behintzat bide zuzen batera eramateko, sozialistek ekoizpen bitartekoen jabetza edo kontrola aldarrikatzen dute, estatuaren edo beste erakunde baten eskutik, liberalismoak defendatzen duen jabego eta ekimen pribatuaren aurka. Ideia nagusi hauek aldatzen eta zehazten joan dira geroztik, eta horren ondorioz hainbat korronte sozialista sortu dira, batzuetan aski desberdinak; esaterako, merkatu-sozialismoak merkatu libreko ekonomia eta kapitalismoa aldezten du, baina oinarrizko baliabide zenbaiten kontrola estatuaren esku utziz.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurrekari historikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adiera zabalean, sozialismoaren ideiak antzinatik garatu ziren historian. Akenatonek, Antzinako Egipton, eta Konfuziok, Antzinako Txinan, gizakien arteko berdintasunaren beharra aldarrikatu zuten. Antzinako Grezian ere, Espartako Likurgo legegizonak ondasunen banaketa aldeztu zuen. Hala eta guztiz ere, Platonen Errepublika izan da mendeetan zehar gaurdaino jabego pribatuaren ezeztapena eta norberekoikeriaz jokatuko ez lukeen eta gizarte osoaren alde egingo lukeen hiritarren elite politiko baten beharra zabaldu dituena. Tradizio judeokristauak ere mendeetan iraun du eta berdintasunezko gizarte baten idealizazioa eta txiroen laguntza eta babesa sustatu ditu, ideia sozialistekin bat (hain zuzen, sozialismo kristauak ideia sozialistak eta kristauak uztartzen ditu).[a 1]

Aro Modernoan, XVI. mendeko alemaniar nekazarien gerran, nekazariak egitura feudalen deuseztapenaren alde borrokatu ziren. Nekazarien matxinada horren porrot hori sakonki aztertu zuen Friedrich Engelsek, langileen borrokari buruzko ondorioak ateratzeko. 1516 urtean Tomas Morok Utopia lana idatzi zuen, berdintasunezko gizarte bat idealizatuz. Gauza bera egin zuen Tomas Campanellak 1623 urtean bere Eguzkiaren Hiria lanean. XVIII. mendean, jeusitek Paraguaiko guaraniak erredukzio edo misioetan antolatu zituzten, non lurrak eta beste ondasunak kolektibizaturik zeuden.[1]

Sozialismoaren sorreraren testuinguru historikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Industria Iraultza», «Argien Garaia» eta «Frantziako Iraultza»

Aro Modernoa, XV. mendetik XVIII. mendera, feudalismotik kapitalismorako trantsizio-garaia izan zen. Bereziki XVIII. mendeko Inglaterran aldaketa sozioekonomikoak nabarmenak izan ziren; hain zuzen, han izan ziren Industria Iraultza jatorria. Nekazaritzan hobekuntza handiak izan ziren, horri esker produktibitatea eta lurjabeen irabaziak nabarmen handitu ziren, nekazaritza produktuen eskaintza handiak ekarritako prezio-beherakada izan arren. Lurjabe handiek lurrak metatu eta nekazari asko geratu ziren soberan. Nekazari langabetuek hirietara jo zuten lantegietan lan egiteko. Aldi berean, trantsizio demografikoaren lehen faseak ere, hikortasun-tasen jeitsierarekin, populazioaren hazkunde handia ekarri zuen XVIII. mendetik. Beste arloetan ere, berrikuntza teknologikoak izan ziren eta horien zabalkuntzak industria indartu zuen. Horretan lagundu zuten garraioen garapenak eta kolonietatik ekarritako lehengaiek. Makineria eta lanaren zatiketa sartzen hasiak ziren eta horien ondorioz ordurarteko artisautza-tailerrak langile askoko fabrika bilakatu ziren. Horrek eragindako ondorio sozial larrien aurka luditen matxinadak izan ziren, han eta hemen, baina arrakastarik gabe. Industria Iraultza abian zen, beraz. Langile industrialen kopurua asko igo arren, presio demografikoak soldatak txikiak izatea ekarri zuen, maiz biziraupenaren mugan. Emakumeek eta haurrek ere lan egiten zuten, goizetik iluntzera gelditu gabe eta kondizio penagarrietan. Horrela sortu zen langileen klase deritzona.[2]

Aldi berean, Frantzian bereziki aldaketa politiko handiak izan ziren. Argien Garaian arrazionalismoa aldeztu zen politikan eta ekonomian jarraitu beharreko irizpide nagusi moduan; hortik demokrazia eta giza eskubideak ezarri ziren gizarteko printzipio zuzentzaile moduan Frantziako Iraultzan. Praktikan jende xume eta txiroen alde baino burgesiaren interesetara moldatu baziren printzipio horietan instituzio politiko berriak, batzuetan berdintasun erradikala eskatzen zuten mugimenduak izan baziren ere, sans-culotte direlakoen kasuan esaterako. Printzipio horiek oinarri moduan hartuko zituen gerora sozialismoak bere ideiak aldezteko.[a 2]

Garai horretako pentsalarien artean, baziren batzuk ideia aurresozialistak izateagatik nabarmendu zirenak. Frantzian, Jean-Jacques Rousseauk (1712-1778) jabego pribatua sufrimendu, krimen eta gerren jatorri moduan definitu zuen; bere aldarrikapenak sans-culotte izenekoen liderrek maiz aipatzen zituzten; Gabriel Bonnot de Mablyk (1709-1785) eta Étienne-Gabriel Morellyk (1717-1778) berekoikeria gaitzetsi eta altruismoa eta berdintasuna aldarrikatu zituzten; aurrekoen ekarpenak gutxietsi gabe, Gracchus Babeuf (1760-1797) izango zen, berriz, sozialismoaren historian aitzindari gisa eta Karl Marx eta Friedrich Engelsen erreferentzia nagusi moduan agertzen den pentsalari eta ekintzailea, Frantziako Iraultzaren testuinguruan ondasunen jabetza kolektiboa, banaketa eta berdintasuna aldarrikatuz.[a 3][3] Inglaterran ere izan ziren kritika soziala egin eta berdintasunezko eta birbanaketarako ordena sozial berria aldarrikatu zutenak, hala nola Thomas Paine (1737-1809) eta William Cobbett (1763-1835) demokrata erradikalak; horien jarraitzaileak sozialimoaren ideietatik aldendu bazien ere, haien ekarpenek ideia sozialistak elikatu zituzten.[a 4]

Sozialismo utopikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Sozialismo utopiko»

Lehenengo ideia sozialistak XVIII. mendearen bukaeran sortu ziren, eta XIX. mendearen hasieran indartu, langileen mugimenduarekin batera, industria iraultzak sortu zituen kondizio latzei aurre egiteko asmoz. Sozialismoari buruzko teoriak eratu zituzten lehen pentsalariak sozialista utopiko deitu izan ziren. Besteak beste, aipagarriak dira Charles Fourier, Robert Owen eta Saint-Simon; pentsalari horiek burgesak ziren, klaseen arteko gatazkaren kontrakoak. Langileek jasaten zituzten bizitza eta lan baldintzek kezkaturik, haien ustez beharrezkoa zen gizartearen aldaketa orokorra, gizonari garrantzi handiagoa emango liokeen balioen hierarkia berri bat osatzea.

Saint-Simon gehiengo diren klaseen aldeko agertu zen, ahalik eta onena ahalik eta gehienentzat; aukeren berdintasuna, eta eraginkortasuna nahiz errendimendua oinarritzat hartuko zituzkeen ordena baten beharra azpimarratu zuen: bakoitzari bere ahalmenaren eta obren arabera. Fourier, berriz, moral berri baten beharraz aritu zen, legeak Jaungoikoak gizakiari eman dizkion sen onenek gidaturiko bat-bateko ekintzez ordezkatzearen aldeko zen; hala, harmonia ezarriko litzateke gizartean, gizonek elkarrekin egingo lukete lan, ez litzateke ez morroirik ez gudarosterik izango eta bikoteak zelula berekoietan mantentzen dituen ezkontzaren ordez amodio askea izango litzateke nagusi, haren ustez. Sozialismo britainiarraren sortzailetzat hartzen den Owenen iritziz, berriz, gizakia hazterakoan, bizitzan eta lanean dituen baldintzen fruitua da, eta baldintza horiek zaindu behar dira gizakiaren ongizatea lortzeko. Teorian emankorrak diren gogoeta eta pentsamendu utopiko horiek nekez izan dezakete praxirik, are gutxiago, egun erabat trinkoturik dirauen egitura kapitalistan.

Hala ere, sozialista utopiko horiek, esperimentu gune mugatu eta txikietan bada ere, beren teoriak gauzatu nahi izan zituzten hainbatetan (besteak beste, Considerant sozialistak Falansterio bat ezarri zuen Estatu Batuetan; Cabetek Ikaria sortu zuen; Owenek, berriz, arrakasta gutxi izan zuen Harmonia Berria izeneko kolonia bat). Sozialismoaren lehen pentsalari horiek oso utopikoak izan ziren arren, nabaria da haien eragina sindikalismo sozialistan eta baita kooperatiba edo langile elkarte mugimenduan ere.

Langile mugimenduak izan zuen garapenarekin batera, sozialismoa Europa osora zabaldu zen, eta alderdi sozialistak sortu ziren. 1840. urtea arte, ordea, sozialismoa Frantzia eta Britainia Handia aldean baizik ez zen indartu; Britainia Handian Industria Iraultza sortu eta gehien garatu zen herrialdea zelako, eta Frantzian, XVIII. mendetik ordu arte, ideia iraultzaileen sorleku nagusia izan zelako.

Marxismoaren garapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Marxismo»

1848. urtean Marx eta Friedrich Engelesen Manifestu Komunista agiria argitaratu zen. Aurretik izan ziren mugimendu sozialisten zenbait ideia hartu bazituzten ere, sozialismo utopikoaren idealismo erromantikoaren aldean sozialismo zientifikoa nagusitu nahi zuten haiek. Sozialismoaren barnean XIX. mendearen bukaera alderako sortu ziren aldeak, batik bat Eduard Bernsteinez geroztik, haren teoria errebisionistek klaseen gatazka eta iraultza baztertzen baitzituen.

1919. urteaz gero sozialismo eta komunismo hitzak sinonimo antzera erabili izan ziren arren, ez ziren gauza bera, III. Internazionalak II. Internazionalaren kontra izan zuen jarrera eta orobat alderdi sozialisten zatiketa ugariak ere kontuan harturik. Ordudanik bide parlamentarioa eta demokratikoa onartzen zuten mugimendu marxistei sozialdemokrata izena eman zitzaien, hitz horren esanahi berrian alegia.

XX. mendean izan diren eredu sozialistak era askotakoak izan dira: Sobietar Batasunean guztiz zentralizaturiko sistema sozialista izan zen alde batetik; Jugoslavian eredu deszentralizatua izan zen nagusi (langileak lantokien kontrolean ez ezik, irabazietan ere parte hartzen zuten), eta beste muturrean ongizate estatuan oinarritzen ziren Suediako, Danimarkako, Frantziako edo Espainiako ereduak.

Sozialismoa Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zugaztietako UGT eta PSOEren Herriko Etxea, 1888an sortua.

Euskal Herrian hainbat esperientzia sozialista egon dira denboran zehar. Lehenengo elkarte sozialistak -PSOE alderdikoak- Bilbo inguruan eta bereziki Ezkerraldea eta Trianoko Mendietako meatzetan sortu ziren. Zugaztietan (La Arboleda), adibidez, Euskal Herriko lehenengo Herriko Etxea dago.

Euskal Herria da Dolores Ibarruri "Pasionaria"-ren sorterria. 1895an jaio zen Gallartan eta bertako Elkarte Sozialistako kide izan ondoren Espainiako Alderdi Komunistan (PCE) militatzen hasi zen. Alderdi honetako Idazkari Orokorra izan zen 1960ra arte eta, ondoren, bertako Lehendakaria. Espainiar Gorteetako lehenengo lehendakariordea izan zen.

Euskal abertzaletasuneko lehenengo alderdi sozialista, eta beraz ezker abertzalearen sortzailea, EAE-ANV izan zen hainbatentzat. Beste batzuentzat, berriz, abertzaletasuna eta sozialismoa proiektu politiko berean batzeko ETAren sorrerara itxaron beharko da (1959).

Frankismo garaian itxilaldi bat egon zen euskal sozialismoan. ETAtik sortuko ziren ondoren euskal sozialismoaren adar nagusiak: EMK, LKI, Euskadiko Ezkerra, EIA... Era berean, PCEren euskal adarrak -Euskadiko Partidu Komunista edo EPK-k- indarra hartu zuen. Gainera, ETAren Langile Fontetik LAK eta LABen sorrerak Bilbo inguruko CCOOren handiagotzea eten zuen, Euskal Herrian oinarritutako langile klase sozialista mugiaraziz. 1978an, Altsasun, ANV, ESB, HASI eta LAIAk Herri Batasuna sortu zuten, independentzia eta sozialismoaren proiektua sendotuz.

Garaiotan, bestalde, eta Trantsizio ondorengo urteetaz geroztik batez ere, PSOEren euskal adarrak (PSE-EE) nahiz Nafarroakoak (PSN), indar handia hartu zuten Hegoaldeko euskal herrialdeetan.

Ipar Euskal Herriari dagokionez, alderdi sozialistak ez dira gehiengoa izan normalean, nahiz eta Frantziako Alderdi Sozialistak indar handia duen. Abertzaletasunaren eremuan, EMAk nabarmendu zuen mugimenduaren izaera sozialista.

Alderdi politiko sozialistak Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egun, ondoko alderdiek euren burua sozialista edo sozialdemokratatzat jotzen dute:

Alderdi politiko sozialistak munduan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. 2-4 orr.
  2. 8-12 orr.
  3. 18-25 orr.
  4. 25-34 orr.

Beste erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Gaztelaniaz)   Paniagua, Javier (2010), Breve historia del Socialismo y del Comunismo, 17-18. orrialdeak .
  2. (Gaztelaniaz)   Paniagua, Javier (2010), 18-21. orrialdeak .
  3. (Ingelesez)   Birchall, Ian (1996), Neither Jacobin nor Utopian: Marx, Engels and Babeuf, http://grimanddim.org/historical-writings/neither-jacobin-nor-utopian-marx-engels-and-babeuf/ .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Sozialismo Aldatu lotura Wikidatan