Sozialismo

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Sozialismo
Red flag waving.svg
Sozialismo motak

Sozialismoa jabetza kolektiboa eta baliabideen banaketa aldezten dituen doktrina politiko eta ekonomikoa da[1], beraren arabera elkartasun eta berdintasunezko gizarte baten alde. Orokorrean kapitalismoaren kritika moduan eratu da, pertsonen bizimodua hobetzeko sistema kapitalista erreformatu edo bertan behera utzi behar dela baieztatuz.[2] Printzipio orokor horietan oinarrituta, sozialismoan ideia eta proposamen politiko eta ekonomikoen multzo zabal eta heterogeneoa biltzen da, sozialismo iraultzailetik sozialdemokraziara, sindikalismoarekin, sozialismo libertarioarekin, kristau sozialismoarekin eta beste joera batzuekin batera, ezker politikoaren baitan kokatuak.[3] XIX. mendean sortu zen, Industria Iraultzako langileen bizimodu latzaren haritik, eta bereziki Karl Marxek osaturiko doktrinaren inguruan, marxismotik alegia, gorpuztu zen. Doktrina horretan bertan, adiera hertsiago batean, sozialismoa aro historiko gisa kapitalismoa guztiz deuseztatu baino lehen komunismoaren aurreko trantsiziozko aldia litzateke. Bertsio erradikal edo gogor horretan, sozialistek ekoizpen bitartekoen erabateko jabetza edo kontrol kolektiboa aldarrikatzen dute, estatuaren edo beste erakunde baten eskutik, liberalismoak defendatzen duen jabego eta ekimen pribatuaren aurka. Ildo horretatik, bloke komunista izeneko erregimen politikoak sortu ziren munduko hainbat herrialdetan XX. mendean zehar. Erregimen politiko horietatik kanpo, herrialde kapitalista demokratikoetan hain zuzen ere, joera sozialista deszentralizatuago eta malguagoak garatu ziren, kapitalismoa erreformatuz programa politiko eta ekonomiko sozialista sendoa eratu daitekeela baieztatzen dutenak, bereziki sozialdemokrazia joeraren inguruan.[4]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurrekari historikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adiera zabalean, sozialismoaren ideiak antzinatik garatu ziren historian. Akenatonek, Antzinako Egipton, eta Konfuziok, Antzinako Txinan, gizakien arteko berdintasunaren beharra aldarrikatu zuten. Antzinako Grezian ere, Espartako Likurgo legegizonak ondasunen banaketa aldeztu zuen. Hala eta guztiz ere, Platonen Errepublika izan da mendeetan zehar gaurdaino jabego pribatuaren ezeztapena eta norberekoikeriaz jokatuko ez lukeen eta gizarte osoaren alde egingo lukeen hiritarren elite politiko baten beharra zabaldu dituena. Tradizio judeokristauak ere mendeetan iraun du eta berdintasunezko gizarte baten idealizazioa eta txiroen laguntza eta babesa sustatu ditu, ideia sozialistekin bat (hain zuzen, sozialismo kristauak ideia sozialistak eta kristauak uztartzen ditu).[a 1]

Aro Modernoan, XVI. mendeko alemaniar nekazarien gerran, nekazariak egitura feudalen deuseztapenaren alde borrokatu ziren. Nekazarien matxinada horren porrot hori sakonki aztertu zuen Friedrich Engelsek, langileen borrokari buruzko ondorioak ateratzeko. 1516 urtean Tomas Morok Utopia lana idatzi zuen, berdintasunezko gizarte bat idealizatuz. Gauza bera egin zuen Tomas Campanellak 1623 urtean bere Eguzkiaren Hiria lanean. XVIII. mendean, jeusitek Paraguaiko guaraniak erredukzio edo misioetan antolatu zituzten, non lurrak eta beste ondasunak kolektibizaturik zeuden.[5]

Sozialismoaren sorreraren testuinguru historikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Industria Iraultza», «Argien Garaia» eta «Frantziako Iraultza»

Industria Iraultza eta Frantziako Iraultza, azken hau Argien Garaiko pentsamenduaren idealetan oinarrituta, aipatzen dira bereziki sozialismoaren faktore sortzaile gisa.[6]

Industria Iraultzan sortutako langileen klasearen bizimodu latza izan zen sozialismoaren abiarazlea. Industria Iraultza garatu zuen lehen herrialdea Inglaterra izan zen, XVIII. mendean. Nekazaritzan hobekuntza handiak izan ziren mende horretan, horri esker produktibitatea eta lurjabeen irabaziak nabarmen handitu ziren, nekazaritza produktuen eskaintza handiak ekarritako prezio-beherakada izan arren. Lurjabe handiek lurrak metatu eta nekazari asko geratu ziren soberan. Nekazari langabetuek hirietara jo zuten lantegietan lan egiteko. Aldi berean, trantsizio demografikoaren lehen faseak ere, hikortasun-tasen jeitsierarekin, populazioaren hazkunde handia ekarri zuen XVIII. mendetik. Beste arloetan ere, berrikuntza teknologikoak izan ziren eta horien zabalkuntzak industria indartu zuen. Horretan lagundu zuten garraioen garapenak eta kolonietatik ekarritako lehengaiek. Makineria eta lanaren zatiketa sartzen hasiak ziren eta horien ondorioz ordurarteko artisautza-tailerrak langile askoko fabrika bilakatu ziren. Horrek eragindako ondorio sozial larrien aurka luditen matxinadak izan ziren, han eta hemen, baina arrakastarik gabe. Industria Iraultza abian zen, beraz. Langile industrialen kopurua asko igo arren, presio demografikoak soldatak txikiak izatea ekarri zuen, maiz biziraupenaren mugan. Emakumeek eta haurrek ere lan egiten zuten, goizetik iluntzera gelditu gabe eta kondizio penagarrietan.[7]

Aldi berean, eta Frantzian bereziki, aldaketa politiko handiak izan ziren. Argien Garaian arrazionalismoa aldeztu zen politikan eta ekonomian jarraitu beharreko irizpide nagusi moduan; hortik demokrazia eta giza eskubideak ezarri ziren gizarteko printzipio zuzentzaile moduan Frantziako Iraultzan. Praktikan jende xume eta txiroen alde baino burgesiaren interesetara moldatu baziren printzipio horietan instituzio politiko berriak, batzuetan berdintasun erradikala eskatzen zuten mugimenduak izan baziren ere, sans-culotte direlakoen kasuan esaterako. Printzipio horiek oinarri moduan hartuko zituen gerora sozialismoak bere ideiak aldezteko.[a 2]

Pentsamendu aurresozialista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garai horretako pentsalarien artean, baziren batzuk ideia aurresozialistak izateagatik nabarmendu zirenak. Frantzian, Jean-Jacques Rousseauk (1712-1778) jabego pribatua sufrimendu, krimen eta gerren jatorri moduan definitu zuen; bere aldarrikapenak sans-culotte izenekoen liderrek maiz aipatzen zituzten; Gabriel Bonnot de Mablyk (1709-1785) eta Étienne-Gabriel Morellyk (1717-1778) berekoikeria gaitzetsi eta altruismoa eta berdintasuna aldarrikatu zituzten; aurrekoen ekarpenak gutxietsi gabe, Gracchus Babeuf (1760-1797) izango zen, berriz, sozialismoaren historian aitzindari gisa eta Karl Marx eta Friedrich Engelsen erreferentzia nagusi moduan agertzen den pentsalari eta ekintzailea, Frantziako Iraultzaren testuinguruan ondasunen jabetza kolektiboa, banaketa eta berdintasuna aldarrikatuz.[a 3][8] Inglaterran ere izan ziren kritika soziala egin eta berdintasunezko eta birbanaketarako ordena sozial berria aldarrikatu zutenak, hala nola Thomas Paine (1737-1809) eta William Cobbett (1763-1835) demokrata erradikalak; horien jarraitzaileak sozialimoaren ideietatik aldendu bazien ere, haien ekarpenek ideia sozialistak elikatu zituzten.[a 4]

Sozialismo utopikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Sozialismo utopiko»

XIX. mendearen hasieran, langileek jasaten zituzten bizitza eta lan baldintzek kezkaturik, gizartea harmonia egoerara ekarriko lukeen aldaketa orokor baterako ideia eta proposamenak egin zituzten pentsalari eta ekintzaile zenbaitek. Engelsek sozialista utopiko kategorian bildu zituen hamarkada batzuk geroago,[9] era gaitzesgarrian, kondizio historikoak ez baitzituzten aintzat hartu haien proposamenak zehazteko, baina izendapen hori izango zen gerora nagusituko zena. Gehienetan inozoak izan arren, haien ekarpenak sozialismo zientifikoa eta marxismoa garatzeko abiapuntua izan ziren ordea.[10] Hain zuzen, guztien arteko harmoniazko gizarte bat eratu zitekeela uste zuten, eta helburu horrekin elkarrekin bizi eta lan egiteko komunitate-ereduak garatu eta batzuetan praktikan jarri ere egin zituzten. Frantziako Iraultzak ekarritako idealen haritik eta maiz kristautasunean oinarrituta garatu zituzten haien ideiak, berdintasunezko ordena sozial baten alde. Charles Fourier, Robert Owen eta Saint-Simon izan ziren horietan nabarmenenak.[11][12]

Henri Saint-Simongoak (1760-1825) gizarte printzipio objektibo eta zientifikoetan antolatu behar zela irizten zuen. Feudalismotik gizartea klase produktibo (langileak) eta ez-produktiboetan (noblezia, kleroa) banatzen zela ikusirik, gizartearen aurrerapena klase produktiboei eta zegokiela aldarrikatu zuen, sortu berria zen klase industrial-zientifikoarekin laguntzarekin. Industriaren aldekoa eta erlijioaren aurkakoa, zientzian oinarritutako Newtonen eliza berria eratu behar zela aldarrikatu zuen, pobreziaren aurka eta hezkuntzaren alde. Haren ideiek zabalkuntza handia izan zuten, Frantzian bereziki, non eliza sain-simoniar izeneko zale talde zabala osatu zen. Auguste Comte filosofoa haren dizipulua izan zen eta bere teorietatik abiatu zuen bere pentsamendua.

Charles Fourierek (1772-1837), berriz, txirotasuna eta gizarteko beste arazoak gizakiaren grinak (giza sexualitatea, esaterako) erreprimitzean zetzaten. Hala ere, desberdintasun ekonomikoak ez ziren beretzat gatazkaren sorburu eta beraz, ez zituen parekatzen berdintasuna eta harmonia. Gizarte berri baten alde falansterio izeneko nekazaritza-komunitate idealak diseinatu zituen, hirietako azpiegitura zenbait barnehartzen zituztenak.

Robert Owenek ere arazo sozialak gizartearen antolakuntzaren ondorioa zirela uste zuen, Fourierek bezala; baina Saint-Simonen kritika soziala gizarte-klaseei lotu eta Fourieren kasuan grinen errepresioari atxikitzen bazitzaion bitartean, Robert Owenen iritziz (1771-1858) gizartearen irrazionalismoa eta ezjakintasuna zen gizarte arazoen sorburua. Gizakiak bi zuzenetik eramateko, gizartearen antolakuntza arrazionala behar zen, eta hortik aldatuko zen gizakiaren jokabidea. Kudeatzen zuen kotoi-enpresa batean arrakasta lortu zuen langileen kondizioak hobetuz eta haien ongizatea bermatuz. Eredu horri jarraiki, baina jabetza kolektiboan eta lan kooperatiboan oinarriturik, komunitate txiki batzuk sortu zituen, Ameriketako Estatu Batuetan bereziki, baina laster porrot egin zuten.[13]

Sozialismo hitzaren sorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sozialismo hitza 1832 urtean hasi zen erabiltzen, Le Globe aldizkari saint-simondarrean. Berehala, Pierre Leroux saint-simondar filosofoak, Le Globe-ko editorea ere izan zenak, maiz erabili zuen; baita Marie-Roch-Louis Reybaud ekonomialariak ere, sozialista utopikoei buruzko liburu famatu bat idatzi zuena. 1827an owendar aldizkari batean ere agertu zen hitza.[14]

Joera sozialistak eta komunistak 1848 arte[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1830 eta 1840ko hamarkadetan zehar aldaketa soziala iraultzaz burutu behar zelako ideia zabaldu zen zenbait pentsalari eta klase xumeen artean. Sozialismo utopikotik aldenduta, ideia hori Gracchus Babeuf frantses iraultzailearen babouvismo edo pentsamendu komunistatik jaso zuten jatorrian eta horregatik urte horietan iraultzaren alde eta agintea hartu beharraz jardun zutenak, komunista deitu izan ziren. Hala ere, elitistak ziren, sozialista utopikoak bezala, eta klase xumeek boterea hartzeko ezintasuna argudiatuz, talde zuzentzaile txiki baten ekimena aldezten zuten. Horien artean ere joera desberdinak ziren: Frantzian, esaterako, Louis Auguste Blanqui komunista iraultzailea nabarmentzen zen, agintea indarrez hartzearen aldekoa; eta Alemanian, Wilhelm Weitling alemaniar komunista kristau ebangelikoa zegoen, besteak beste. Komunisten ondoan, pentsalari eta ekintzaile moderatuagoen joera bat gorpuztu zen, aldaketa mailakatua, legezkoa eta baketsua izan behar zela aldezten zuena; joera horren inguruan bildu zirenei sozialista deitu zitzaien; horietatik, Louis Blanc aipa daiteke. Hala eta guztiz ere, sozialisten eta komunisten proposamenak komunak eta antzekoak izan ziren hainbat arlotan.[15] Ildo horretatik, Liga Komunista sortu zen 1847 urtean, joera komunista iraultzaileak eta Marx eta Engelsen ideia demokratiko sozial eta ekonomikoak bateratuz.[16][17]

Sozialismo marxistaren sorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Besteak beste, demokrazia eta eraldaketa soziala helburutzat zituzten Europako 1848ko iraultzen giroan, Manifestu Komunista plazaratu zen Marx eta Engelsen eskutik Liga Komunistaren programa gisa. Manifestuaren hasieran hau baieztatzen da: «Orain arteko gizartearen historia klase-borroken historia da», sozialismo zientifikoaren printzipio nagusietakoa. Hala eta guztiz ere, manifestuak ez zuen eragin nabarmenik izan urte hartako iraultzan. 1848ko iraultzek porrot egin zuten, bestalde. Marxek eta Engelsek parte hartze aktiboa izan zuten, demokrata gehienak komunistak zirela pentsatu baitzuten, baina sektore burgesak azkenean iraultzaren aurka azaldu eta sektore erreakzionarioak nagusitu ziren. Hori dela eta, 1848-1850 bitartean Marxek bere posizioak erradikalizatu egin zituen eta gerora sozialismoaren diskurtsoan maiz aipatzen ziren proletargoaren diktadura eta iraultza etengabe kontzeptuak bereganatu zituen, komunista iraultzaileekin bat eginez, langile-klasearen independentzia eta langileen alderdi baten beharra aldeztearekin batera.[18][19][20] Iraultzen porrotaren ondorioz izandako errepresioaren ondorioz eta etsirik, Marxek Londresera erbesteratu behar izan zuen 1849 urtean eta Engelsekin batera lan intelektualari ekin zioten. Urte horietan marxismoaren teoria eratuko zuten lanak idatzi zituzten, bereziki ekonomia kapitalistaren funtsa eta horren ezegonkortasuna azaltzen dituen Marxen Das Kapital lanaren lehen liburukia, 1867 urtean plazaratu zena.

1848tik Lehenengo Internazionalera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1848ko iraultzen porrotak burgesiari eta klase ertainei eman zien Europako hegemonia politikoa hurrengo urteetan. Urte horietan gainera hazkunde ekonomiko handiko urteak izan ziren Europan eta pobreen bizimodua hobetu egin zen, eta horrek indargabrut egin zuen kapitalismoaren aurka sozialistek zuten diskurtsoa.[21] Sozialistak berrantolatzen joan ziren, baina ildo desberdinetatik herrialdearen arabera.[22] 1863 urtean, Ferdinand Lassallek lene alderdi sozialista sortu zuen, Alemanian. Herrialde desberdinetako sozialistak, haien joera desberdinekin, bilduko zituen lehen erakundea Lehen Internazionala edo Langileen Nazioarteko Erakundea izan zen, 1864 urtean, zeinentzat Marxek irekierako hitzaldia idatzi zuen. Hitzaldi horretan, kapitalismoa langileen miseriari esker aurreratzen ari zela salatzearekin batera, langileei aginte politikoa hartzeko dei egin zien, horretarako langileen alderdiak sortuz; kooperatiben sorrera ere aldeztu zuen, kapitalismoa gainditze aldera.[23] Marxek erakundearen ildo nagusiak ezarri zituen urte horietan, eta erakundearen baitan programa utopiko eta muturrekoak aldarrikatzen zituztenen aurka irmo jokatuz sozialismoaren korronte desberdinak bateratu zituen: proudhonzaleak, trade union izeneko elkarteen defendatzaileak, mutualistak, blanquizaleak, mazzinizaleak eta marxistak. Bereziki estatismoaren aurka zegoen proudhonzaleekin eta Mikhail Bakuninek zuzendutako anarkistekin izan ziren gorabeherak. Hala eta guztiz ere, 1872 urtean desegin zen arte, Lehen Internazionala langileen antolaketarako nazioarteko erreferentzia nagusia izan zen. Desegitea bereziki anarkistengandik aldentzeagatik izan zen, baina baita programa komun bat eratzeko herrialde batetik bestera zeuden ezberdintasunengatik ere. Hala eta guztiz ere, Lehen Internazionalari esker, bereziki Europako langileek kontzeptu politiko berdinak erabiltzen hasi ziren eta horrekin batera hainbat herrialdeetan langileen alderdi eta sindikatu nazionalak sortu ziren. Halaber, Lehen Internazionalak, bertan ez jardun arren, kartsuki sustatu zuen baita ere 1871n Parisen izandako iraultzan, Parisko Komunan alegian. Aurrez Marxek altxamendua burugabekariatzat hartu bazuen ere eta langileen antolaketa eza deitoratu bazuen ere, bere agintaldi laburrean eta ondoren ere goraipatu egin zuen.[24] Engelsek lehen proletargoaren diktadura izan zela adierazi zuen. Baina, berriz ere, anarkistekin izandako deadostasunak agerian geratu ziren. Hain zuzen, Lehen Internazionalaren ondoren, hiru joera nagusituko ziren: Britainia Handian, trade union izeneko langileen elkarteen ingurukoa, eta sozialdemokrazia eta anarkismoa Europa kontinentalean.[25] Anarkismoak industria iraultza egiteke zegoen herrialdeetan hartu zuen indarra, bereziki Espainian; Frantzian, Alemanian eta oro har proletargo industrial handia garatu zen herrialdeetan, berriz, ikuspuntu marxistak nagusitu ziren.[26]

Bigarren Internazionaletik Lehen Mundu Gerrara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1880ko hamarkadan Engelsek ahalegin handiak egin zituen ideia marxistak sozialismoaren baitan zabaltzeko. 1889 urtean, eta neurri handi batean berak gidatuta, Bigarren Internazionala nazioarteko erakundea sortu zen. Lehen Internazionalean bezalaxe, anarkistekin gorabeherak izan ziren, baina ikuspuntu anarkistak kanporatu egin ziren 1896 urtean izandako kongresuan eta marxismoa bilakatu zen sozialismoaren gidaritza zuen erakunde horretako doktrina nagusia.[27][26] Hala eta guztiz ere, garai hartan marxismo ortodoxoa kritikatzen zuten pentsalari sozialista zenbait nabarmendu ziren. Horien artean, Eduard Bernstein sozialdemokrata dago. Iraultza sozialista eta kapitalismoaren suntsitzea zalantzan jarri zituen eta ideia sozialistak gauzatzeko kapitalismoaren erreformak aldeztu zituen. Bere ekarpenak errebisionismo izendapenean bildu ziren, marxismoaren ideia zenbait bereganatu bazituen ere, horiek garaiko errealitatera errebisatu edo moldatu behar zirela aldezten baitzuen. Aldi berean, XIX. mendearen bukaeran, Britainia Handian fabianismo izeneko joera garatu zen, errebisionismoa bezala aldaketa sozial mailakatu eta demokratikoa aldezten zituena, eta britainiar pentsalari batzuengan oinarrituta marxismoa guztiz baztertzen zuena, bereziki klase borrokari buruzko teoria. [28][29]

Errebisionismoaren aurkako joera marxista ortodoxoaren ordezkari nagusia Karl Kautsky alemaniarra izan zen, Engels hil ondoren. 1880ko hamarkadan, sozialista marxista izan zen joera nagusia, besteak beste marxismoak kapitalismoaren suntsipenari buruz egiten zituen aurresanak 1870-80 hamarkadetako krisialdi ekonomikoaren giroan betetzen ari zirelako, langileen txirotzeak lagunduta. 1890eko hamarkadan, ordea, berpizte ekonomikoa izan zen Europan; langileen bizimodua hobetu egin zen eta alderdi politiko sozialistak herrialde askotako politikan rol nabarmena hartzen joan ziren heinean, sozialismo marxista eta iraultzailearen tesiak kolokan jarri ziren.[30]

Joera anarkistak sozialismoaren baitan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sozialismoaren baitan garatutako anarkismoa, sozialismo libertarioa ere deitu izan dena,[31] XIX. mendearen bukaeran garatu zen, sozialismo marxistari kritika eginez, bereziki estatuak jokatu beharreko rolaren inguruan. Marxistentzat estatua beharrezko erakundea zen, komunismoa ezarri arte; anarkisten iritziz, berriz, langileek botere politikoaren borrokari uko egin eta euren erakundeak eratuz suntsituko zuten kapitalismoa, helburu sozialisten alde. Sozialista marxistekin zituzten desadostasunak Lehen eta Bigarren Internazionalean geratu ziren agerian, bi korronteen arteko eztabaida teoriko, zatiketa eta anarkisten kanporaketekin. Anarkisten estrategia iraultzailea zen eta ekintza zuzena (sabotaiak, manifestazioka, grebak) erabili zuten XIX. mendeko azken hamarkadetan. Anarkista sozialisten baitan ere, joera batzuk izan ziren garai haietan, haien artean bateraezinak ez baziren ere: anarkomunismoa, jabetza pribatuaren eta estatuaren deuseztapena nabarmentzen zituena eta Piotr Kropotkin teoriko nagusitzat izan zuena, eta anarkosindikalismoa, langileen ekimenari, sindikatuetan bildurik, lehenesten zituena helburuak erdiesteko, bereziki Espainian zabalkuntza handia izan zuena Espainiako Gerra Zibilera arte.[26]

Sozialismo iraultzailearen garapena eta gainbehera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sozialismo eta komunismo hitzak sinonimo antzera erabili izan ziren arren, XX. mendearen hasieran esanahi desberdinak hartu zituzten. Vladimir Lenin errusiar pentsalari eta lider sozialistak demokrazia parlamentarioak eta hortik eratorritako politika eta legeak esplotazio kapitalistari itxura hobea emateko erakundeak besterik ez zirela baieztatu [32]eta sozialismo iraultzailea aldeztu zuen, marxismo-leninismo deitu izan den teoria politiko baten inguruan. Errusiako Iraultzaren Leninen aldekoek boterea hartu, tsarren Errusia desegin eta Sobietar Batasuna sortu zuten. Haren inguruan, komunismo izeneko ideologia eta praxis politikoa garatu zen XX. mendean zehar, Ekialdeko Blokean eta munduko beste znebait herrialdeetan, hala nola Kuban, indarrean izan zena, gutxienez 1991 urtera arte, Ekiladeko Blokea desegin zenera arte alegia. Herrialde kapitalistetan, alderdi politiko sozialdemokratek nahiz komunistek jardun zuten urte horietan, bakoitza bere aldetik, adostasunik gabe eta maiz elkarri kritika eginez; nolanahi ere, sozialdemokrazia izan zen eta bada egun ere, herrialde horietako joera sozialista nagusiena.

Sozialismoaren helburu eta programak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere joera anitzen artean, sozialismoak helburu komun hauek bilatzen ditu, maiz kapitalismoaren kritika eginez horiei buruz[33]:

  • Berdinzaletasuna. Gizarte klaserik gabeko gizartea edota gutxienez klaseen arteko ezberdintasunak gutxitzea aldezten du. Sozialismo marxistak Bakoitzak bere ahalmenaren arabera, bakoitzari bere beharren arabera printzipioa garatu zuen ildo horretan gizarte sozialista baterako, herritarrek osaturiko komunitatea familia handi bat bezala irudikatuz, non haurrei, esaterako, behar duten guztia ematen zaien, nolako ekarpena egin duten erreparatu gabe. Kapitalismoaren kritikan, sozialistek sistema kapitalistak ezberdintasun ekonomiko nabarmenak sortzen dituela baieztatzen dute, batzuetan pertsona guztiek bizimodu duina eramatea eragozten dutenak.
  • Demokrazia. Ekoizpen bide nagusiak estatuaren edo herritarren esku utziz, demokrazia indartu egiten da, komunitateak funtsezkoak diren baliabideen gainean erabakitzeko eskubidea bereganatzen duelako.
  • Autonomia. Kapitalismoak pertsonen alienazioa sortzen du. Pertsonak aske bizi daitezen bitarteko guztiak jarri beharko lirateke, eta horretarako dauden oztopoak gainditu.
  • Elkartasuna. Kapitalismoan pertsonen arteko harremanak interes propioak eta irabaziak maximotzearen printzipio ekonomikoak eragiten ditu, eta horrek indibidualismoa bultzatzen du. Sozialisten iritziz, berriz, besteak laguntzea gizartearen oinarrizko printzipioa behar du izan. Ildo horretatik, sozialistek internazionalismoa sustatzen dute.
  • Arrazionaltasuna. Kapitalismoak behar artifizialak, baliabideen galtzea eta miseriaren areagotzea (kapitalismoak bere hondamenaren hazia darama, Marxen hitzetan) eragiten ditu.

Kapitalismoaren baitan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Helburu horietarako programa ekonomiko eta sozial zehatzak proposatzen dira herrialde kapitalistetan nagusi den sozialdemokraziatik. Arlo ekonomikoan, sozialistak pribatizazioaren aurka eta nazionalizazioen alde agertu dira, ekoizpen bitartekoak estatuaren esku jartzearen printzipio sozialistaren arabera eta zerbitzu publikoak ziurtatzearren; ezberdintasun ekonomikoak gutxitzeko, zerga-sistema progresiboa proposatu ohi dute, gehiago irabazi edo ondasun gehiago dituztenek gehiago ordain dezaten; ekonomia sekotre guztietan estatuaren esku hartzearen aldekoak dira, konpetentzia murriztu eta prezioak kontrolatuz bereziki.[34] Arlo sozialean, sozialistak ongizate-estatuaren defendatzaileak dira, bereziki osasun unibertsala, hezkuntza publikoa eta pentsio-sistema emankorrak sustatuz. Horrekin guztiarekin batera, kooperatiba eta langileek beraiek kudeatutako enpresen aldekoak dira, langileen parte hartzea sustatzearekin batera.

Komunismoan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Komunismoan programa erradikalagoak proposatzen dira helburu sozialistetarako. Marxismotik gizarte komunista batera heltzeko, proletargoaren diktadura ezarri behar da. Terminoak konnotazio negatiboak ditu askorentzat, diktadura hitzak autoritarismo eta totalitarismoarekin lotzen baita; hala ere, marxismoa taxutu zen garaian, langileek politikak eta erabakiak ezartzeko izango luketen ahalmena baizik ez zuen adierazten. Praktikan, ordea, herrialde komunistetan agintea alderdi komunista baten esku dago eta beste alderdi politikoen parte hartze aktiborako bidea itxi egiten da. Arlo ekonomikoan, ekoizpen-bitarteko guztiak kolektibizitatu egiten dira, jabetza eta ekimen ekonomiko pribatua deuseztatuz, estatuaren kontrol zorrotzaren pean. Inbertsio eta produkzio erabakiak modu zentralizatu eta planifikatu batean hartzen dira. Historian, Ekialdeko Blokea izan da politika komunisten adibide garbiena.

Merkatu-sozialismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Merkatu-sozialismoa ekonomia planifikatu zentralak sortzen dituen akatsak zuzentzeko garatu izan da herrialde sozialista zenbaitetan. Sistema ekonomiko horretan, jabetza eta ekimen pribaturako jarduera ekonomiko batzuk ireki egiten dira, maiz enpresa txiki eta ertainen bitartez garatu daitezkeenak, baina ekoizpen bitarteko estrategikoak estatuaren esku izanik betiere. Kontrol politikoa alderdi komunista bakarraren esku izaten da betiere, ordea. Merkatu-sozialismoaren esperientziak Sobietar Batasunean, 1920ko hamarkadako Politika Ekonomiko Berriarekin, Jugoslavian, langileen autogestio-esperientziekin, eta egungo Txina sozialistan garatu dira.

Sozialismoaren korronteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sozialismoa Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zugaztietako UGT eta PSOEren lehen Herriko Etxea, 1888an sortua.

Euskal Herrian antzinakoak dira auzolan eta beste esperientzia protosozialistak. Sozialismo modernoaren lehen adierazpenak, ordea, Euskal Herriko industrializazioarekin batera hasi ziren. 1870-80 hamarkadetan lehen Internazionalak afiliatuak ditu Región Vasca delakoan eta langileen elkarte kulturalak sortzen dira han eta hemen. Hastapen hauetan, figura nabarmena izan zen Facundo Perezagua, Bizkaian erakunde sozialisten bultzatzailea. 1886 urtean PSOE alderdiaren elkartea sortu zuen Bilbon; handik bereziki Ezkerraldera eta Trianoko Mendietako meatzetako herrietara zabaldu ziren elkarte sozialistak. Garrantzi historiko berezia du 1890 urtean izan zen greba orokorra, zortzi orduko lanaldiaren alde: jarraipen zabala izan zuen eta errepresio gogorra jasan behar izan zuen.

Euskal Herria da Dolores Ibarruriren sorterria, "Pasionaria" ezizenarekin ezaguna. 1895an jaio zen Gallartan eta bertako Elkarte Sozialistako kide izan ondoren Espainiako Alderdi Komunistan (PCE) militatzen hasi zen. Alderdi honetako Idazkari Orokorra izan zen 1960ra arte eta, ondoren, bertako Lehendakaria. Espainiar Gorteetako lehenengo lehendakariordea izan zen.

Euskal abertzaletasuneko lehenengo alderdi sozialista, eta beraz ezker abertzalearen sortzailea, EAE-ANV izan zen hainbatentzat. Beste batzuentzat, berriz, abertzaletasuna eta sozialismoa proiektu politiko berean batzeko ETAren sorrerara itxaron beharko da, 1959 urtean[erreferentzia behar]. ETAtik sortuko ziren ondoren euskal sozialismoaren adar nagusiak: EMK, LKI, EIA, LAIA, Euskadiko Ezkerra eta abar, frankismoaren azken urteetan eta Espainiako trantsizioaren hasieran. Aldi berean eta beste alde batetik Euskadiko Partidu Komunistak alegia, indarra hartu zuen. Gainera, ETAren Langile Fontetik LAK eta LABen sorrerak Bilbo inguruko CCOOren handiagotzea eten zuen, Euskal Herrian oinarritutako langile klase sozialista mugiaraziz. 1978an, Altsasun, ANV, ESB, HASI eta LAIAk Herri Batasuna sortu zuten, independentzia eta sozialismoaren proiektua sendotuz. Garaiotan, bestalde, eta Trantsizio ondorengo urteetaz geroztik batez ere, PSOEren Euskadiko adarrak (PSE-EE) nahiz Nafarroakoak (PSN), indar handia hartu zuten Hegoaldeko euskal herrialdeetan.

Ipar Euskal Herriari dagokionez, alderdi sozialistak ez dira gehiengoa izan normalean, nahiz eta Frantziako Alderdi Sozialistak indar handia duen. Abertzaletasunaren eremuan, EMAk nabarmendu zuen mugimenduaren izaera sozialista.

Alderdi politiko sozialistak Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egun, ondoko alderdiek euren burua sozialista edo sozialdemokratatzat jotzen dute:

Alderdi politiko sozialistak munduan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. 2-4 orr.
  2. 8-12 orr.
  3. 18-25 orr.
  4. 25-34 orr.

Beste erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez)   «Socialism», Encyclopedia Britannica, http://global.britannica.com/EBchecked/topic/551569/socialism. Noiz kontsultatua: 2015-02-03 .
  2. (Ingelesez)   Magstadt, Thomas (2014), Understanding Politics: Ideas, Institutions, and Issues, 29. orrialdea, https://books.google.es/books?id=DkXAAgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false .
  3. (Ingelesez)   Heywood, Andrew (2011), Essentials of UK Politics, 111. orrialdea, https://books.google.es/books?id=Rq0cBQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false .
  4. (Ingelesez)   «Political philosophy», Internet Encyclopedia of Philosophy, http://www.iep.utm.edu/polphil/#SH3c. Noiz kontsultatua: 2015-01-29 .
  5. (Gaztelaniaz)   Paniagua, Javier (2010), Breve historia del Socialismo y del Comunismo, 17-18. orrialdeak .
  6. (Gaztelaniaz)   Giner, Salvador (eta beste batzuk) (2013), Diccionario de sociología (socialismo) .
  7. (Gaztelaniaz)   Paniagua, Javier (2010), 18-21. orrialdeak .
  8. (Ingelesez)   Birchall, Ian (1996), Neither Jacobin nor Utopian: Marx, Engels and Babeuf, http://grimanddim.org/historical-writings/neither-jacobin-nor-utopian-marx-engels-and-babeuf/ .
  9. (Gaztelaniaz)   Engels, Friedrich (1880), Socialism: Utopian and Scientific, https://www.marxists.org/archive/marx/works/1880/soc-utop/ .
  10. (Gaztelaniaz)   Stedman Jones, Gareth (2005), El manifiesto comunista de Marx y Engels, 125-126. orrialdea .
  11. (Gaztelaniaz)   Stedman Jones, Gareth (2005), El manifiesto comunista de Marx y Engels, 229. orrialdea .
  12. (Ingelesez)   Goodwin, Barbara; Taylor, Keith (2009), The Politics of Utopia: A Study in Theory and Practice, 129. orrialdea, https://books.google.es/books?id=noBTQigGosEC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  13. (Ingelesez)   Newman, Michael (2005), Socialism: A Very Short Introduction, 1. kapitulua. orrialdeak, https://books.google.es/books?id=kN8llUabGh8C&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  14. (Ingelesez)   Hayek, F. A. (2013), Studies on the Abuse and Decline of Reason: Text and Documents, 229. orrialdea, https://books.google.es/books?id=F1uA7Q58FR8C&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  15. (Ingelesez)   Lindemann, Albert S. (1984), A History of European Socialism, 71-85. orrialdeak, https://books.google.es/books?id=Dx4bwybp_FUC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  16. (Ingelesez)   Johnstone, Monty (1983), Marx, Blanqui and Majority Rule .
  17. (Ingelesez)   Encyclopedia of 1848 Revolutions, Communist League, http://www.ohio.edu/chastain/ac/comleag.htm .
  18. (Ingelesez)   Johnstone, Monty (1967), Marx and Engels and the Concept of the Party, https://www.marxists.org/archive/johnstone/1967/xx/me-party.htm .
  19.   Marx eta Engels (1850), Address of the Central Committee to the Communist League, http://www.marxists.org/archive/marx/works/1847/communist-league/1850-ad1.htm .
  20. (Ingelesez)   Moss, Bernard H. (1998), «Marx and the permanent revolution: background to the Communist Manifesto», Socialist Register, http://socialistregister.com/index.php/srv/article/viewFile/5704/2600 .
  21. (Ingelesez)   Lindemann, Albert S. (1984), A History of European Socialism, 99-100. orrialdeak, https://books.google.es/books?id=Dx4bwybp_FUC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  22. (Gaztelaniaz)   Droz, Jacques (1984), Historia general del socialismo: de los orígenes a 1875, Destino, 621. orrialdea .
  23. (Gaztelaniaz)   Fetscher, Iring (zuzendaria) (1971), El socialismo: de la lucha de clases al estado providencia, Luis de Caralt, 111-113. orrialdeak .
  24. (Gaztelaniaz)   MacKenzie, Norman (1969), Breve historia del socialismo, Labor, 71-83. orrialdeak .
  25. (Gaztelaniaz)   Droz, Jacques (1984), Historia general del socialismo: de los orígenes a 1875, Destino, 852. orrialdea .
  26. a b c (Ingelesez)   «Socialism», New Dictionary of the History of Ideas, http://users.clas.ufl.edu/gesenwei/Socialismndhi.pdf .
  27. (Ingelesez)   Bee, Max, Fifty Years of International Socialism, XV. kapitulua. orrialdea, https://books.google.es/books?id=zWktBAAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  28. (Gaztelaniaz)   Borja, Rodrigo, Enciclopedia de la política, http://www.enciclopediadelapolitica.org/Default.aspx?i=&por=r&idind=1320&termino= .
  29. (Ingelesez)   Gray, Alexander, The Socialist Tradition, Moses to Lenin, 401-407. orrialdeak, https://books.google.es/books?id=Y8hdqfOoIrEC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  30. (Ingelesez)   Berman, Sheri (2006), The Primacy of Politics: Social Democracy and the Making of Europe's Twentieth Century, 25-28. orrialdeak, https://books.google.es/books?id=BNV5uVCQnq8C&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  31. (Frantsesez)   Leval, Gaston (1972), Conceptions constructives du socialisme libertaire, http://monde-nouveau.net/spip.php?article184 .
  32. (Ingelesez)   Magstadt, Thomas (2014), Understanding Politics: Ideas, Institutions, and Issues, 30. orrialdea, https://books.google.es/books?id=DkXAAgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false .
  33. (Ingelesez)   Wright, Erik Olin (2008), What is socialism? (Lecture notes), http://www.ssc.wisc.edu/~wright/621lecture27-2008.pdf .
  34. (Ingelesez)   Magstadt, Thomas (2014), Understanding Politics: Ideas, Institutions, and Issues, 30. orrialdea, https://books.google.es/books?id=DkXAAgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false .
  35. (Ingelesez)   Anderson, Gary L.; Herr, Kathryn G. (2007), Encyclopedia of Activism and Social Justice, 1301. orrialdea, https://books.google.es/books?id=fy11AwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Sozialismoa
Wikiesanetan artikulu bat dago honi buruz:
Sozialismoa
Wikiztegian orri bat dago honi buruz: sozialismo .