Lauaxeta

Lauaxeta
	; Irudi gehiago
Bizitza
Jaiotzako izen-deiturak	Esteban Urkiaga Vasaraz
Jaiotza	Laukiz, 1905eko abuztuaren 3a
Herrialdea	Bizkaia, Euskal Herria
Heriotza	Vitoria-Gasteiz, 1937ko ekainaren 25a (31 urte)
Hobiratze lekua	Santa Isabel hilerria
Heriotza modua	heriotza zigorra: bala zauria
Hezkuntza
Hizkuntzak	euskara; gaztelania
Jarduerak
Jarduerak	kazetaria, poeta eta idazlea
Lan nabarmenak	ikusi Bide-barrijak;
Mugimendua	Euskal Pizkundea
Izengoitia(k)	Lauaxeta
Ezizena(k)	Lauaxeta
Genero artistikoa	olerkigintza
Zerbitzu militarra
Parte hartutako gatazkak	Espainiako Gerra Zibila
Ideologia eta sinesmenak
Alderdi politikoa	Eusko Alderdi Jeltzalea

Estepan Urkiaga Basarats (Laukiz, Bizkaia, 1905eko abuztuaren 3a - Gasteiz, Araba, 1937ko ekainaren 25a), Lauaxeta ezizenaz ezagunagoa, euskal idazlea eta kazetaria izan zen. Haren ezizena Lau Haizetara —jaio zen baserriaren izena— laburtzetik dator.

Bizitza

Haur zela, Mungiara joan zen bizitzera familiarekin. Durangon, Loiolan eta Oñan egin zituen teologia ikasketak, besteak beste, Jokin Zaitegi, Andima Ibiñagabeitia eta Plazido Mujikarekin batera. Heziketa klasikoa izan zuen, eta literaturako klasikoak euskaratzen aritu zen luzaro. 1928an Jesusen Lagundia utzi eta Bilbora joan zen, han Euzkadi egunkariko euskal ataleko zuzendari izan zen, Orixerekin batera lehenbizi eta bakarrik gero. Han idatzi zituen hitz lauz, euskaraz eta gaztelaniaz, hainbat artikulu. Euzkadin ez ezik, Jesus’en Biotzaren Deya, Jaungoiko-zale, Ekin, Euzkerea eta Yakintza aldizkarietan ere idatzi zuen.

1930ean Errenterian egin zen «Olerkari egunean» saritua izan zen Maitale kuttuna olerkiarengatik^[1]. Errepublika garaian hizlari ibili zen EAJren ageriko ekitaldietan. 1936an, gerra hasi eta, gudari talde baten komandante ibili zen.

1937an, Gernika suntsitu ondoren, Le Petit Gironde egunkariko kazetari bati hiri suntsitua erakusten ari zela, atxilotu eta, Gasteizen espetxeratu zuten. Eusko Jaurlaritzako agintariak beste preso baten truke askatzen saiatu baziren ere, 1937ko ekainaren 25ean, 31 urte zituela, frankistek fusilatu zuten, Gasteizko Santa Isabel hilerrian.^[2]^[3]

Obra

1931n, Lauaxetak bere lehen olerki bilduma argitaratu zuen, Bide barrijak izenburupean, eta handik lau urtera, Arrats-beran (1935). Haren olerkigintza garai hartarako berezia da. Xabier Lizardi eta Orixerekin batera, olerkigintza landua ondu zuen, Europako joerei lotuagoa. Talde horri «Olerkarien belaunaldia» deitu zaio. Euskararako aranatar ereduaren jarraitzaile zen, eta bere lanak mendebaldeko euskaran idatzi zituen.

Gaur egun, Lauaxetaren olerkien argitalpen berriak egin dira, liburu haietako olerkiekin eta aurkitu diren beste olerkiekin batera, Aita Onaindiak eta Jon Kortazarrek antolatuak. 1982an, Euzkadi egunkarian agertu ziren Lauaxetaren artikulu bilduma bat argitaratu zen Azalpenak izenburupean. 1990ean antzerkilanek ikusi zuten argia. Jon Kortazar irakasleak haren lanak eta bizitza aztertu eta bi liburu argitaratu ditu: Teoría y práctica poética de Lauaxeta (1986) eta Lauaxeta. Biografía Política (1984).

«	Poeta sinbolistek, bai Lizardik eta bai Lauaxetak, aldaketa bat planteatzen dute poesian, baina sinbolistentzat helburua bikoitza da: poesia aldatzea eta mundua aldatzea. Eta mundua aldatu, ahal bada, nazio bat eraikiz	»
—Jon Kortazar^[4]

Lanak

Olerkiak

"Udabarriko abestija" (poema soltea). Euzkerea (Bilbo), 1930.
"Maitale kutuna" (poema soltea). Euskaltzaleak (Donostia), 1930. Lan horrengatik jaso zuen Olerki Saria urte hartan.
"Bide barrijak": Verdes (Bilbo), 1931.
"Igande goiz baten" (poema soltea). Euzkerea, 1932.
"Palankari bati" (poema soltea). Euzkerea, 1932.
"Artzain baten erijotzean" (poema soltea). Yakintza (Donostia), 1934.
"Bolutxu zuria" (poema soltea). Yakintza, 1934.
"Etxeko alaba" (poema soltea). Yakintza, 1934.
Arrats-beran^[5] Verdes (Bilbo), 1935.
"Amaiur gaztelu baltza" (poema soltea). Yakintza, 1935.
"Txiribogin-alaba" (poema soltea). Yakintza, 1935.
"Topa baten ostean" (poema soltea). Yakintza, 1935.
Poema solteak:1925-1931, .^[6]
Poema itzuliak:1927-31, .^[6]
Antologia. Itziar Agirre, Martin Agirre, Aita Onaindia, Luis Arostegi. Mensajero, 1974.
Antologia. Jon Kortazar, Miren Billalabeitia. Erein, 1985.
Antología poética vasca. "A un minero asesinado" ("Langile eraildu bati", Arrats-beran liburutik) Vanguardia Obrera (Madril), 1987.
Lauaxeta / antologia eta sarrera. Koldo Izagirre. Susa, 2001.
"Lili-negarra / Lauaxeta" Gaztelupeko Hotsak, 2004.
"Ehungarrenean hamaika" Gaztelupeko Hotsak, 2005.

Ipuinak

Lauaxeta, Urkiaga'tar Estepan. "Illuntzeko ixarra" Euzkerea, 1930.
Lauaxeta, Urkiaga'tar Estepan. "Campa de Gustiz Ederra" (erdarara itzulia) Gudari (Bilbo), 1937.
Lauaxeta, Urkiaga'tar Estepan. "El fusil del abuelo" (erdarara itzulia) Gudari, 1937.
Lauaxeta, Urkiaga'tar Estepan. "Ipuiña dirudin egia" Erein, 1985.
Lauaxeta, Urkiaga'tar Estepan. "Iru adizkideak". Erein, 1985.
Azalpenak: 1931-1935 / Lauaxeta, Urkiaga'tar Estepan Jon Kortazar (arg.). Labayru Ikastegia, 1982.

Antzerkia

"Antzerkia / Esteban Urkiaga". Jon Kortazar. Euskal Editoreen Elkartea (Donostia), 1990. Edukia: "Asarre-aldija",^[7] "Epaya",^[8] "Balbiak"^[9] (Maeterlinck-en lanaren itzulpena), "Iru gudari"^[6] (Manu de la Sotaren lanaren itzulpena).

Lauaxeta sariak

2005ean sortu zuen Lauaxeta Saria Bizkaiko Foru Aldundiak. Bizkaian euskararen sustapen, zabalkunde eta normalizazioan interes ekonomikorik gabeko lana egin duten pertsona edo erakundeei Jendaurreko aitorpena egiteko sortu zen saria.^[10] Lauaxeta izena hartu zuen deialdiak Estepan Urkiaga omentzearren.^[11]

2012ra arte ohorezko saria izan zen bakarra baina 2012az geroztik beste bi kategoria sortu ziren: poesia saria eta memoria historikoari buruzko ikus-entzunezkoen saria.

2013an poesia saria bi mailatan banatu zen 35 urte azpikoentzat eta 35 urte edo gehiago duten idazleentzakoa.

Erreferentziak

Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2014/06/15 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

↑ kritiken hemeroteka » “Maitale kutuna”. El Día (kontsulta data: 2021-12-28).
↑ Lauxetari buruzko monografikoa Bidegileak bilduma, Euskadi.net
↑ Sarasola Guisasola, Julio. [https://ahotsak.eus/eibar/hizlariak/julio-sarasua-guisasola/ «1 "Lauaxeta eta "Gudari" aldizkaria". 2 "Lauaxetaren izaera". 3 "Lauaxeta eta euskara". 4 "Lauaxeta eta erlijioa". 5 "Lauaxetaren atxiloketa eta fusilatzea".»] (audioak) Ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-07-25).
↑ Astiz, Iñigo. (2025-06-26). «Jon Kortazarrek liburu bakarrean bildu ditu Lauaxetari buruz azken urteetan idatzitakoak» Berria (kontsulta data: 2025-07-07).
↑ «Estepan Urkiaga, «Lauaxeta»: Arrats Beran» klasikoak.armiarma.eus (kontsulta data: 2023-06-25).
↑ ^a ^b ^c «Estepan Urkiaga, «Lauaxeta»: Iru gudari» klasikoak.armiarma.eus (kontsulta data: 2023-06-25).
↑ «Estepan Urkiaga, «Lauaxeta»: Asarre-aldija» klasikoak.armiarma.eus (kontsulta data: 2023-06-25).
↑ «Estepan Urkiaga, «Lauaxeta»: Epaya» klasikoak.armiarma.eus (kontsulta data: 2023-06-25).
↑ «Estepan Urkiaga, «Lauaxeta»: Balbia» klasikoak.armiarma.eus (kontsulta data: 2023-06-25).
↑ «Xabier Amuriza, Gontzal Mendibil, Mikel Urdangarin, Zea Mays eta Gatibu, Lauaxeta Ohorezko Sariak» EITB Euskal Irrati Telebista 2021-12-02 (kontsulta data: 2021-12-02).
↑ «Lauaxeta Saria - Bizkaia.Eus» www.bizkaia.eus (kontsulta data: 2021-12-02).

Bibliografia

Garate, Gotzon: Lauaxeta eta jesuitak: ohar batzuk. - Egan, 2000-3/4, 35-50
Iztueta Armendariz, Paulo: Lauaxeta gerra aurreko kultur mugimenduan. - Egan, 2005-3/4, 107-138
Kortazar, Jon (1995): Lauaxeta, Bidegileak bilduma, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, Gasteiz.
Kortazar, Jon: Lauaxeta, modernitateko poeta. - Egan, 2005-3/4, 5-18
Kortazar, Jon: Lauaxetaren poesiaren gune batzuk. - Egan, 2013-1/2, 75-80
Penades, Josu: Lauaxeta eta Unamuno. - Egan, 2005-3/4, 65-81.
Zabala, Juan Luis: Lauaxeta, adiskide: Mungian 2005eko uztailaren 12an egindako hitzaldia. - Egan, 2005-3/4, 55-64.

Ikus, gainera

Bizkaiko idazleen zerrenda.
Agur Euzkadi
Mendigoixaliarena
Lauaxeta, Antton Valverdek egindako omenezko diskoa.
A los cuatro vientos. Lauxetari buruzko film biografikoa.

Kanpo estekak

Wikiesanetan badira aipuak, gai hau dutenak: Lauaxeta

Wikitekan badira testuak, gai hau dutenak:
Lauaxeta

Basque Poetry webgunean.
Biografia, Bizkaie webgunean.
Gipuzkoa Kultura webgunean.
«Estepan Urkiaga, Lauaxeta», Klasikoen Gordailua.
Lauaxeta, Literaturaren Zubitegian.
Susa-literaturan.

Datuak: Q4891594
Multimedia: Lauaxeta / Q4891594
Aipu famatuak: Lauaxeta
Jatorrizko testuak: Egilea:Lauaxeta

[1] kritiken hemeroteka » “Maitale kutuna”. El Día (kontsulta data: 2021-12-28).

[2] Lauxetari buruzko monografikoa Bidegileak bilduma, Euskadi.net

[3] Sarasola Guisasola, Julio. [https://ahotsak.eus/eibar/hizlariak/julio-sarasua-guisasola/ «1 "Lauaxeta eta "Gudari" aldizkaria". 2 "Lauaxetaren izaera". 3 "Lauaxeta eta euskara". 4 "Lauaxeta eta erlijioa". 5 "Lauaxetaren atxiloketa eta fusilatzea".»] (audioak) Ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-07-25).

[4] Astiz, Iñigo. (2025-06-26). «Jon Kortazarrek liburu bakarrean bildu ditu Lauaxetari buruz azken urteetan idatzitakoak» Berria (kontsulta data: 2025-07-07).

[5] «Estepan Urkiaga, «Lauaxeta»: Arrats Beran» klasikoak.armiarma.eus (kontsulta data: 2023-06-25).

[Izenik_gabekoa-20231105093550-6] «Estepan Urkiaga, «Lauaxeta»: Iru gudari» klasikoak.armiarma.eus (kontsulta data: 2023-06-25).

[7] «Estepan Urkiaga, «Lauaxeta»: Asarre-aldija» klasikoak.armiarma.eus (kontsulta data: 2023-06-25).

[8] «Estepan Urkiaga, «Lauaxeta»: Epaya» klasikoak.armiarma.eus (kontsulta data: 2023-06-25).

[9] «Estepan Urkiaga, «Lauaxeta»: Balbia» klasikoak.armiarma.eus (kontsulta data: 2023-06-25).

[10] «Xabier Amuriza, Gontzal Mendibil, Mikel Urdangarin, Zea Mays eta Gatibu, Lauaxeta Ohorezko Sariak» EITB Euskal Irrati Telebista 2021-12-02 (kontsulta data: 2021-12-02).

[11] «Lauaxeta Saria - Bizkaia.Eus» www.bizkaia.eus (kontsulta data: 2021-12-02).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]