Banpiro

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Banpiroa, egilea: Philip Burne-Jones, 1897

Banpiroak bizidunon odolarekin elikatzen diren izaki mitologikoak edo folklorikoak dira. Batzuetan kontakizun folklorikoetan banpiro hilezkorrek beren senide izan zirenei bisitatzen die, eurak bizi ziren lekura itzuliz eta beren bizilagun-ohiei ezbeharrak edo heriotzak sorraraziz. Nahiz eta izaki hauek munduko kultura gehienetan aipatuak izan, Mendebaldeko Europan banpiro izendapena ez zen XVIII. menderarte ezagun egin, batez ere Balkanetatik eta Ekialdeko Europatik ailegatutako eraginagatik. Halere, garai honetarako izakiok lekuan-lekuko izen ezberdinak jasotzen zituzten: vampir (вампир) Serbian, vrykolakas Grezian eta strigoi Errumanian. Banpiroenganako siniskeria mailaren areagotzeak Europako jendetzaren histeria mailaren areagotzea ere ekarri zuen berarekin bat, ondorio bezala hilberrien gorpuak taketez zulatu edo jendearen aurkako banpirokeria salaketen kasuak asko ugaritu ziren.

Aro modernoan aldiz, banpiroa fikziozko izaki bat izan ohi da, nahiz eta oraindik munduko zenbait txokoetan banpiroen antzeko izakienganako sinesmena baden, adibidez chupacabra delakoa. Lehendabiziko banpiroenganako sinesmen folklorikoak hil berrien gorputzaren usteltze prozesuarekiko zegoen ezjakintasunean oinarritzen ziren, nolabait aurre-industrializazio garaiko jendeak heriotzaren misterioak arrazionalizatzeko azalpenean banpiroaren sorkuntza burutuko zuen. Porfiriaren gaixotasuna ere lotu izan ohi da banpiroen kondaierekin eta ohiartzun handia eman zitzaion komunikabideetan, nahiz eta lotura hau oso eztabaidatua izan den.

Fikzio modernoan agertzen den banpiro sofistikatu eta karismatikoa 1819. urtean John Polidori idazlearen The Vampyre idazlanaren argitalpenarekin jaio zen; kontakizun honek arrakasta itzela jaso zuen eta XIX. mendeko ondorengo banpiroen inguruko idazlanetan eragin handia izango zuen. Sheridan Le Fanu idazlearen Carmila eleberria ere aopagarria da, bertan banpiro emakumezko bat agertzen delarik. Nola nahi ere, 1897ko Bram Stoker idazlearen Drakula pertsonaia izango zen nobeletako banpiroen erabateko funtsa eta banpiro modernoaren kondairari oinarri nagusiak eskaini zizkion. Liburu honen arrakastak XXI. mendean liburu, filma eta telebistako saioen bidez hain ospetsua den banpiroen jenero berria ezarri zuen. Honela banpiroaren irudia beldurrezko jeneroaren irudi nagusia bilakatu da.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

"Banpiro" hitza Europan lehenengo aldiz XVIII. mendean erabiltzen hasi zen, Eslaviar hizkuntzetatik eratorria da (Alemanieraz vampir, hau vaper aintzineko Polonieratik dator eta azken hau aldi berean oper aintzineko eslaviar hitzetik dator; Turkiera eta Persierarekin paraleloak diren sustrai indoeuropearrak ditu. Aldi berean esanahi bat baino gehiago ditu: "izaki hegalaria", "edan edo zurrupatu" eta "otso", gainera saguzahar mota baten izendapena ere bada.

Euskarazko banpiro hitza izendatzeko beste izendapen batzuk hauek dira: gaztelaniaz brucolaco, vurdalak (errusiera modernoan), vrolok (eslovakieraz), strigoï edo strigoiul (errumaniera modernoan), vampir o vukodlak (serbieraz), upiór (polonieraz), upir (aintzineko errusieraz) , nosferatu (grezierazko nosophoro (νοσοφορος) hitzetik, "gaisotasunaren eramale"), vampyrus (latinez) eta Kyuuketsuki (吸血鬼) edo Kuei-jin en japonieraz.

Latinez idatzitako Erdi Aroko zenbait ingeles idazkietan "cadáver sanguisugus" bezala ere izendatu izan ohi da.

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Banpiro Aldatu lotura Wikidatan