Venezia

Venezia
Veneto
Veneziako ikuspegi orokorra.
Izen ofiziala	Venezia
Estatua	Italia
Estatua Eskualdea Probintzia	Italia Veneto Venezia
ISTAT kodea	027042
Alkatea	Massimo Cacciari
Herritarra	veneziar
Koordenatuak	45°26′0″N 12°9′0″E
Venezia
Eremua	412 km2
Posta kodea	00121 > 00199
Biztanleria	271,251 bizt.
Dentsitatea	0,66 bizt./km²
Sorrera	V. mendean
www.venezia.roma.it

Venezia (italieraz Venezia, venezieraz: Venesia), Veneto Italiako eskualdeko hiriburua da. 2004ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, 271.663 biztanle ditu. Padua (Padova) hiriarekin batera 1.600.000 biztanleko metropoli-eremua osatzen dute.

Ubideen hiria goitizenarekin, Venezia aintzira bateko irlen gainean dago eraikita. Historia handiko hiria da. Izan ere, Veneziako Errepublikak Mediterraneoko itsas-boterea izan zen mende askotan zehar. Boterea eta independentzia hain luze gorde izan ahal zuen espezia salerosketak ematen zion indar ekonomikoari esker.

Historia

Kanal Handia, hiriko kanal nagusia

Itsaso Adriatikoko ipar-mendebaldeko eskualdean, non Alpeetatik datozen ibai andana isuritzen diren, bizi ziren antzinatik herri arrantzaleak eta marinelak. Hor, lehorrean, Aquileia hiria sortu zen, erlijio gune eta portu garrantzitsua erromatar garaietan.

Alariko I.aren godoen eta Atilaren hunoen inbasioak zirela eta, zonalde horretako populazioa Itsaso Adriatikoko aldameneko uharteetara, Po ibaiko ahotik hurbil, mugiarazi zuten. Aquileia eta Padovako errefuxiatuek 452an lehendabiziko kokagunea sortu zuten. Eskualde osoa ostrogodoen erresuman sartu zen. Geroago, gainerako Italia bezala, Ekialdeko Erromatar Inperioak bereganatu zuen Justinianoren agintaldian.

Venezia hiria VI. mendearen bukaeran fundatu zuten alboko eskualdeetako errefuxiatuek, Po ibaiko ahoko aintzirako uharteetan babes bila etorrita, 568an lonbardarrek Italiako iparraldea konkistatutakoan. Izan ere, zonalde hori Ravenako exarkatuaren aginpean zegoen, hau da, Ekialdeko Erromatar Inperioaren menpe teorikoan. Hortaz, bizantziar zibilizazioaren abangoardiako gotorlekua zen. Alabaina, hiria garatu ahala autonomiarekiko nahia independentzian gauzatu zen.

Izan ere, lonbardarren aurrean Ravenako exarkatuaren ahuldadeak tokiko boterearen sorrera ekarri zuen, lehenengo dux edo doge, Paolucio Anafesto, historia eta mitoen artean kokatutako pertsonaiaren agerraliarekin (697-717). Hala ere, Veneziako benetako independentzia ez zen etorri harik eta bizantziarrek iparraldeko Italia utzi zuten arte.

Veneziako Hiri-Estatua, orduan, itsasoan oinarritu zen boterea lortzeko. Hiriak salerosketarako zuen bizkortasunak eraginda, izugarri hazi zen hurrengo mendeetan. XIV. mendean Venezia Mediterraneoko, eta baliteke Mendebaldeko mundukoa ere, portu nagusia izan zen. Garai boteretsuenetan, Veneziako Errepublikak lurralde franko zituen bere azpian: Adriatikoko kostalde gehiena eta Egeoko uharte ugari, tartean Kreta.

Independentziako 1000 urteren ondoren, Napoleon Bonapartek konkistatu zuen Venezia 1797ko maiatzaren 12an. Frantziarren inbasioak Veneziako XVIII. mendearen erpina amaierara eraman zuen. Izan ere, garai horretan Europako hiririk dotoreena eta finena zen bilakaturik, non arte, arkitektura eta literaturaren gainean egundoko eragina izan zuen. Beste aldetik, Napoleonek Veneziako juduak askatu zituen: ghettoko mugak eraitsi eta ibiltzeko eragozpenak bertan behera utzi zituen.

Napoleondar garaiaren bukaeran, Venezia Austriar Inperioaren menpeko Italiako Erresuman sartu zen. Austriak, Venezia 1866ko urriaren 3an utzi zuen Italia Batuaren eskuetan. Hortik aurrera, Venezia Italian barneko probintziako hiri nagusia izan da.

Geografia

Veneziako sestiereak:
    Cannaregio
    Castello
    Dorsoduro
    San Marco
    San Polo
    Santa Croce

Hiria sei sestiere edo auzotan banatua dago: Cannaregio, San Polo, Dorsoduro (Giudecca eta Isola Sacca Fisola barne), Santa Croce, San Marco (San Giorgio Maggiore barne) eta Castello (San Pietro di Castello eta Sant'Elena barne). Sestiere bakoitza procuratore batek kudeatzen zuen.

Sestiere hauek parrokiatan banatuak daude, 1033an hirurogeita hamar, baina egun hogeita hemezortzi, Napoleonek gutxitua. Parrokia hauek sestiereak baino zaharragoak dira, azken hauek 1170ean ezarri baitziren.

Veneziako aintziran dauden beste uharte batzuk ez dira sestieretakoak, historikoki autonomia maila izan baitute.

Klima

Köppen klima sailkapenaren arabera, Veneziak Klima azpitropikal hezea du (Cfa), negu freskoekin eta uda oso beroekin.

Datu klimatikoak (Venezia (1961−1990))
Hilabetea	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	5.8	8.2	12.0	16.3	21.2	24.8	27.5	27.0	23.6	18.1	11.5	6.7	16.9
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	−0.9	0.7	3.8	7.9	12.3	15.9	17.8	17.3	14.2	9.4	4.2	0.0	8.6
Pilatutako prezipitazioa (mm)	58.1	54.2	57.1	64.3	68.7	76.4	63.1	83.1	66.0	69.0	87.3	53.7	801.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm)	6.7	6.2	6.6	8.2	8.3	8.9	5.7	6.7	5.4	6.0	7.7	6.4	82.8
Eguzki orduak	80.6	107.4	142.6	174.0	229.4	243.0	288.3	257.3	198.0	151.9	87.0	77.5	2037.0
Hezetasuna (%)	81	77	75	75	73	74	71	72	75	77	79	81	75.8
Iturria: MeteoAM

Ondasun nabarmenak

Venezia eta aintzira1 UNESCOren gizateriaren ondarea
Mota	Kulturala
Irizpideak	i, ii, iii, iv, v, vi
Erreferentzia (ID)	394
Kokalekua	Italia
Eskualdea2	Europa eta Ipar Amerika
Izen ematea	1987 (XI. bilkura)
1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena

Ca' d'Oro.

San Marko basilika.

Ponte dei suspiri.

San Marko plaza

Napoleon Bonaparteren esanetan, plaza hau Europako plazarik politena zen. Plaza izendapena duen enparantza bakarra da, beste guztiak campo deitzen baitira. Zorua Istriako harrizko losaz egindakoa da. Eraikin famatu askok mugatzen dute plaza: San Marko basilika, Campanile (kanpaidorrea), Dukearen jauregia eta Erlojuaren dorrea. Plaza mugatuz ere aurki daitezke Prokuraduria zaharrak eta Prokuraduria berriak deituriko eraikinak, 3.500 metrotako luzera dutena. Fatxadak arkuz osatuta daude osotasunean.

Prokuraduria zaharreko edifizioa (Procuratie Vecchie) basilika zaintzeaz arduratzen diren prokuradore eta magistratuen egoitza da. Eraikina basilikaren eskuman kokatzen da. Bestaldean, prokuraduria berriko (Procuratie Nuove) eraikinak aurki daitezke. Plazan ere Fabbrica Nueova deiturikoa kokatua dago, gaur egun Museo Corner dena.

Jauregiak

• Ca' Dario
• Ca' d'Oro
• Ca' Rezzonico
• Ducale Jauregia
• Grassi Jauregia
• Ca' Pesaro
• Ca' Tron
• Vendramin Jauregia

Zubiak

• Akademiako zubia
• Hasperenen zubia
• Rialto zubia
• Ponte degli Scalzi
• Calatravaren zubia

Bestelako lekuak

• Veneziako arsenala
• Academiako galeria
• Teatro la Fenice
• Kanal Nagusia. 3.800 metrotako luzeera du, 30-70 metro arteko zabalera eta 5 metroko sakontasuna. Bere ertzeetan 200 jauregi daude, XII. et XVIII. mende artean eraikiak. Veneziarrek Canalazzo deitzen diote, eta kanal txikiak rio deitzen dira. Hiru zubi daude, eta zaharra den bakarra Rialto da.
• Piombi
• Giardini
• Scuola Grande San Rocco
• San Francesco della Vigna
• Campo Santa Margherita
• Scuola Grande San Giovanni Evagenlista - Ospedale
• Zattere
• Campo San Polo
• Mercato Rialto
• Ghetto Nuovo

Garraiobideak

Gondola tipikoa

Veneziako kanalak ospe handikoak dira, eta kalexka-sare handia osatzen dute. Kale txiki hauek Kanal Handira zabaltzen dira, hiriko etorbide nagusia dena. Kanal honetan, milaka enbarkazio dabiltza egunero, tamaina desberdinekoak. Hoietatik, vaporetto delako barkua da ezagunena hiritik mugitzeko, garraiobide publikoa baita. Horrez gain, hain famatuak diren gondolak turismorako erabiliak izan ohi dira.

Venezia trenbidez ere lotuta dago Mestre deituriko hirira. Veneziako tren geltoki nagusia Ferrovia deiturikoa da, eta Europako puntu askotarako zerbitzuak eskaintzen ditu.

Errepidez ere badago lotura sendoa Mestre hiriarekin.

Azkenenik, Veneziako Nazioarteko Aireportua aipatu beharra dago, Marco Polo deiturikoa.

Kultura

• La Fenice, opera aretoa.

Inguru naturala

Itsaso Adriatikoaren kostaldean kokatuta dago hiria.

Veneziar ezagunak

• Marco Polo (1254-1324), esploratzaile eta merkataria.
• Petrarca (1304–1374), poeta eta humanista.
• "Giorgione" (1478-1510), margolaria.
• "Tiziano" (1480?-1576), margolaria.
• Tomaso Albinoni (1671-1751), musikagilea.
• Antonio Vivaldi (1678-1741), musikagilea.
• Antonio Canal "Canaletto" (1697-1768), margolaria.
• Carlo Goldoni (1707-1793), antzerkigile eta musikagilea.
• Francesco Guardi (1712-1793), margolaria.
• Giacomo Casanova (1725-1798), idazlea.
• Emilio Vedova (1919-2006), margolaria.
• Paolo Eleuteri Serpieri (1944-), komikigilea.

Kanpo loturak

• Veneziako udala