Zaldi

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Abere motari buruz buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zaldi (argipena)».

Unikonta

Zaldia
Sailkapen zientifikoa e
Erreinua: Animalia
Filuma: Chordata
Klasea: Mammalia
Ordena: Perissodactyla
Familia: Equidae
Espeziea: Equus ferus
Azpiespeziea: Equus ferus caballus
Linnaeus, 1758

Zaldia (arra) eta behorra (emea) ugaztun ungulatua da (Equus ferus caballus), Equus generoko 10 espezieetako bat. Zaldia bezatu izanaren garrantzia handia izan da ekonomian, batez ere garraioan. Zaldia garraiatzaile gisa erabili izan da, nahiz eta hainbatetan haragi iturri garrantzitsua izan den. Islandian esate baterako, Islandiar ponia bertako baldintzetan bizitzeko gai den azienda gutxienetarikoa da, eta horregatik zaldi haragiaren inguruko ohitura handia dago bertako sukaldaritzan.

XX. menderarte zaldia armada ezberdinetan erabili izan da eta hainbat arbadak gaur egun ere zalditeria unitateak dituzte.

Euskal Herriko berezko zaldi txikia Pottoka da.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Euskal Herriko hainbat lekuetan, ez denetan, "abere" hitza zaldi aziendaren sinonimotzat hartzen da.
  • Zaldia arrei esaten zaie.
  • Emeei behorra.
  • Moxal oro har zaldikumeei.
  • Zaldiko, moxal arrei.
  • Behoka, moxal emeei.
  • Zaldiei oro har zamariak eta kabaleak Iparraldeko zenbait tokietan.
  • Oro har behiei euskaraz abelgorriak esaten zaie (bertako arraza gorriei behintzat ), ardiei abelxuriak esaten zaie eta zaldi-behorrei abelbeltzak.

Bezatzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldiaren bezatzearen inguruko lehenengo aztarnak Asia zentraletik etorri dira eta K. a. 4000. urtetik datoz.

Sakontzeko, irakurri: « Tarpan»

Hala ere urteetan zehar zaldi basatiak (Equus ferus) edo tarpanak egon izan dira zaldi bezatuekin batera bizitzen, beste etxabere batzuekin hain maiz gertatzen ez den zerbait delarik.

Hainbat Equus ferus azpiespezie desagertu izan dira historian zehar, baina gaur egun Przewalski zaldia (Equus ferus przewalskii) oraindik ere bizi da Asiako erdialdean. Mongolian taki eta Kirgizistanen kirtag deitzen zaio zaldi honi eta erlatiboki ugaria da.

Zaldi bat bere zaldunarekin trostan

Erlazionatutako ekinidoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldiek hainbat gertuko ahaide dituzte, genero berekoak baina ez direnak espezie bereko kideak.

Zaldiaren eboluzioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldien eboluzioa

Ekido guztiak Equidae familiakoak dira, orain dela 50 milioi urte sorturikoak. Bai zaldiak bai eta beste ekido guztiak Perissodactyla ordenakoak dira, hau da, hatz bakoitidun ungulatuak. Ordena hau Miozenoko ugaztun lehortarren artean talde dominantea izan zen, baina orain dela 20 milioi urte, belarraren sorrera zela eta Artiodaktilo ordenakoek eboluzio hobea izan zuten. Gaur egun aurretik aipatutako ahaideez gain, errinozeroak eta tapirrak ere badira zaldien lehengusuak.

Eohippusa (izen zientifikoa Hyracotherium) da ezagutzen den lehen zaldia. Milioika urtetan zehar eboluzioaz dibertsifikatu eta hainbat espezie aldi berean bizi izan ziren elkarrekin. Hala ere gaur egun 10 espezie baino ez daude generoan eta beraz gainbeheran dago. Ezagutzen diren hainbat zaldiren arbasoen izenak hauexek dira: Propalaeotherium, Mesohippus, Miohippus, Orohippus, Pliohippus, Anchitherium, Merychippus, Parahippus, Hipparion eta Hippidion. Gehienen tendentzia geroz eta handiagoak izatera da eta 5 hatzetik bakar batetara pasatzea. Hala ere egon dira salbuespenak ildo horretan eta azeri baten tamainako zaldiak izan dira Pleistozenorarte (~1,8 milioi urte).

Sakontzeko, irakurri: «Equidae»

Euskal Herriko bertako zaldi eta asto arrazak honakoak dira[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Desagertutako etxeko bertako zaldi arrazak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herritik desagertutako zaldi arraza basatiak honakoak dira[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herritik desagertutako bertako zaldi eta asto arraza basatiak honakoak dira:

  • (Cscr-featured.svg) Tarpan. Egungo bertako arrazetan eragin handiena izan zeun zaldia da.
  • (Cscr-featured.svg) Przewalski zaldia.
  • Equus ferus przewalski. Zaldi espezie hau uste da egungo przewalski zaldiaren arbasoa zela, Euskal Herrian nahiko hedatua eta labar-pinturetan agertzen dena. Egungo bertako zaldi arrazetan, pottokak, montxinoak, eragina izan zuela (tarpana baino txikiagoa) uste da[1].
Aurizko zaldia Ormaiztegiko bertako arrazen erakusketa batean

Zaldiaren historia Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bertako arraza askoren kasuen legez, adituak ez dira ados jartzen bertako euskal zaldi arrazen jatorriari buruzko zenbait puntuetan. Dena den, argi dago bertako zaldi arrazek hainbat arbaso komunak dauzkatela. Hau dela eta, neurri handi batean, lautzako zaldiaren zein zaldi montxinoaren jatorria pottokaren jatorriarekin zer ikusirik handia daukala. Beraien jatorria, seguruenik, azken izotzaldia eta gero bertan geratutako zaldiak dira. Nafar behoka eta Auritzeko zaldiek antzineko pottoken eta kanpako zaldi arrazen eragina dute, txikiagoa nafar behokaren kasuan.

Sakontzeko, irakurri: «Pottoka#Jatorria eta historia»

Euskal mitologian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Zaldia euskal mitologian»

Zaldia euskal mitologiako irelu edo jeinua ere bazen.

  • Atharratzen kontatzen zuten, Laxarrigibele izeneko harpean, Ahuskiko magalean, Alzaitik gertu, zaldi zuri bat bizi omen zela. Behin eskualde hartako mutil bat bahitu zuen. Mutila ez zegoen ondo integratuta bere inguruan.
  • Berastegiko Etsoinberri baserriko neskame bat ere, era berean bahitu zuen Obantzungo lezean bizi zen beste zaldi batek. Baserrikoek behor bat zuten. Aberea egunero bidaltzen zuten mendira eta iluntzean jaso. Etxeko morroi-neskameak egunero egiten zuten lan hori. Ohitura zuten aurrenekoa behorra ikusten zuena, bere gainean etxera itzultzeko. Egun bat neskamea izan zen lehengoa behorra ikusten eta halaxe esan zuen: Horra hor gure behor beltza, eta korrika abiatu eta aberearen gainera igo zen. Igo orduko behorra arrapaladan abiatu zen Obantzungo leizera eta bertan sartu zen bere zaldizkoarekin.

Morroia luze egon zen leize barnera begira bere lagunaren bila, baina ez zuen ezer topatu.

Baserriko bidean galdetzen zuen bere buruari: "ze behor klase zen hori" , orduna ikusi omen zuen Etsoinberriko benetako behorra sakon batean lasai lasai larretzen. Handik denboraldi batera, Etsonberrikoek arropa garbitzera joan ziren Itturrarango iturrira, eta bertan topatu zituzten bahitutako neskamearen belarritakoak eta eraztuna.

Ugalketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldia lau urteekin heldutasun sexualera heltzen da. Ernaldi-aldia 11 hilabete irauten ditu eta ernaldi bakoitzeko zamalko bakarra jaiotzen da. Etxe-abere zaldiak egokitze sexualen zailtasun handiagoak dituzte eta horregatik batzuetan beharrezkoa da gizon baten laguntza zaldiaren zakila emearen baginaraino gidatuz emea ernaltzeko momentuan.


Elikadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Laneko zaldia pausoan

Animali hau belarjalea da batik bat, belarra, sagarrak, azenarioak,... jaten ditu. Etxekotua dagoenean pentsua ere jan dezake.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Jose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Wikiztegian orri bat dago honi buruz: zaldi .
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Zaldi Aldatu lotura Wikidatan