8-13 urtekoentzako bertsioa ikusteko, klikatu hemen.

Amazonas

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Amazonas

Mouths of amazon geocover 1990.png


Amazonasen bokalea
Bertako izena Amazonas (es, pt)
Kokapena  Kolonbia
 Ekuador
 Peru
 Brasil
Luzera 6.400 km
Arroa 7.050.000 km²
Emaria 209.000 m³/s
Iturburua Arequipa departamendua, Peru (5.170 m)
Ibai ahoa Ozeano Atlantikoa
Amazonrivermap.svg

Amazonas[1] Hego Amerikako ibaia da, munduko emaritsuena eta, aditu batzuen arabera, luzeena ere[2]. Andeetan jaiotzen da, Peruko Arequipa departamenduan, 5.600 metroko garaieran[3]. Peru eta Kolonbiaren arteko muga eraturik, Brasilekin muga hirukoitza osatzen du. Brasilen ibilbide luzea egin ondoren, Ozeano Atlantikoan itsasoratzen da. 6.400 kilometro luze da, eta 7 milioi kilometro koadroko arroa drainatzen du[4].

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Vicente Yáñez Pinzón izan zen Amazonas ibaiaren bokalea aurkitu zuen lehen europarra, 1500ean, eta urte horretan bertan hasi zen Ameriko Vespuzio hura esploratzen. Izena, aldiz, Francisco de Orellana espainiar itsasgizonak ezarri zion, eremu haietako indiarrek amazona alegiazko emakume gudukari haiek ekarri baitzizkioten gogora.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Geografo batzuen arabera, Peru aldean sortzen den Marañón ibaia bide da Amazonasen ama-ibaia. Iquitosen Ucayali ibaiarekin bat egiten du. Beste hainbat geograforen ustez, Apurimac, Ucayali ibaiaren ama-ibaia, Amazonasen benetako iturria ere izango litzateke; honenbestez, 7.025 km luze izango litzateke Amazonas. Ucayalirekin bat egin ondoan, Kolonbiako muga ertzak busti eta Amazonas estatua zeharkatu ondoren, Manaus hiria igarotzen duen Negro ibaia jasotzen du, Pará estatuan sartu baino lehen. Atlantikora baino lehen, Santarem hiria ureztatzen du. Ahoan (Amapá, Brasil iparraldea), 100 kilometroko bokale zabala osatzen du, uharte anitz dituena.

Luzerari buruzko eztabaida[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Brasilgo Gobernuaren geografia erakundeak eginiko neurketek (2007 eta 2008koak) Amazonas munduko ibairik luzeena dela diote[5][6]. Hala ere, munduko geografoko askok oraindik ez dituzte onartu neurketa horiek, ibaiaren sorburua eta itsasoratze lekua non dauden zehaztea zaila baita[7] Beraz, Nilo jo ohi da munduko ibairik luzeentzat[8].

Ibaiadar nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amazonasek 1.000 ibaiadar baino gehiago ditu. Garrantzitsuenak hauek dira:

Napo ibaia
  • Anajas, 300 kilometro, 950 m³/s-ko emaria
  • Badajós, 450 kilometro, 1.300 m³/s-ko emaria
  • Caquetá, 2.420 kilometro, 18.600 m³/s-ko emaria
  • Coari, 450 kilometro, 1.300 m³/s-ko emaria
  • Curuá edo Cuminapanema, 480 kilometro, 550 m³/s-ko emaria
  • Curuá Una, 280 kilometro, 680 m³/s-ko emaria
  • Huallaga, 1.060 kilometro, 3.800 m³/s-ko emaria
  • Jandiatuba, 520 kilometro, 980 m³/s-ko emaria
  • Jari, 790 kilometro, 1.300 m³/s-ko emaria
  • Javari, 1.090 kilometro, 4.500 m³/s-ko emaria
  • Juruá, 3.100 kilometro, 8.400 m³/s-ko emaria
  • Jutai, 980 kilometro, 3.400 m³/s-ko emaria
  • Madeira, 4.207 kilometro, 32.000 m³/s-ko emaria
  • Manacapuru, 300 kilometro, 550 m³/s-ko emaria
  • Marañón, 1.570 kilometro, 16.400 m³/s-ko emaria
  • Morona, 530 kilometro, 1.000 m³/s-ko emaria
  • Nanay, 410 kilometro, 930 m³/s-ko emaria
  
  • Napo, 1.110 kilometro, 6.200 m³/s-ko emaria
  • Negro, 2.400 kilometro, 29.300 m³/s-ko emaria
  • Nhamunda, 590 kilometro, 900 m³/s-ko emaria
  • Paru de Este, 790 kilometro, 970 m³/s-ko emaria
  • Pastaza, 740 kilometro, 2.700 m³/s-ko emaria
  • Purus, 3.090 kilometro, 10.970 m³/s-ko emaria
  • Putumayo, 1.930 kilometro, 8.670 m³/s-ko emaria
  • Samiria, 350 kilometro, 640 m³/s-ko emaria
  • Santiago, 500 kilometro, 1.700 m³/s-ko emaria
  • Tapajós, 2.280 kilometro, 13.400 m³/s-ko emaria
  • Tefé, 480 kilometro, 810 m³/s-ko emaria
  • Tigre, 940 kilometro, 2.700 m³/s-ko emaria
  • Trombetas, 760 kilometro, 2.560 m³/s-ko emaria
  • Uatuma, 710 kilometro, 2.200 m³/s-ko emaria
  • Ucayali, 2.570 kilometro, 13.300 m³/s-ko emaria
  • Urubu, 450 kilometro, 450 m³/s-ko emaria
  • Xingu, 2.270 kilometro, 9.900 m³/s-ko emaria

Hidrometria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amazonasen emaria 69 urtez, 1928-1996 bitartean, neurtua izan da Óbidosen (Brasil), ahoa baino 537 kilometro lehenago[9]. Drainatutako eremuak 4.640.300 kilometro koadroko azalera hartzen du puntu horretan, arro osoaren % 79,3. Urteko batez besteko emaria 176.177 m³ segundoko da. Emari handiena ekainean du (244.158 m³/s), eta txikiena azaroan (114.753 m³/s).

Amazonasen batez besteko emariak (/s), Óbidosen neurtuak
Datuak: 1928 eta 1996 artean

Biodibertsitatea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amazoniako oihanak 6,7 milioi kilometro koadroko eremua hartzen du. Lurreko oihan tropikalik zabalena izateaz gain, munduko biodibertsitatearen %10 hartzen du, galzorian dauden flora eta fauna espezie ugari barne[10]. Arnasten dugun airea Amazonian garbitzen da gehienbat. Arazketa hau oihaneko landareek egiten dute, fotosintesiren bidez, karbono dioxidoa xurgatuz beharrezko dituzten karbohidratoak sortzeko. Horrezaz gainera, oihanak garrantzi handia dauka eskualdeko klimaren erregulazioan[10].

Amazonasen arroan ezagutzen dira 40.000 landare, 427 ugaztun (esate baterako jaguarra, hartz inurrijalea eta igaraba erraldoia), 1.300 hegazti (adibidez, harpia arranoa, tukana eta hoatzina), 378 narrasti, 400 anfibio eta ur gezako 3.000 arrain espezie, pirañak barne[11].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Amazonas Aldatu lotura Wikidatan