Toskana

Toskana
Hiriburua	Florentzia
Probintziak	Arezzo Grosseto Firenze Livorno Lucca Massa-Carrara Pisa Pistoia Prato Siena
Eremua	22.990 km²
Biztanleria	3.516.296 (2005)
Dentsitatea	153 bizt / km²
Udalerriak	287
Eskualdeko burua	Claudio Martini -
www.regione.toscana.it

Toskana Italiako iparraldeko eskualdea da, Apenino mendien eta Tirreniar itsasoaren artean. Italiako eskualderik handienetakoa da, eta kultura eta historiaren aldetik garrantzitsuenetakoa. Izan ere, Pizkundea izeneko garai emankorrak garapen handia izan zuen Toskanan. Florentzia da hiriburua, eta beste hiri nagusiak Arezzo, Grosseto, Livorno, Lucca, Massa-Carrara, Pisa, Pistoia, Prato eta Siena. Toskanako biztanle gehienak Arnoko haranean bizi dira.

Toskanako paisaia, Sienatik hurbil

Geografia

Orografia eta klima

Toskanako iparraldean Apenino mendiak (Tosco Emiliano Apeninoak) daude, eta Succiso mendia (2.017 m) da bertako gailurrik garaiena. Apeninoetako mendien artean, haranak eta ibai arroak dira; Magrako harana, Lunigliana ibaiaren arroa, Garfagnana ibaiarena eta Arno ibaiaren goi ibilguaren arroa. Hegoaldean, Arno ibaiaren beheko ibilguaren harana dago, Toskanako nagusia dena. Kostaldea apala eta hareatsua da, eta tartean labar batzuk dira; itsasertzean uharte ugari dira.

Arno eta Ombrone ibaiek eta horien adarrek eratzen dute Toskanako hidrografia sarea.

Toskanako klima mediterraneoa da, oro har, mendialdean izan ezik.

Mugakideak

Ipar-mendebaldean Liguria, iparraldean Emilia-Romagna, ekialdean Marche eta Umbria, hegoaldean Lazio eta mendebaldean Liguriako eta Tirreniar itsasoa mugakide ditu. Azken honek Korsikatik bereizten du.

Probintziak

Toskanak bederatzi probintzia ditu:

• Arezzo
• Grosseto
• Firenze
• Livorno
• Lucca
• Massa-Carrara
• Pisa
• Pistoia
• Prato
• Siena

Historia

Etruriarrak bizi ziren Toskanan, eta K. a. IV. mendean erromatarrak jabetu ziren eskualdeaz. XII. eta XIII. mendeetan errepublika txikietan banatua egon zen; XVI. mendean medicitarrek, Florentziako dukeek, errepublika haiek guztiak batu zituzten. Gero, Lorenaren mende egon zen Austriar Inperioaren barruan, eta 1801-14. urteetan frantsesen mende. Azkenean, 1860an, Italiaren barruan geratu zen.

Ekonomia

Nekazaritza (mahatsondoak, olibondoak, azukre erremolatxa, barazkiak eta laboreak) eta industria (kimikoa, burdingintza, ehungintza, altzariak eta papergintza, besteak beste) dira ekonomia jarduera nagusiak.

Ondasun nabarmenak

Pisako dorrea

Pisako katedrala, bataiategia eta dorrea

Dorreetan ospetsuena oker baten ondorioz da ospetsu. Pisako dorrea artean bukatu gabe zegoela hasi zen okertzen, zimenduen sendotasunik ezagatik. Dorre horrek eta inguruan dituen katedralak eta bataiategiak Toskanako erromanikoaren monumentu multzo hoberena eratzen dute, Erdi Aroan Pisak izan zuen oparotasun handiaren erakusgarri.

Pisako katedralaren oina basilika paleokristau batena da funtsean; transeptuko besoek basilika txikiak ematen dute, zein bere absidearekin. Gurutzaduran kupula du, baina gainerakoan egurrez dago estalia, alboko habearteak izan ezik, ertz gangez estaliak.

Pisako hiru eraikinok marmol zuriz daude estalita (berde ilun koloreko marrazkiak dituztela txertaturik), Erromatar Inperioaren garaian ohi zen bezala. Kanpotik arku itxuak eta galeriak dituzte.

Florentziako bataiategia

Michelangelo Buonarroti toskanarrak eginiko David eskultura

Toskanako erromanikoaren obra nagusia Florentziako bataiategia da. Katedralaren mendebaldeko fatxadaren aurrean dago: oktogono oineko eraikin handia da, ganga batez burutua. Hau ere marmolez estalia dago, lerro geometriko zorrotzen arabera.

Hain du klasikoen itxura, ezen Marteri eskainitako tenplua izan zela uste izan zuten florentziarrek berek mende batzuk geroago.

Toskanar ospetsuak

• Michelangelo Buonarroti (1475-1564), Pizkundeko artista.
• Galileo Galilei (1564–1642), fisikari, filosofo, astronomo eta matematikaria.
• Giacomo Puccini (1858–1924), opera musikagilea.
• Oriana Fallaci (1929-2006), idazlea.
• Roberto Benigni (1952-), zinemako aktorea eta zuzendaria.

Ikus, gainera

• Pisako dorrea
• Toskanako Dukerri Handia

Kanpo loturak

• (Italieraz) Webgune ofiziala
• (Italieraz) Tuscany B & B
• (Italieraz) Tuscany Farm Holidays