Korsika

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Korsika


Corsica
Corse

Ez da estatua
Korsikako bandera
Bandera
Korsikako armarria
Armarria
Ereserkia: Dìu vi salvi Regina'
Europe location Corsica.png
Korsika
Hiriburua Aiacciu/Ajaccio
Hiri nagusiak Corti/Corte, Aiacciu/Ajaccio, Bastìa/Bastia, Sartè/Sartène, Calvi, Purtivechju/Porto-Vecchio, , L'Ìsula/L'Île-Rousse, Bunifaziu/Bonifacio, Prupià/Propriano eta Aleria/Aléria
Administrazioa Frantzia
Eremua 8.680 km²
Biztanleria 302.000 (2008)
Dentsitatea 34,79 biztanle/km²
Administrazioa Frantzia
Gobernua Korsikako Agintaritza Kontseilua
Burua Paul Giacobbi (PRG)
Dirua euroa
Herritarra Korsikar
Hizkuntza(k) korsikera eta frantsesa
Ofiziala(k) frantsesa
Korsikako webgunea

Korsika[1][2] (korsikeraz Corsica, frantsesez Corse) Mediterraneoan, Tirreniar itsasoaren mendebaldera, Sardinia uhartearen iparraldera, kokaturiko uhartea da.

8.680 km²-ko hedadura du eta 260.196 biztanle (1999). 1768tik Frantziaren zatia da. Administratiboki, Korsikak "Lurralde Kolektibitatea" (collectivité territoriale) osatzen du, bi departamenduk osatua: Hego Korsika eta Korsika Garaia.

Hiriburua Ajaccio da.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Korsikak 8.680 km2-ko azalera du. Uhartea Frantziako Kosta Urdinetik 200 kilometro ingurura dago, Italiako Toskana eskualdearen mendebaldean eta Sardinia uhartearen iparraldean. Uharteko paisaia basoz betea eta menditsua da, hegoaldeko kostaldean Bonifacioko itsasartean itsaslabar ugari daudelarik.

Korsikako NASAren satelite bidezko irudia.

Korsika eta Sardinia mikro-plaka kontinental batean daude, Frantzia eta Italiatik banaturik, plaka honek "korsikar-sardiniar blokea" izena daramalarik.

Antzinako greziarrek Mediterraneo itsasoko uharte honi Kallisté (“Ederrena”) izenaz izendatzen zuten. Gaur egun, Korsikaren ezizena “Edertasunaren Uhartea” da. Mila kilometru inguru dituen bere kostaldeari esker (horietako 300 kilometro hondar finezko hondartzez osatua), Korsika itsas kirol zaletuen, urpekarien eta itsas zaletuen helmuga ospetsua da. Gainera, XX. mendearen hasieran, hainbat bisitariek Mediterraneoko ohiko uharte idorretatik ezberdindu nahirik, Korsikari Uharte Berdea ezizena ipini ziote. Eta zinez, nahiz eta Korsika Hegoaldeko Europan eta isolaturik egon, inguruko uharteekin parekatuz gero uharte orlegia da.

Datuei dagokionez, Korsikak bere lekurik luzeenan 183 kilometro eta lekurik zabalenean 83 kilometro zabal ditu. Denera 1.000 kilometro inguruko kostaldea eta 200 hondartza dituelarik.

Korsikaren izakera menditsua dela eta, mendi ugari daude, horien artean garaiena Monte Cinto (2.706 metro) mendia delarik. Bestalde, 2.000 metro baino gehiagoko garaiera duten beste 20 mendi ere badaude. Mendiak uhartearen azaleraren 2/3 dira, mendilerro bakar bat osatzen dutelarik.

Basoei dagokionez, 8.682 km²-ko azalera osatzen dute, hots, uhartearen 1/5a. Gainera, horietako 3.500 km² natur erreserba dira.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Korsikako historia»

Hauxe da Korsikaren historia modu kronologiko batean azalduta[3]:

1755. Genovaren kontra matxinatuta, independentzia eskuratu zuen Korsikak, Pasquale Paoli jeneralaren gidaritzapean. Korsikako Konstituzioa aldarrikatu zuen Paolik; historia garaikideko aurrenekoa.

1769. Hamalau urtez izan zen independente Korsika. Versallesko itunaren arabera, Genovak Frantziari saldu zion irla.

1793-1796. Ingalaterrak Korsikatik kanporatu zuen Frantzia, eta bigarren konstituzioa izan zuen Irlak. Hiru urtera bereganatu zuen berriro Frantziak.

1816-1912. Korsikan aduana lege koloniala ezarri zuen Frantziak. Homogeneizazio kulturala abiatu zuen Frantziako Bigarren Inperioak.

1942-1943. Bigarren Mundu Gerran, Italiako armadak konkistatu zuen irla. Erresistentzian, 172 korsikar hil ziren.

1976. Korsikako Nazioa Askatzeko Frontea sortu zen, urte batzuk lehenago sortutako Ghjustizia Paolina eta Fronte Paesanu Corsu di Liberazione batuta.

1982ko uztailaren 30a. Estatutu bereziko Lurralde Kolektibitatea izendatu zuen Frantziak Korsika.

1998ko otsailaren 6a. FLNCk tiroz hil zuen Claude Erignac Korsikako prefeta.

2003ko uztailaren 3a. Lurralde Kolektibitatea eta bi departamentuak bakarrean batzea baztertu zuten herritarrek erreferendum bidez.

2014ko ekainaren 25a. FLNCk borroka armatua uzteko erabakia iragarri zuen.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Korsikar»

1998ko erroldaren arabera korsikar biztanleriaren %87,1ak frantziar nazionalitatea zuen, eta gainontzeko %10a (26,018 biztanle) Frantziatik kanpo jaiotakoa zen. Bertako etorkinen gehiengoa Magreb eskualdekoa zen, bereziki marokoarrak (etorkinen %41,9a), baina italiarak (%18,7) eta portugaldarrak (%12,3%) ere bazeuden.

Hiri nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Ajaccio: 52.880 biztanle (1999).
  2. Bastia: 37.884.
  3. Portivechju/Porto-Vecchio: 10.326.
  4. Corti/Corte: 6.329.
  5. Sartè/Sartène: 3.410.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritzan (mahastiak, olibondoak, fruitu garratzak) eta turismoan oinarritzen da Korsikako ekonomia. Industria ez dago oso garatua. Burdinbide batek lotzen ditu Korsikako hiri eta eskualde nagusiak (Aiacciu, Bastia, Calvi). Bastian eta Aiacciun daude, bestalde, uharteko aireportu garrantzizkoenak.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Autonomismoa eta independentismoan egituratuta dago abertzaletasun politikoa Korsikan, gaur egun: Femu a Corsicaren koalizio autonomistaren eta Corsica Libera indar independentistaren inguruan. Lehena, borroka armatuaren kontrakoa; bigarrena, estrategia horren zilegitasunaren defendatzailea.

1977an sortu zen Korsikako Herriaren Batasuna (UPC). Sorreran ez zuen bere burua ez ezkerrekotzat eta ez eskuinekotzat jotzen, eta, Edmond eta Max Simeoni anaien gidaritzapean, joera politiko eta alor profesional anitzeko jendea biltzea zuten helburu. Horrek eragin zuen, 1994tik aurrera, herri klaseen eta gazteriaren babesa ez lortzea. Ahulduta, ez zen Korsikako Biltzarreko 1999ko bozetara aurkeztu, eta independentistekin joan zen 2004koetara. 2000an Scelta Novarekin batu zen, eta, François Alfonsik zuzenduta, alderdia autonomismoaren erreferente bihurtu zen.

Korsikako Nazioaren Alderdiak (PNC) hartu zuen PC-SNren lekukoa 2002an, eta gaur egun Femu a Corsica koalizioko kide nagusia da. Chjama Naziunale 2003an jaiotako alderdiarekin eta Insemerekin egin zuen koalizioa; 2009an eta 2014an udal hauteskundeetarako, eta 2010ean Korsikako Biltzarrerako.

Independentismoak ere egonkortasuna lortu du 2009az geroztik, hain zuzen Corsica Libera sortu zenetik. Corsica Nazione Indipendente, Rinnovu, ANC-PSI eta Strada Diritta batuta sortu zuten alderdia, nahiz eta 2012an Rinnovu batasunetik atera. FLNC 1976an sortuta, hamar urte geroago sortu zen Unita Naziunalista eta 1987an Cuncolta Naziunalista, askapen mugimenduaren tresna politiko gisa. Cuncoltak Accolta Naziunale Corsak eta I Corsi Verdik bat eginda jaio zen 1992an Corsica Nazione.

Independentismoa bide demokratikoetara mugatuta eta bi korronte abertzale nagusiak sendotuta, aro berri bat nabaritzen da, non «abertzaletasun legezko eta demokratikoa herritarren mobilizazio eta parte hartze indar» gisa jotzen duen. 1896-2013 artean bost mobilizazio aro antzeman dira: korsismoa (1896-1945), erregionalismoa (1950-1976), autonomismoa (1960-1976), nazionalismoa eta independentismoa (1976— gaur egun).

Korsikako Biltzarrerako hauteskundeak. Bigarren itzulietako emaitzak ehunekoetan.

  • 1999: independentistak %16,8; ezker unionistak (PRG) %22,7 eta eskuin unionistak %27,3.
  • 2004: independentisten eta autonomisten koalizioa %17,3; ezker unionistak (PRG) %33,7 eta eskuin unionistak %25,0.
  • 2010: independentistak %9,8; autonomistak %25,9; ezker unionistak %36,6 eta eskuin unionistak %27,6[4].

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Korsikan korsikera, frantsesa eta, iparraldeko uharte eta zonalde batzuetan, dialekto liguriarrak mintzatzen dira. Bastiako eta Ajaccioko hirietan bizi da Korsikako biztanleen herena baino gehiago. Emigrazio lurra da Korsika eta ondorioz zahartzen ari da bertako biztanleria (64 urtetik gorakoak Korsikako biztanleen laurdena baino gehiago dira). Korsikera da hizkuntza nazionala, frantsesa hizkuntza ofiziala den arren, biztanleen % 70ek hitz egiten dute korsikeraz.

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Canta U Populu Corsu eta I Muvrini aipagarriak dira folk musikaren arloan.

Korsikar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Korsika Aldatu lotura Wikidatan