Sormen

Wikipedia, Entziklopedia askea
Haurrek sormenerako berezko joera dute.


Sormena gizakiak ideia, kontzeptu eta objetu berriak sortzeko duen gaitasuna da, baita ideia eta kontzeptu ezagunen arteko lotura berriak eratzeko ere, orokorrean soluzio edo emaitza originalak sortzen dituztenak.[1] Gainera, "pentsamendu originalaren", "irudimen eraikitzailearen", "pentsamendu dibergentearen" edo "pentsamendu sortzailearen" sinonimoa da. Giza kognizioaren trebetasuna da, goi-mailako primate batzuetan ere agertzen dena neurri batean, eta konputazio algoritmikoan ez dagoena, adibidez.

Dena den, sormenaren jakintza-arloari buruzko ikerketen eta azterketen hasiera nahiko berria dela esan daiteke. [2] Hori dela eta, nahiz eta definizio onartuak existitu, kontzeptu hau hainbat ikuspegitik definitua izan da.

Burmuinaren beste gaitasun batzuekin gertatzen den bezala, hala nola adimenarekin eta memoriarekin, elkarri lotutako hainbat prozedura mental biltzen ditu, oraindik fisiologiak erabat deszifratu ez dituenak. Singularrean aipatzen dira, azalpenari erraztasun handiagoa ematen diotelako. Adibidez, memoria prozesu konplexua da, epe laburreko memoria, epe luzeko memoria eta memoria sentsoriala biltzen dituena.

Jatorrizko pentsamendua irudimenetik sortzen den prozesu mentala da. Ez dakigu nola bereizten diren estrategia mentalak pentsamendu konbentzionalaren eta sortzailearen artean, baina sormenaren nolakotasuna azken emaitzan baloratu daiteke.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sormenaren kontzeptua definitzeko, haren erro etimologikoa ezagutu behar da. Sormen (creatividad) hitza latinetik dator, «Creare» hitzetik, «crecere» hitzarekin ahaidetuta baitago, eta horrek hazkundea esan nahi du; beraz, sormen hitzak «ezerezetik sortzea» esan nahi du. Hainbat arlotan eta hainbat egileren arabera, sormenari buruzko definizio desberdinak eta askotarikoak aurki ditzakegu, ikuspegi desberdinen arabera. Argitalpen batzuek sormenaren 400 termino desberdin aipatzen dituzte. Termino batzuk anbiguoak eta nahasiak dira. Argi dago sormena egungo bizi-baldintzetan beharrezko baldintza baino gehiago izango litzatekeela, eta, gainerakoan, beti beharrezkoa izan dela; izan ere, gizakia sormena aldatzera behartzen du, sormena bere ingurunera hobeto egokitzeko eta irabazi hobeak lortzeko. Hausnartu ezkero, esan daiteke gizateriaren lorpen gehienak sormenetik egindako lorpenak direla, hala nola idazketa, argi elektrikoa, telefonoa eta gizateriaren aurrerabideari lagundu dioten hainbat elementu gehiago. [3]

Ezaugarri ezberdinak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sormena psikosoziologikoa dela be antzematen da, artean nahiz zientziaren aurrepenerako elementu garrantzisuena dena. Pertsona askok kontzeptu hau arlo artistikoan baino ez dute ulertzen, baita publizitatean ere (profesional batzuek publizitate-sortzaileak deitzen diete). Hala ere, arlo zein lanbide anitzetan sormena ezinbestekoa da emaitzak lortzeko. Ikerketa zientifikoa, hezkuntza, informatika eta baita politika ere, beren helburuak lortzeko sormena behar duten sektoreen adibide batzuk baino ez dira. [4]

Izan ere, Guilfordek esan zuen bezala, sormena informazio jakin batetik abiatuta konponbideak sortzeko gaitasuna da, lortutako emaitzen aniztasuna, kantitatea eta garrantzia azpimarratuz. Beste era batera esanda, sormenak arazoak konpontzea eskatzen du, konponbide desberdinak, askotarikoak eta eraginkorrak emanez.

Gainera, hezkuntza zein psikologia arlotik sormena pertzepzioaren esparruko elementuak modu originalean antolatzeko, errealitatea egituratzeko, desegituratzeko eta forma berrietan berregituratzeko ahalmena dela antzeman du Maribel Santaella ikertzaileak. Errazagoa eta erakargarriagoa izaten da sormenaren produktuak atzematea, prozesuen ordez, ukigarriak direlako, zehatzak; prozesuak, berriz, argigarriagoak dira. [5]

Kontu edo objetu ezberdinak beste ikuspegi batetik behatzeko gaitasun gisa ere defini daiteke: beste batzuek ikusten ez dituzten konponbideak ikusteko gaitasuna, arazo askori konponbide berriak, baina eraginkorrak ematekoa, irudimenarekin eta originaltasunarekin lotua.

Halaber, sormena berrikuntzaren aurreko urratsa dela ere aipatzen da. Sortze-prozesuetan ideak sortzen dira, testeatu eta ebaluatu egiten dira, berrikuntza-proiektu bihurtu ahal diren erabakitzeko.

Edonor da sortzaile neurri handiagoan edo txikiagoan. Sormena gara daitekeen gaitasuna da. Enpresa gehienentzat funtsezkoa da bertan lan egiten duten pertsona guztien sormena baliatzea proposamenak sortzeko, helburuak ezartzeko, lehentasunak ebaluatzeko eta hautabideak sortzeko gai diren pertsonak izatea, haun zuzen ere. [6]

Esanahiaren eztabaida[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arlo psikologiko-hezitzailetik[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Psikologiaren hiztegiak honela definitzen du sormena: ondo definitu gabeko termino bat da, nortasun-ezaugarri batzuk izendatzen dituena, intelektualak eta ez intelektualak, eta horiek subjektu sortzaileak izatea espero dute.

Joy Paul Guilfordek (1978) zioenez, sormenak begien bistakotik, segurutik eta aurreikus daitekeenetik ihes egitea dakar, haurrarentzat behintzat berritzailea den zerbait sortzeko; Torrancek (1973), berriz, sormena arazoekiko, urritasunekiko, arrakalekiko edo ezagutzetako batzuekiko sentikorra den norbait itzultzen denaren prozesu bat dela uste zuen, eta zailtasunak identifikatzera, konponbideak bilatzera, espekulazioak egitera edo hipotesiak formulatzera eramaten du. Rodriguezen ustez (1998), sormenak funtsezko berritasun- eta balio-ideiak dakartza berekin; ekoizten denak ezer berririk edo baliotsurik ez badu, orduan ezin da sorkuntzaz hitz egin. Sorkuntza hipotesiak formulatzea da, esperimentazioa, ikerketa, asmakuntza, aurkikuntza, bilaketa oso aktiboa, dinamikoa eta burutsua eskatzen du.

Alfonso Paredesek (2005) sormena aukera berriak ikusteko eta horren inguruan zerbait egiteko gaitasuna dela ezartzen du. Pertsona bat arazo bat aztertzetik haratago doanean eta konponbide bat praktikan jartzen saiatzen denean, aldaketa bat gertatzen da. Arazo bat ikustea, ideia bat izatea, hari buruz zerbait egitea, emaitza positiboak izatea. Sormena arazo bat adimenari argi eta garbi aurkezteko prozesua da, dela irudikatuz, ikusiz, suposatuz, hausnartuz, begiratuz, besteak beste, eta, ondoren, ideia, kontzeptu, nozio edo eskema bat sortu edo asmatzea lerro berrien edo ez-konbentzionalen arabera.

Guilfordek (1959) honela definitu izan du sormena: problema bat hautematearen ondorioz subjektu batengan sortzen den pentsamendu-modu bat, hainbat osagai dituena, egileak faktore-analisian oinarrituta deskribatu zituenak: (a) sentikortasuna; (b) arintasuna (c) malgutasuna; (d) lanketa; (e) originaltasuna; eta (f) birdefinizioa. Faktore horien eta ezaugarri intelektualen arteko harremana ezartzeko, egileak arazoekiko sentsibilitatea sartu zuen ebaluazio kategoriaren barruan; faktore hori pentsamendu bateratuaren eta jariakortasunaren, malgutasunaren, originaltasunaren eta lanketaren kategorian, pentsamendu dibergentearen zati gisa, eta hortik lau faktore horiek piztu dute arreta handiena ondorengo ikerketetan.

Torrancek (1962) honela definitzen zuen sormena: arazoak edo zenbait informazio-arazo aurkitzeko, ideiak edo hipotesiak osatzeko, probatzeko, aldatzeko eta emaitzak jakinarazteko prozesua. Sormenari trebetasun globaleko izaera ematen dio, eta Guilfordek proposatutako faktoreak honela birdefinitu zituen: (a) arintasuna; (b) malgutasuna; (c) elaborazioa; eta (d) originaltasuna.

Lacasellak (1998) uste du jokabide-analisiaren esparruan sormenari buruz egin diren ikerketek agerian uzten dutela ia ikerketa guztiek Guilfordek (1959) eta Torrancek (1962) deskribatutako faktoreetan oinarritu dituztela bere sormen-neurriak. [5]

Amabilek (1983), berriz, sormena existitzen den bitartean imaginatutakoa existitzen dela dio: alorreko trebetasunak, sormenerako trebetasunak eta lana motibatzeko ezaugarri espezifikoak.

Arlo zientifikotik[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sormenari buruzko ikerketa zientifikoen laburpen batean, Michael Mumfordek honako hau proposatu zuen: "Azken hamarkadan zehar, hala ere,

badirudi akordio orokor batera iritsi garela sormenak barne hartzen duela nobela, produktu erabilgarriak ekoiztea" (Mumford, 2003), [7] edo Robert Sternbergen hitzetan, "jatorrizko eta merezi duen zerbait" sortzea. [8] Autoreek era dramatikoan dibertsifikatu dute beren definizio zehatzetan, honako hauek baino harago: Peter Meusburgerrek kalkulatzen du literaturan ehun definizio ezberdin baino gehiago aurki daitezkeela, sortutako objektuaren originaltasuna edota egokitasuna eta sortu ziren prozesuak zehazten dituen testuingurua (eremua, antolamendua, ingurumena, etab.) tipikoki landuz. [9] Adibide gisa, E. Paul Torrance doktoreak pertsona baten sormen-gaitasuna baieztatzeko esparruan emandako definizio batek arazo, gabezia, ezagutza-hutsune, elementu falta, harmonia eta abarren aurrean sentibera bihurtzeko prozesu" gisa deskribatu zuen, zailtasuna identifikatuz, soluzioak bilatuz, asmakizunak eginez edo gabeziei buruzko hipotesiak formulatuz, hipotesia horiek probatuz eta atzeratzen saiatuz eta, agian, emaitzak aldatuz.”

Nobel saria irabazi zuen biologo batek, Peter Medawarrek, behin ikerketa zientifikoa "El arte de lo soluble" (Medawar, 1984) gisa aipatu zuen. Medawarrek ez zuen esan nahi zientzia desegiten diren gauzei buruzkoa denik. Zientzian arrakastatsua izatea ikerketa zientifikoaren bidez zein galdera konpon daitezkeen jakitea dela esan nahi zuen, eta, ondoren, galdera horientzako konponbideak ikertzea.

Mundu naturala oso konplexua da, eta arazorik handienak eta interesgarrienak (minbiziaren sendabidea, adibidez) oso zailak izaten dira zuzenean konpontzeko, mentalki zati txikiagoetan banatuz eta zati txiki horietatik gai osoa irekitzeko giltzarri izan daitezkeenei buruzko espekulazioa eginez. Beste era batera esanda, zientzialari batek, aldez aurretik, hainbat behaketaren emaitza posibleak imajina ditzake eta, ondoren, hipotesi desberdinen artean erabakitzen lagun diezaiekeen ikerketa bat diseinatu. [10]


Sormena, oro har, berrikuntzatik bereizi ohi da, non estresa abian dagoen. Adibidez, Teresa Amabile eta Michael G. Pratt (2016) sormena ideia elebidunen eta erabilgarrien ekoizpen gisa eta berrikuntza ideia sortzaileen gauzatze gisa definitzu izan dute, ELGAk eta Eurostatek "berrikuntza ideia berri bat edo asmakizun bat baino gehiago dela esaten duten bitartean, berrikuntzak abian jartzea eskatzen du, erabilera aktiboan jarriz, beste alderdi, enpresa, norbanako edo erakunde batzuek erabiltzeko aukera emanez. "

Bada ere sormen emozionala, ere gaitasun kognitiboen eta nortasun-ezaugarrien eredu gisa deskribatzen dena, esperientzia emozionalean originaltasunarekin eta egokitasunarekin zerikusia duena.

Kontzeptuaren historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinaroan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinaroan filosofo heleniarrak sormena jainkotasunaren bidez azaltzen saiatu ziren. Sormena naturaz gaindiko inspirazio mota bat zela ulertzen zuten, jainkoen gutizia bat. Pertsona sortzailea ontzi huts bat zen, izaki jainkotiar batek produktuak edo ideiak sortzeko behar zuen inspirazioarekin betetzen zuena.

Adibidez, Platonek zioen poeta izaki sakratua zela, jainkoek bereganatua, eta bere musek diotena bakarrik sor zezakeela (Platon, 1871). Ikuspegi horretatik, sormena hautetsi gutxi batzuen eskura zegoen, eta horrek Pizkundera arte iraungo zuen ikuspegi aristokratikoa izan zen.

Erdi Aroan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroak, gizakiaren garapenerako eta ulermenerako garai ilunkortzat jotzen denak, interes gutxi pizten du sormena aztertzeko. Ez da sormen handiko garaitzat hartzen, eta, beraz, ez zen ahalegin handirik egin sorkuntzaren mekanismoa ulertzeko.

Garai hartan, gizona Bibliako eskrituren interpretazioaren mende zegoen erabat, eta gizakiaren sorkuntza osoa Jainkoari ordainak ematera bideratzen zen. Garai hartako datu bitxi bat lez, sortzaile askok uko egin zioten beren lanak sinatzeari, eta horrek agerian uzten zuen beren nortasuna ukatzen zutela.

Aro Modernoan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etapa honetan, sormenaren kontzepzio jainkotiarra desitxuratu egiten da ezaugarri hereditarioaren ideiari bide emateko. Aldi berean, ikuskera humanistiko bat sortzen da, zeinetatik gizakia jada ez baita bere patuari edo jainkozko xedeei utzitako izakia, baizik eta bere bilakaeraren egilekidea.

Pizkundean estetika eta artearekiko zaletasuna berreskuratu zen, egileak bere lanen eta beste balio heleniar batzuen egiletza berreskuratu zuen. Garai honetan klasikoa dena berpizten da. Arte-ekoizpena izugarri hazten ari zen, eta, ondorioz, gizabanako sortzailearen adimena aztertzeko interesa ere handitu zen.

Sormenari buruzko eztabaida, garai honetan, «Nature versus nurture» (biologia edo hazkuntza) dualtasunean oinarritzen da, laguntza enpiriko handirik gabe bada ere. Giza adimenari buruzko lehen tratatuetako bat Juan Uharte Donibanekoa mediku espainiarrarena da. Mediku horrek 1575ean argitaratu zuen bere obra: «Examen de ingenios para las ciencias», Psikologia Diferentzialaren eta Orientazio Profesionalaren aitzindaria. XVIII. mendearen hasieran, Koperniko, Galileo, Hobbes, Locke eta Newton bezalako figurei esker, zientziarekiko konfiantza hazi egin zen, eta, aldi berean, giza gaitasunarekiko fedea areagotu, beren arazoak hausnarketaren ahaleginaren bidez konpontzeko. Humanismoa sendotu zen garai hartan.

Sormen prozesuari buruzko modernitatearen lehen ikerketa garrantzitsua 1767an egin zen William Duffen eskutik. Honek jatorrizko jenioaren ezaugarriak aztertuko zituen, talentutik bereiziz. Duffek zioen talentuak ez zuela berrikuntzarik, eta jatorrizko jenioak, berriz, bai. Egile honen ikuspuntuak oraingo ekarpen zientifikoen oso antzekoak dira; izan ere, bera izan zen sormen-ekintzaren izaera biopsikosoziala aipatzen lehena, hura desmitifikatuz eta Sormenaren Teoria Biopsikosoziala bi mende aurreratuz (Dacey eta Lennon, 1998).

Aitzitik, garai horretan bertan eta eztabaida elikatuz, Kantek sortzetiko zerbait bezala ulertu zuen sormena, naturaren dohaina, trebatu ezin dena eta gizabanakoaren ezaugarri intelektuala dena.

Postmodernitatean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sormenaren azterketarako lehen hurbilketa enpirikoak ez ziren XIX. mendearen bigarren erdira arte gertatu, sormenaren jainkozko kontzepzioa argi eta garbi baztertu baitzen. Era berean, eragina izan zuen une horretan psikologia filosofiatik bereizten hasi eta zientzia esperimental bihurtu izanak, eta, beraz, ahalegin positibista areagotu egin zen giza portaeraren azterketan.

XIX. mendean ezaugarri hereditarioen kontzepzioa nagusitu zen. Sormena gizonezkoen ezaugarri bereizgarria zen, eta denbora dezente behar izan zen emakume sortzaileak egon zitezkeela onartzeko. Medikuntzatik ideia hori sendotuz joan zen, ezaugarri fisikoen heredagarritasunari buruzko hainbat aurkikuntzarekin. Herentzia genetikoari buruzko Lamarck eta Darwinen arteko eztabaida zirraragarriak arreta zientifikoa bereganatu zuen mendearen zati handi batean. Lehenengoak defendatzen zuen ikasitako ezaugarriak elkarren segidako belaunaldien artean gaindi zitezkeela, eta Darwinek (1859), berriz, frogatu zuen aldaketa genetikoak ez direla hain berehalakoak, ezta praktikaren edo ikaskuntzaren emaitza ere, baizik eta espezieen filogenian ausazko mutazioen bidez gertatzen direla, eta horretarako denbora-tarte handiak behar direla.

Sormena aztertzeko postmodernitatea Galtonen (1869) lanetan koka genezake, desberdintasun indibidualei buruzko lanetan, darwiniar bilakaerak eta asoziazionismoaren korronteak eragin handia izan baitzuten. Galtonek ezaugarri hereditarioa aztertu zuen, aldagai psikosozialak alde batera utzita. Hortik, ondorengo ikerketetan eragin handia izan duten bi ekarpen nabarmentzen dira: lotura askearen ideia eta lotura horrek kontzientearen eta inkontzientearen artean nola jarduten duen, gerora Sigmund Freudek bere ikuspegi psikoanalitikotik garatuko duena, eta teknika estatistikoen aplikazioa desberdintasun indibidualen azterketan, zeinak zubi-egile bihurtzen baitute sormenaren azterketa espekulatiboaren eta azterketa enpirikoaren artean. [11]

Psikologian finkatzeko fasea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galtonen lana interesgarria izan arren, XIX. mendeko eta XX. mendearen hasierako psikologiak prozesu psikologiko sinpleagoak nahi zituen, Konduktismoak markatutako ibilbideari jarraituz, mentalismoa edo behatu ezin ziren prozesuen azterketa baztertzen baitzuen.

Domeinu konduktistak sormenaren azterketa XX. mendearen bigarren erdira arte atzeratu zuen, positibismotik bizirik ateratako lerro pare bat, psikoanalisia eta gestalt-a izan ezik.

Sormenaren ikuspegi gestaltista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gestaltek sormenaren ikuspegi fenomenologikoa eman zuen. XIX. mendearen bigarren erdian ekin zion bere ibilbideari, Galtonen asoziazionismoaren aurka eginez, nahiz eta bere eragina XX. mendea iritsi arte ez zen nabaritu. Gestaltistek defendatzen zuten sormena ez dela ideien elkartze soila, modu berritzaile eta desberdin batean. Von Ehrenfelsek lehen aldiz erabili zuen gestalt hitza (eredu mentala edo forma) 1890ean, eta sortzetiko ideien kontzeptuan oinarritu zituen bere postulatuak, gogamenean erabat sortzen diren eta existitzeko sentimenen mende ez dauden pentsamendu gisa.

Gestaltikoen arabera, pentsamendu sortzailea gestalten eraketa eta alterazioa da, eta horien elementuek erlazio konplexuak dituzte nolabaiteko egonkortasuna duen egitura bat eratuz; beraz, ez dira elementuen elkarketa soilak. Sormena arazoaren egituran oinarrituz azaltzen dute, eta esaten dute sortzailearen buruak egitura batzuetatik egonkorragoetara igarotzeko gaitasuna duela. Horrela, intsight-a, edo arazoaren bat-bateko ulermen berria (¡Ahá! Edo Eureka! Fenomenoa), egitura mental bat bat-batean egonkorrago bihurtzen denean gertatzen da.

Horrek esan nahi du irtenbide sortzaileak lehendik dagoen gestalt bat modu berri batean begiratzean lortzen direla, hau da, arazoa aztertzeko erabiltzen dugun posizioa aldatzean. Gestalt-en arabera, multzoari buruzko ikuspuntu berri bat lortzen dugunean, bere elementuak berrantolatu beharrean, sormena azaleratzen da.

Sormena psikodinamikoen arabera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Psikodinamikoek sormena aztertzeko XX. mendeko lehen ahalegin garrantzitsua egin zuten. Psikoanalisian sormena errealitate kontzientearen eta norbanakoaren bulkada inkontzienteen arteko tentsiotik sortzen den fenomenotzat hartzen da. Freudek dio idazle eta artistek ideia sortzaileak sortzen dituztela beren desio inkontzienteak sozialki onargarria den modu batean adierazteko, eta, beraz, artea konpentsazio-fenomeno bat dela.

Sormena desmitifikatzen laguntzen du, ez baita musen edo Jainkoen emaitza, ezta naturaz gaindiko dohaina ere, baizik eta argiztapen sortzailearen esperientzia inkontzientetik kontzientera igarotzea besterik ez da.

Sormenaren azterketa garaikidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen bigarren erdian, Guilfordek 1950ean hasitako tradizioari jarraituz, sormena psikologia diferentzialaren eta psikologia kognitiboaren aztergai garrantzitsua izan da, baina ez horiek bakarrik. Bi tradizioetatik, abordatzea enpirikoa izan da batez ere, eta historiometria, azterlan ideografikoak, psikometria edo azterlan meta-analitikoak erabili dira, beste tresna metodologiko batzuen artean.

Gaur egun, ikuspegia dimentsio anitzekoa da. Hainbat alderdi aztertzen dira, hala nola nortasuna, kognizioa, eragin psikosozialak, genetika edo psikopatologia, ildo batzuk aipatzearren, eta, aldi berean, diziplina anitzekoa, arlo asko interesatzen baitzaizkio, psikologiaz haratago. Horixe da enpresagintza ikasketen kasua, sormenak interes handia sortzen baitu berrikuntzarekin eta lehiakortasunarekin duen harremanean.

Horrela, azken hamarkadan, sormenari buruzko ikerketak ugaritu dira, eta entrenamendu- eta trebakuntza-programen eskaintza nabarmentzen hasi da. Hori ulertzeko interesa da ikerketa akademiatik haratago hedatzen dela, eta era guztietako erakundeetara hedatzen dela, gobernuetara barne. Bere azterlana banakako analisitik haratago doa, baita taldekotik edo antolakuntzakotik ere, eta, adibidez, sormen-sozietateei edo sormen-klaseei heltzen die, neurtzeko indizeekin, hala nola: Euro-creativity index (Florida eta Tinagli, 2004); Creative City Index (Hartley et al., 2012); The Global Creativity Index (The Martin Prosperity Institute, 2010), eta Bilboko eta Bizkaiko sormen aurkibidea (Landry, 2011).

Grezia Klasikotik hasi eta gaur egunera arte, eta aztertzen ahalegin handiak egiten ari garen arren, sormenaren definizio unibertsalik ere ez dugu lortu, eta, beraz, oraindik urrun gaude haren esentzia ulertzetik. Agian, azterketa psikologikoari aplikatutako ikuspegi eta teknologia berriekin, neurozientzia kognitibo oparoaren kasuan bezala, fenomeno mental konplexu eta korapilatsu honen gakoak aurkitu ahal izango ditugu, eta, azkenik, XXI. mendea mugarri horren lekuko historiko bihurtuko da. [12]

Sormen motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizaki guztiek portaera ezberdina dute, beraz, sormen motak haien artean ere bereizten dira. Jeffrey Thomas DeGraffek (Michigan, 1958) bost sormen mota proposatzen ditu, pertsona bakoitzaren irudimenaren eta sortzeko gaitasunaren arabera:

Sormen mimetikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sormen mota hau sinpleena da. Lehendik dagoen ideia bat hartzean oinarritzen da, kopiatu, ordeztu edo imitatzeko eta, horrela, unean uneko beharren arabera aplikatu ahal izateko. Ideia bilatzen ari den edo konpondu behar den horretara egokitzea besterik ez da.

Sormen bisoziatiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zentzua izan dezaketen edo ez izan dezaketen ideia edo pentsamendu askotatik sortzen da dena. Ideia horiek guztiak ordenatzeko, identifikatzeko eta sailkatzeko gaitasuna da garrantzitsuena, kontzeptu guztiz berria eta berritzailea lortzeko. Sormen mota honetan hiru alderdi garrantzitsu sartzen dira jokoan: arintasuna, malgutasuna eta fluxua.

Sormen analogikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Analogiari esker, guztiz desberdinak diren gauzen arteko antzekotasunak identifika daitezke, eta sormen mota horrek gauza bera aplikatzen du. Helburua pentsamenduetan, arazoetan, esperientzietan edo iraganeko erroreetan oinarritzea da, etorkizunean gerta daitezkeen arazoak hobetzen edo aldatzen saiatzeko, eta, ondorioz, ideia erabat berriak sortzeko. Aukera ematen du ideia desberdinak alderatu eta erlazionatzeko irtenbide berri bat aurkitzeko, bereziki arazo ezezagunen aurrean.

Sormen narratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Istorioak erraztasun eta konfiantza handiz kontatzeko eta sortzeko gaitasuna duten pertsonen artean gertatzen da. Narraziotik haratago doa, izan ere, besteak ez bezalako istorio eta pertsonaiez osatutako mundu bat sortzeko irudimena izatea barne hartzen du, trama bakoitzaren mezua atzemanez.

Intuiziozko sormena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mota horretan, irudimena emankorragoa bihurtzen da, ideiak erraz sortzen dira eta ez dute eraginik existitzen diren ideietan edo kanpoko egoeretan. Kasu batzuetan, yoga edo meditazioa praktikatzearen ondorioz, prozesu hori errazagoa da, pertsonek pentsamenduak deskonektatzea lortzen dute eta, horrela, ideia berriak sortzen hasten dira.

Garrantzitsua da pertsona bakoitzak zer sormen mota duen zehaztea, hori sustatzeko eta etekina ateratzeko. Indibiduo batek sormen handiagoa duen unea identifikatu behar du, bururatzen zaizkion ideia guztiak idatzi behar ditu, esperientzia berriak bizi behar ditu eta bere prestakuntza bere gaitasunekin lotura handiena duten arloetara bideratu behar du. [13][14]

Lankidetza sortzailea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hainbat formatan parte har dezakete zati/pertsona ezberdinek arte-edukia sortzeko: [15]

  • Lan bateratua: Bi gizabanako edo gehiago izan daitezke lan bateratu batean lagun dezaketenak, eta egiten dituzten ekarpenen arabera, berdintzat har daitezke. Kontribuzioak neurri batean banaezinak edo unitate beraren interdependenteak dira. Egile-eskubideei buruzko legeen arabera, egiletza partekatua esaten zaio horri. Egile bakoitzak multzo osoa ustiatu dezake gainerako egileen baimenik gabe, lortutako opariak partekatzeko betebehar soilarekin. Hala ere, autore batek zati ez-esklusiboen lana baino ezin du lizentziatu. Heren bati esklusibotasuna emateko, egile guztiek ados egon behar dute
  • Lan kolektiboa: Egileek bilduma-lan bat egiten dute, bilduma bat bezala. Egile indibidualek beren ekarpenaren egile-eskubidea atxikitzen dute, baina ekarpenak elkarrekin jartzen dituen zatia multzo osoaren egiletzat hartzen da, eta banakako ekarpenak lan kolektiboan soilik erabiltzeko eskubidea izango du, baita lan kolektiboaren ondorengo edizioetan ere. Eredu hori ohikoa da aldizkako argitalpenetan eta antologietan.
  • Lan deribatzailea: Lan mota honetan onartzen da lehendik dagoen lan batean nahiko oinarrituta daudela. Adibidez, film bat gidoi batetik dator. Mash-up bideo bat musika eta bideo pieza desberdinen deribazio gisa ikus daiteke. Lan deribatibo bat sortzeko, sortzaileak aldez aurreko lana erabiltzeko baimena izan behar du, lan hori funtsean eraldatzen ez badu behintzat; kasu horretan, lan berritzat hartuko da.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Gaztelaniaz) ASALE, RAE-; RAE. «creatividad | Diccionario de la lengua española» «Diccionario de la lengua española» - Edición del Tricentenario (Noiz kontsultatua: 2022-05-19).
  2. (Gaztelaniaz) «​La psicología de la creatividad y del pensamiento creativo» psicologiaymente.com 2016-09-03 (Noiz kontsultatua: 2022-05-19).
  3. (Gaztelaniaz) «La creatividad: definición, actores y pruebas» psicologia-online.com (Noiz kontsultatua: 2022-05-22).
  4. (Gaztelaniaz) Lorenzo, Francisco. (2019-03-19). «Los tipos de creatividad que podemos desarrollar según los expertos» Carácter Urbano (Noiz kontsultatua: 2022-05-19).
  5. a b Santaella, Maribel La evaluación de la creatividad Sapiens. Revista Universitaria de Investigación, vol. 7, núm. 2, diciembre, 2006, pp. 89-106 Universidad Pedagógica Experimental Libertador Caracas, Venezuela
  6. Sormena – ETHAZI Gunea. (Noiz kontsultatua: 2022-05-22).
  7. (Ingelesez) Mumford, Michael D.. (2003-07). «Where Have We Been, Where Are We Going? Taking Stock in Creativity Research» Creativity Research Journal 15 (2-3): 107–120. doi:10.1080/10400419.2003.9651403. ISSN 1040-0419. (Noiz kontsultatua: 2022-05-19).
  8. Sternberg, Robert J.; Sternberg, Karin; Mio, Jeffery Scott. (2011). Cognitive psychology. Belmont, CA : Wadsworth/Cengage Learning ISBN 978-1-111-34476-4. (Noiz kontsultatua: 2022-05-19).
  9. «ATP: Meusburger, Funke & Wunder (Eds.) (2009): Milieus of Creativity. An interdisciplinary approach to spatiality of creativity» www.psychologie.uni-heidelberg.de (Noiz kontsultatua: 2022-05-19).
  10. (Gaztelaniaz) «La Creatividad en la Ciencia | Process of Science» Visionlearning (Noiz kontsultatua: 2022-05-27).
  11. (Gaztelaniaz) «El concepto de creatividad a lo largo de la historia» psicologiaymente.com 2016-09-24 (Noiz kontsultatua: 2022-05-22).
  12. (Gaztelaniaz) «El concepto de creatividad a lo largo de la historia» psicologiaymente.com 2016-09-24 (Noiz kontsultatua: 2022-05-22).
  13. (Gaztelaniaz) «Conoce los 5 tipos de creatividad | UNIR Ecuador» Universidad Virtual. | UNIR Ecuador - Maestrías y Grados virtuales (Noiz kontsultatua: 2022-05-24).
  14. «Red de Portales News Detail Page» www.universia.net (Noiz kontsultatua: 2022-05-24).
  15. (Ingelesez) Koonce, Lance. (2016-07-19). «Come Together, Over Me: Creative Collaboration on the Blockchain (Why Blockchain Matters to the Arts, Part 6)» CreativeBlockchain (Noiz kontsultatua: 2022-05-24).

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]