Idiazabal

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Gipuzkoako Idiazabal herriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Idiazabal (argipena)».
Idiazabal
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Idiazabal 0001.jpg
Idiazabalgo Plaza Nagusia. Eskuinean udaletxea ageri da.
Idiazabalgo bandera

Idiazabalgo armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Goierri
Izen ofiziala Idiazabal
Alkatea Ioritz Imaz Baztarrica (IB)
Posta kodea 20213
INE kodea 20043
Herritarra idiazabaldar
Kokapena
Koordenatuak 43° 00′ 38″ N, 2° 14′ 01″ W / 43.0106787°N,2.2336128°W / 43.0106787; -2.2336128Koordenatuak: 43° 00′ 38″ N, 2° 14′ 01″ W / 43.0106787°N,2.2336128°W / 43.0106787; -2.2336128
Idiazabal hemen kokatua: Gipuzkoa
Idiazabal
Idiazabal
Idiazabal (Gipuzkoa)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 29,47 km2
Distantzia 45 km Donostiara
Demografia
Biztanleria 2.333 biztanle (2016)
(Red Arrow Down.svg -3)
% 50,17 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 49,83
Dentsitatea 79,17 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 11,93
Zahartze tasa[1] % 18,13
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 71,57
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 76,47 (2011)
Genero desoreka[1] % 16,33 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 7,6 (2013)
Kultura
Euskaldunak[1] % 78,45 (2010)
Euskararen erabilera[2] % 53,6 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1615. urtea
Webgunea http://www.idiazabal.eus

Idiazabal (bertakoen hizkeran Izal) Gipuzkoako Goierri eskualdeko udalerri bat da. Idiazabalgo gazta ezagunari izena eman dio. 2.333 biztanle zituen 2016. urtean.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gipuzkoako hegoaldean dago Idiazabal, Goierriko bailaran, eta 29,5 km² lur hartzen ditu haren mugapeak.

Donostiatik 45 kilometrora, N-1 errepideari jarraitu beharko dio Idiazabalera heldu nahi duenak. Herrira jotzeko, kilometro pare bat lehenago dagoen bidegurutzetik sartu behar da.

Lurreko materialak eta erliebea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aro Kretazikoaren erdi aldera itsaspean itxuratutako materialez daude osatuak ia erabat Idiazabalgo lurrak; orain dela 112 milioi urte hasi zen prozesua eta 22 milioi urte geroago bukatu. Higadura eragileek (haizeak, urak...) ordutik gaur egun arte higatu eta garraiatu dituzten materialak Oriaren eta Urtsuaranen ibar azaletan, behealdean, geratu dira jalkita.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

43 graduko ipar latitudean egonik, Idiazabal bete-betean klima epelen eskualdean dago sartua. Itsasotik oso gertu (31 kilometro herri gunetik), Europako kontinentearen mendebaldean eta mendi artean dagoenez, klima atlantikoa da.

Landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima atlantikoari dagokionez, neguan hostoa galtzen duten espezieek osatutako basoak dira nagusi. Arboladi horien azpian, era askotako sastraka eta belarkiak izaten dira, lurzoruaren, argitasunaren eta abarren arabera.

Baso horiek kendu eta, haien ordez, beste espezie batzuk aldatu dira leku askotan. Beste batzuetan, ganaduarentzako larreak ugaltzeko, beste gabe, baso autoktonoak kendu egin dira; horrelakoetan, larre horiek bertan behera geratu direnean, berezko basoa berriro etorri bitartean, ote, garo, txilar eta abarrez osatutako paisaia sortu ohi da.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gutxi dira Erdi Aroaren aurretik aurki daitezkeen aztarnak. Bere mendietan hainbat dolmen eta tumulu aurki daitezke, hala nola Dorronsoroko Jentilzuloa, Urrezuloko Armurea, Atxurbi, Praalata, Aitxu, Napalatza, Unanabi, Etzegarate, Bidarte edo Zorroztarri. Brontze Aroko aztarnak aurkitu dira bertan.[3] K. a. 3200 eta K. a. 1300 artean datatu dira.[4]

1898an II. mendeko hainbat Antzinako Erromako txanpon aurkitu ziren harrobi batean. Horietatik bost kontserbatu dira, bi Antonino Piorenak, bat Faustina Zaharra enperatrizarena eta bi Komodorenak.[5] Beraz eskualdean erromatarren presentziaren bat egongo zela pentsa daiteke. Manuel Lekuonak dio elizako pontea bisigodoen garaikoa izan zitekeela.[4]

X. mendeko Goenekoa, Barrenekoa, Albisu eta Serotegi dira ezagutzen diren baserririk zaharrenak. Ondoren eraiki ziren Altamira, Gurutzeta, Aizkorreta-Saletxe eta Goazte-Garako baserriak. Bailararen behealdera XII. mendean iritsi zen.[6]

1199. urtean lehen aldiz agertu zen idatzita herriaren izena.[3] 1384an Segurako hiribilduarekin batzeko dokumentua egin zuten, herri hau izan baitzen, denbora luzez, eskualdeko hiriburu zibila. Astigarreta, Zegama, Zerain, Gabiria, Gudugarreta, Idiazabal, Legazpia, Mutiloa eta Ormaiztegik urte horretan Ahaide Nagusiek egiten zituzten lapurketa eta erailketengandik babesteko dokumentua sinatu zuten. 1387ko otsailaren 2an Joanes I.a Gaztelakoak batasun hori onartu zuen Ávilan sinatutako dokumentu batean eta 1393an Henrike III.a Gaztelakoak ere berretsi zuen Madrilen.[7] Idiazabalen anexioa Segurako barrutira egin bazen ere, herriaren mugetan zeuden mugarriak mantendu ziren, mendien jabetzarekin batera.

Garai hartan baserri gehienak egurrezkoak izango ziren, gehienez harri batzuk oinarri gisa. Baserriaren ekonomiari lotuta industria ere bazen, errotak eta olak, adibidez.[4]

1599an Ataunekin gatazka izan zen ez zietelako uzten euren animaliak euren lurretara eramaten. Probintziak baimena ematen zuen animaliek eguzkia ateratzen zenetik sartzen zen arte kontzejuko mendietan izatera, eta idiazabaldarrek uste zuten herritar batek nonbaiten hartzen bazuen gaua pasatzeko aukera, animaliak beraiekin egon behar zirela. 1612ko urtarrilaren 19an Valladoliden izandako epaiketak arrazoia eman zioten Idiaziabali.[6]

1615. urtean bereiztu zen Idiazabal Seguratik, eta "villa" titulua eman zioten, behar beste diru ordainduta. Konkretuki hogeita sei auzokide eta erdi kontatu ziren, eta 70.795 erreal ordaindu behar izan zituzten.[6] Herriko etxea "kontzeju etxe" bilakatu zen eta Gipuzkoako Batzar Nagusietan esku hartzeko eskubidea lortu zuen. Hala ere Atau, Segura, Zegama edo Mutiloarekin batera bidali ohi zituen ordezkariak.[4]

XVI. eta XVII. mendeetan eraiki zen herriko eliza, estilo gotikoan.[3] 1561era arte Idiazabalen Nafarroarantz zihozen garraioek hamarrenak ordaindu behar zituzten.

XVII. mendean Idiazabalek hiru herritar bidali behar dituen gerra baldin bazegoen. Konbentzio Gerran, ordea, 70 bidali behar izan zituen "muga ziantzera". Garai horretako alkatea Manuel Ignacio de Urreta zen.[6]

1847an Madozek hala deskribatu zuen herria:[8]

« 22 etxe ditu herria osatzen, eta 122 baserri barreiaturik, herriko etxea, eta oso segurua ez den gartzela, bi sexuentzako eskola 40 ikaslerekin.

Eliza parrokiala du, bikario batekin, 2 onuradun osorekin eta bat errazio erdiarekin, Valmedianoko Markes jaunaren esku. 6 baseliza eta hilerria du.

Lurzorua kalitate erregularrekoa da.

Bideak: Beasainera, Segurara eta mendietara doazenak, baina oso egoera txarrean daude; aurten Beasindik Altsasura doan kotxeentzako errepidea eraikitzen hasi dira. Korreoa Villarealetik (sic) jasotzen da oinez.

Produktuak: garia, artoa, babarrunak, babak, patatak eta gaztainak. Behi eta artile ganadua, bere esnearekin oso gazta onak egiten direlarik. Erbiak eta orkatzak ehiza daitezke, eta amuarrainak eta aingiren arrantza dago. Nekazaritza eta abeltzaintzaz gain, zazpi errota eta burdinola bat dago.

Biztanleria: 1.087 arima.

 »

Idiazabal baserriarekin lotutako herria izan da. 1860. urtean 1.716 biztanle zituen herriak, baina gehienak baserrietan bizi ziren. Herrigunean 30 etxe inguru zeuden, horietako asko ere baserri. XIX. mendearen bukaeran Ameriketara inmigrazio handia izan zen, egoera ekonomikoak bultzatuta.[3]

XX. mendearen hasieran iritsi ziren, elektrizitatea, kanileko ura, plaza berria, kanposantu berria, eskola... batez ere Ameriketatik bueltatutako Indianoek bultzatuta. Garai horretakoak dira hainbat jauregi, Alolagirrerenea edo Floreaga kasu.[3]

Espainiako Gerra zibilaren ostean industria asko etorri zen Idiazabalera, eta enpresa garrantzitsuak sortu ziren: Ampo, Jaso edo Patricio Echeverría kasu. Garai honetan inmigrazioa etorri zen herrira, eta baserritik herrigunerako bidea egin zuten askok.[3]

1947an Seguraren esku zegoen Urtsuaran auzoa Idiazabalen batu zen.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Industria (elikagai-industria, hegazti-hazkuntza, mekanika eta metalgintza); zerbitzuak (garraioak, ostalaritza); basogintza (pagoa, artea eta pinua); eta abeltzaintza dira jarduera nagusiak.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Idiazabalgo biztanleria

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Idiazabalgo alkatea Izal Baiko Ioritz Imaz da.

Idiazabalgo udalbatza

Alderdia

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua
Izal Bai
6 / 11
650 (% 50)
Bildu
5 / 11
604 (% 46,46)
Alderdi Popularra (PP)
0 / 11
17 (% 1,31)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
0 / 11
14 (% 1,08)
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Goierriko hizkera»

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Argazki galeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f g   Euskal Herriari Begira, Udalbiltza, http://udalbiltza.eus/eu/euskal-herriari-begira .
  2.   «UEMA-Atlasa», Euskararen erabilera (UEMA), http://46.226.108.156/UEMA/atlas.html .
  3. a b c d e f (Euskaraz)  Turismo, Idiazabal, Idiazabalgo historia | Idiazabal | Idiazabal turismo, http://www.idiazabalturismo.com/eu/idiazabal/historia.html. Noiz kontsultatua: 2017-03-05 .
  4. a b c d (Euskaraz)  IDIAZABALGO UDALA, http://www.idiazabal.eus/eu/html/1/1334.shtml. Noiz kontsultatua: 2017-03-05 .
  5.   López Colom; Gereñu Urzelai, Marian; Urteaga Artigas, Mª Mercedes (1997), «El territorio guipuzcoano. Análisis de los elemntos romanos», Isturitz (8): 151-173 .
  6. a b c d (Euskaraz)  «IDIAZABAL», Euskomedia, http://www.euskomedia.org/aunamendi/72818/75316. Noiz kontsultatua: 2017-03-05 .
  7. (Gaztelaniaz)  Gorosabel, Pablo (1862), Diccionario... de Guipuzcoa, INGEBA, http://www.ingeba.org/klasikoa/dicgoro/smarina.htm. Noiz kontsultatua: 2017-03-05 .
  8. (Gaztelaniaz)  Pascual, Madoz (1846-1850), Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de ultramar, http://bvpb.mcu.es/es/consulta/registro.cmd?id=454948. Noiz kontsultatua: 2017-03-05 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Idiazabal Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa