Arroila

Wikipedia, Entziklopedia askea
Antelope arroila, Arizonan.
Rawanduzeko arroila, Irak estatuaren iparraldean, Kurdistan.

Arroila[1] haran edo pasagune sakon eta estua da, bereziki haitz artekoa eta ibai baten jarduerak sortua[2]. Ibaiek husten duten lekuaren altuera izateko joera dute.[3] eta beraz arroila gehienak ordokiaren mailatik higaduraren bitartez sortuak dira.

Arroila, malkar edo itsaslabarren arteko zirrikitu sakona da, meteorizazioaren eta ibai baten higadura-jardueraren ondorioz, denbora-eskala geologikoetan zehar gertatutakoa[4]. Ibaiek azpiko gainazalak mozteko joera naturala dute, eta, azkenean, arroka geruzak higatzen dituzte sedimentuak ibai beheran kentzen diren heinean. Ibai-ibilgu bat pixkanaka-pixkanaka oinarrizko kota batera iritsiko da, hau da, ibaia isurtzen den ur-masaren kota berera. Meteorizazio- eta higadura-prozesuek arroilak sortuko dituzte ibaiaren iturburuak eta estuarioak altuera nabarmen desberdinetan daudenean[5], bereziki arroka-geruza leunagoak meteorizazioarekiko erresistenteagoak diren geruza gogorragoekin nahasten direnean.

Arroila ere bi mendi gailurren arteko haustura bati ere dei dakioke, hala nola Mendi Harritsuak, Alpeak, Himalaya edo Andeak barne dauden mendilerroak. Normalean, ibai edo erreka batek mendien artean halako zatiketak egiten ditu. Mendi motako arroilen adibideak dira: Utahko Provo Canyon edo Kaliforniako Sierra Nevadako Yosemite Valley. Mendi barruko arroilak edo irekidura alde bakarrean duten arroilak, kutxako arroilak deitzen zaie. Arteka arroilak oso arroil estuak dira, askotan horma leunak dituztenak.

Isurialde kontinentalaren hondoko haran malkartsuei itsaspeko arroilak deitzen zaie. Lehorreko arroilak ez bezala, itsaspeko arroilak uhertasun-korronteek eta luiziek sortuta daudela uste da.

Ospetsuena eta, Groenlandiako Arroila Handia topatu arte[6], batzuen ustez, luzeena Arizonako Coloradoren Arroila Handia da eta bigarrena Namibiako Visrivier ibaiaren arroila.[7]. Sakonena, berriz, Tibeteko Yarlung Tsangpoko Arroila Handia da, 5.500 metroko sakonera duena.

Arroila-jaitsiera abenturazko kirol bilakatu da, XX. mendeko amaieratik aurrera.

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualde karstikoetako forma arrunt bat da hori. Arroiletan, ordea, agerian zirkulatzen du urak. Arroila hegal zuzeneko haran bat da, bi kare-haitz plataformaren arteko benetako zerra-ebakia. Coloradoko Arroila Handia da mota honetako formazioen adibide adierazgarriena eta ezagunena.

Iñarbeko arroila, Nafarroa Garaia.
Arbaiungo arroila, Nafarroa Garaia.

Isurialdeen gogortasunarengatik eta irazkortasunarengatik gertatzen da, hain zuzen, higadura gehiena ibilguaren hondoan; hegalek, berriz, oso geldiro eboluzionatzen dute, haran barrenaren aldean. Horma malkartsuak, azpitik janak eta malda gutxiagoko ezpondak izaten dira, elkarren segidan, barreneraino, kare-haitzezko geruzen arabera mailakaturik. Karst lurraldeetan zehar arroilak eratuz igarotzen diren ibaiak alogenoak izaten dira, urruti izaten dute iturburua, eskualde irazgaitzetan, eta kare-haitzezko eskualdetik igarotzean oraindik erabat galdu gabe izaten dute iturburuko uraren parte bat.

Arroilak existitzeko, arroila dagoen kare-harriak lodia behar du izan, ubidearen hondoan eta isurialdeetan azaleratzeko bezain lodi, gutxienez. Bestela, ur lasterrak azpiko geruza irazgaitza (tuparria adibidez) topatzen badu, oso bestelakoa izango da arroilaren bilakaera. Horrelakoetan haranaren hondoa zabaldu egiten da, haitz irazgaitzaren bilakaera oso bizkorra izaten baita uholdeen eraginez. Horrela U motako profil bat sortzen da. Profil mota horretan malkor bertikalek inguratzen dituzte forma zapalak. Malkor horiek paralelo joaten dira atzeratzen. Ur lasterrean gora, Vaucluse iturburu batean bukatzen da harana, kare-harriak eta azpiko geruza irazgaitzak elkar jotzen duten lekuan. Vaucluse iturburuaz goitik, kare-harrizko malkor batek ixten du harana, hondo lehorreko harana eratuz.

Nafarroako lurraldean eta, zehatzago esateko, Nafarroa Hezea deitzen den eskualdean, bada eremu bat kare-harriz, tuparriz eta flyschez osatua. Eskualde horren ekialdeko aldean Pirinioetako ohiko haranak diren Irati eta Erronkari haranen arteko egiturak dira azpimarragarrienak, mendebaleko aldean, Kantauri alderako haranetan, Urbasa-Andia, Aralar mendilerroa eta beste txikiago batzuk, Lokiz mendilerroa eta Kodeskoa, esate baterako. Urbasa mendilerroa, batez ere, Urederraren Iturburuko Izadi Erreserba guztiz aipagarria da, kareharri eremu bereziki ederra delako. Nafarroako lurraldeko beste era bateko egitura karstikoen artean bereziki aipatzekoak dira lurralde horretan diren arroila edo arroila ugariak (Iñarbeko arroila, Gazteluko arroila, Arbaiungoa, Benasakoa, Lekunberrikoa, Burgikoa, Txintxurreneakoa, Irunberrikoa, etab.). Txintxurreneako arroila, esate baterako, Urrobi ibaiak ebakitako arroila txikia da, kilometro bateko luzera ingurukoa, ibai horrek kare-harri multzo handi bat igarotzean ebakia. Kare-harriz eta dolomiaz eratuak ditu hormak , 30-50 metro inguruko altuera dutenak. Horma horietan kobazulo eta erlaitz asko dira , hegaztiek habiak egiteko aproposak.

Munduko adibide batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Afrika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fish River Canyon, Namibia
Oribi Arroila, South Africa

Namibia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hegoafrika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tanzania[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amerika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Argentina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Brasil[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Itaimbezinho Arroila, Brasil

Kanada[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ouimet Arroila,Ontario, Kanada

Kolonbia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mexiko[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Peru[aldatu | aldatu iturburu kodea]

United States[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Green River, Canyonlands National Park, Utah, AEB.

Asia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Three Gorges delako hiru arroiletatik bat Yangtze ibaia Txina
Arroila Kabul ibaian, Afghanistan

Txina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

India[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Indonesia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Taiwan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beste batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Cheddar Gorge, Ingalaterra

.

La Madeleine, L'Ardèche, Frantzia

.

Duero ibaiko arroila Portugal

.

Europa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kakuetako arroila
Holtzarteko arroila
Iñarbeko arroila

[10][11]

Arbaiungo arroila

[12][13]

Erresuma Batua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errusia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sulak Arroila Dagestanen

.

Ukraina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Buky Arroila, Ukraina

.

Beste batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Joffre Gorge, Karijini National Park, Australia.

Ozeania[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Australia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zeelanda Berria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Arroila hitzak -a itsatsia du (Hiztegi Batua)
  2. Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Arroila. .
  3. www.mountainnature.com
  4. (Ingelesez) «Canyon» education.nationalgeographic.org (Noiz kontsultatua: 2023-02-23).
  5. Ward Cameron (2005). "Understanding Canyon Formation".
  6. Jonathan L. Bamber, Martin J. Siegert, Jennifer A. Griggs, Shawn J. Marshall eta Giorgio Spada. (2013-8-30). «Paleofluvial Mega-Canyon Beneath the Central Greenland Ice Sheet» Science 341 (6149): 997-999.  doi:10.1126/science.1239794..
  7. Cohen, Callan, Claire Spottiswoode & Jonathan Rossouw. (2006). Southern African Birdfinder. , 210 or. ISBN 1-86872-725-4..
  8. Kakuetako arroila, urak sortutako paisaia ikusgarria - Debagoiena - Goiena.eus
  9. Bideoa: Holtzarteko zubia eta arroilak (Zuberoa) (eitb.eus)
  10. Erreferentzia|izenburua=Nafarroako Entziklopedia Handia | IÑARBEKO ARROILA|url=http://www.enciclopedianavarra.com/?page_id=11644%7Csartze-data=2021-11-21
  11. Erreferentzia|izenburua=Artxugako eta Zariketako mendilerroak eta Aretako mendiak - naturgune babestuak - navarra.es|hizkuntza=eu-ES|url=http://espaciosnaturales.navarra.es/eu/sierra-de-artxuga-zarikieta-y-montes-de-areta%7Caldizkaria=espaciosnaturales.navarra.es%7Csartze-data=2021-11-21[Betiko hautsitako esteka]
  12. Erreferentzia|izenburua=Nafarroako Entziklopedia Handia | ARBAIUNGO ARROILA|url=http://www.enciclopedianavarra.com/?page_id=3659%7Csartze-data=2021-11-21
  13. Erreferentzia|izenburua=Leireko mendilerroa eta Arbaiungo arroila - naturgune babestuak - navarra.es|hizkuntza=eu-ES|url=https://espaciosnaturales.navarra.es/eu/sierra-de-leire-y-foz-de-arbaiun%7Caldizkaria=espaciosnaturales.navarra.es%7Csartze-data=2021-11-21[Betiko hautsitako esteka]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]