Kyoto

Wikipedia(e)tik
Kioto» orritik birbideratua)
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Kyoto

Kyoto
Kyoto bandera

Kyoto armarria

Ofiziala 京都 (Kyōto)
Estatua JaponiaJaponia
Uhartea
Eskualdea
Prefektura
Honshu
Kansai
Kyoto
Koordenatuak

35°00′41″N 135°46′47″E / 35.01139°N 135.77972°E / 35.01139; 135.77972Koordenatuak: 35°00′41″N 135°46′47″E / 35.01139°N 135.77972°E / 35.01139; 135.77972{{#coordinates:35|00|41|N|135|46|47|E|type:city(1470129)

primary name=

}}

Kyoto non dagoen adierazten duen Japonia-ko/-go/-eko mapa
Kyoto
Eremua 828 km²
Posta kodea 26100-9
Biztanleria 1.470.129 bizt.
Dentsitatea 1.775,52 bizt./km²
www.city.kyoto.jp

Kyoto[1] (京都市 Kyōto-shi?, "hiriburua") (japonieraz kʲoːto ahoskatua) Kyotoko prefeturako hiriburua da, Japonian. Garai batean Inperioko hiriburua izan zen. 2014ko erroldaren arabera 1.470.129 biztanle zituen, Osaka eta Koberekin batera Keihanshingo metropoli eremuak 18.643.915 biztanle hartzen ditu. Japoniako hiriburu tradizionala kontsideratzen da eta UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zituen Aintzinako Kyotoko monumentu historikoak 1994ean.

Eraikin guztien artean aipatzekoak dira Nijō gaztelua, Kiyomizu-dera, Jauregi inperiala, Urrezko tenplua, Zilarrezko tenplua eta Fushimi Inari-taishako korridoreak. Hauetaz gain ezaguna da Gion barrutia (geisha auzoa).

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aintzina Kyō no Miyako (京の都) "Jauregi inperialaren hiria" izena izan zuen baina 11. mendean Kyoto izena eman zitzaion, "hiriburua" esan nahi du. 1868an Edo-ri Tokio izena eman zitzaionean ("ekialdeko hiria"), Saikyō (西京) "mendebaldeko hiria" izena izan zuen, baina laster Kyoto izena berreskuratu zuen.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurkikuntza arkeologikoek paleolito garaitik populatua izan dela erakusten badute ere, oso gutxi ezagutzen da k.o. VI mendearen aurreko garaietaz, Shimogamo santutegia fundatu zen arte hain zuzen ere.

VIII mendean monje budistek gobernu inperialean eragin nahi izan zuten eta enperadoreak budisten influentziatik urruti egongo zen toki berria aukeratu zuen, gaur egungo Kyoto, garai hartan Heian-kyō (平安京) izena ("lasaitasun eta bakearen hiria") izena eman ziona eta 794ean Japoniako hiriburu inperiala bihurtu zen hamaika mendetarako. Indar militarra tarteka Kamakuran edo Edon egon bazen ere, Kyoton izan zuen egoitza enperadoreak eta beraz hau izan zen hiriburu inperiala harik eta 1868an Meiji berrezarkuntzaren ondorioz Tokiok erreleboa hartu zion arte.

XV mendean 1467 eta 1477 arteko Ōnin Gerran hiria nabarmen suntsitua izan zen. Samurai taldeen arteko liskarrak izan ziren kaleetan eta bukaeran nobleek eta talde erlijiosoek ere parte hartu zuten. Nobleen etxeak gotorleku bihurtu ziren eta babes zangak eta harresiak ezarri ziren hirian. Kyotok ezaguturiko suntsiketarik handiena izan zen eta ehun urte behar izan zituen errekuperatzeko. Toyotomi Hideyoshik hiria berreraiki zuen XVI mendearen bukaeran, aurretik zituen kaleen bikoitza eraikiz eta etxe karratuak altxatuz.

Edo Aroan bere ekonomia Japoniako hiru hiri handienen artean zegoen, besteak Edo eta Osaka ziren. 1864ean ordea Hamaguri matxinada gertatu zen eta 28.000 etxe erre ziren. 1868an enperadoreakl Tokio konkistatu eta hara mugitzea erabaki zuen.

Gaur egungo Kyoto hiria 1889an eratu zen eta 1890an Biwa aintzirako kanala eraikitzeak herria berrindartzeko balio izan zuen. XX mendean handitzen jarraitu zuen eta 1932an milioi bat biztanleko muga gainditu zuen.

Bigarren Mundu Gerran bonba atomikoa bertan botatzea pentsatzen aritu zen Estatu Batuetako armada baina Gerra idazkaria zen Henry L. Stimsonen insistentziaren pondorioz Kyotoko tenpluak babestea erabaki zen eta bonba Nagasakin jaurtia izan zen. Bestelako bonbaketarik ere ez zuen jasan, eraso bakan batzuk baino ez. Honi esker Kyoto da Japonian gerra aurreko eraikin gehien dituen hiri handia.

1997 urtean bertan idatzi zen aldaketa klimatikoari buruzko itunik ezagunenetako bat, Kyotoko Protokoloa.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kyoto Yamashiro haranean kokaturik dago, Tamba mendien ekialdean. Haranaren inguruan dauden mendi aipagarrienak Higashiyama, Kitayama eta Nishiyama dira, 1000 metrotako altuerara iristen ez direnak. Haraneko ibai nagusiak Yodo (hegoaldean), Katsuragawa (mendebaldean) eta Kamogawa (ekialdean) dira. Kamo eta Takano ibaiek bat egiten dute Kyotoren erdigunean.

Kyoto hiria XVI mendearen bukaeran berrantolatu zen Feng shui-aren legeak jarraituz, orduko Xi'an txinatarra eredu hartuta.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu klimatikoak (Kyoto)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 19.9 22.9 25.7 30.7 33.8 36.8 38.2 39.8 38.1 32.2 26.9 22.8 39.8
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.9 9.7 13.4 19.9 24.6 27.8 31.5 33.3 28.8 22.9 17.0 11.6 20.8
Batez besteko tenperatura (ºC) 4.6 5.1 8.4 14.2 19.0 23.0 26.8 28.2 24.1 17.8 12.1 7.0 15.9
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) −11.9 −11.6 −8.2 −4.4 −0.3 4.9 10.6 12.8 7.1 0.2 −4.4 −9.4 −11.9
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 1.2 1.4 4.0 9.0 14.0 18.8 23.2 24.3 20.3 13.6 7.8 3.2 11.7
Pilatutako prezipitazioa (mm) 50.3 68.3 113.3 115.7 160.8 214.0 220.4 132.1 176.2 120.9 71.3 48.0 1491.3
Prezipitazio egunak (≥ 0.5 mm) 7.8 9.2 11.9 10.6 11.4 12.9 12.9 8.7 11.0 8.8 7.6 8.1 120.9
Elur egunak (≥ 1 mm) 3.1 3.9 1.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 1.2 9.2
Eguzki orduak 123.2 117.4 146.8 175.4 180.9 138.3 142.3 182.7 136.8 157.4 138.1 135.8 1775.1
Hezetasuna (%) 66 66 62 59 62 67 70 66 68 68 68 68 65.8
Iturria (1): 平年値(年・月ごとの値)
Iturria (2): (errekorrak) 観測史上1~10位の値(年間を通じての値)

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kyoto city map.png

Kyotok hamaika auzo (ku) ditu:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2.000 toki erlijoso daude Kyoton, 1.600 budistak eta 400 xintoistak. Hamalau garrantzitsuenak UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zituen 1994an Aintzinako Kyotoko monumentu historikoen barnean.

Jaialdiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiru jaialdi nagusi izaten dira Kyoton.

Hauetaz gain aipatzekoa da abuztuaren 16ko Gozan no Okuribi jaialdia.

Hizkera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kyototarrek Kyotoben izeneko dialekto bat hitz egiten dute, Kansaibenaren bertsio arkaiko bat. Nabarmena da japoniera estandarrarekiko ezberdintasuna ("eskerrik asko" Kyotobenez "ooki ni" izango litzateke, japonieraz "arigato" delarik).

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizateriaren Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Aintzinako Kyotoko monumentu historikoak»

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Museoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaialdiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Besterik[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kyototar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kyoto honako hiri hauekin dago senidetuta:

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Kyoto Aldatu lotura Wikidatan