Japonia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Japonia
日本国
( Nippon-koku )
Japoniako bandera
Bandera

Japoniako armarria
Armarria

Goiburua: Ez du
Nazio ereserkia:
Kimi Ga Yo
Japonia: kokalekua
Hiriburua
(eta hiri handiena)
Tokio
35°41′N 139°46′E / 35.683°N 139.767°E / 35.683; 139.767
Hizkuntza ofiziala(k) Japoniera
Gobernua
Enperadorea
Lehen Ministroa
Monarkia konstituzionala
Akihito
Shinzō Abe
Sorrera
- Jimmu Enperadorea
- Meiji berrezarkuntza
- Oraingo konstituzioa
- San Francisco ituna

660 Ka
1868 urtarrilaren 3
1947 maiatzaren 3
1952 apirilaren 28
Eremua
• Guztira
• Ura

377.835 km² (63.)
% 0,8%
Biztanleria
• Zenbatespena(2005)
• Dentsitatea

Herritarra

127.417.244 (10.)
337 biztanle/km² (18.)

japoniar
Dirua Yen (¥) (JPY)
Ordu eremua
 • Udan (DST)
UTC (UTC +9)
Ez (UTC +9)
Interneteko domeinua .jp
Telefono aurrezenbakia +81
書.svg
Orri honetako testu zati batzuk japoniar idazkerarekin idatzita daude.
Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galdera
ikurrak ikusiko dituzu kanji edo kana karaktereen ordez.

Japonia (日本 Nihon edo Nippon?) Ekialdeko Asiako uharte estatu bat da, Koreko eta Txinako ekialdean, Ozeano Barean kokatua, Okhotsk itsasotik iparraldean, Taiwan iparraldera luzatzen dena. 3.000 uhartek osatzen dute Japoniako uhartedia; haien artean, Hokkaidō, Honshū, Shikoku eta Kyūshū nagusiak dira. Uharte menditsuak dira, sumendi jatorrikoak; handiena Fuji Mendia da.

Munduko hirugarren potentzia ekonomikoa da eta estatu industrializatuenetakoa. Hiriburua Tokio da, munduko metropoli populatuena, 35 milioi biztanleduna.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Japonia txinerazko 日本 zeinuen ahoskeratik jasotako izena da: japoniarrek Nippon edo Nihon esaten dute, hots, "Eguzkiaren sorrera". Herrialdearen izen ofiziala Nippon-koku (日本国?) da, hau da, "Japonia herrialdea". Bertakoek beren buruari Nihonjin (日本人?) esaten diote eta hizkuntzari, Nihongo (日本語?) .

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Japoniako geografia

Uharteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Japonia satelite irudian

Japonia Asia ekialdeko kosta parean dagoen uhartedia da. Lau uhartek osatzen dute (ipar-hego): Hokkaidō, Honshū (handiena), Shikoku eta Kyūshū. Hala ere, uhartediak beste 3.000 uharte gehiago ditu, askoz ere txikiagoak. Adibidez, Ryūkyū uhartedia (japonieraz Ryūkyū rettō) Kyūshū uhartetik 600 km hego-mendebaldera edo Chishimako uhartedia Hokkaidō uhartetik 1.200 km iparraldera (Errusiakoak izan 1945tik badira ere).

Hona hemen uharteak, azaleraren arabera:

Ord. Uhartea Azalera Biztanleak
1 Honshu 227.962 km² 103.000.000
2 Hokkaidō 83.453 km² 5.507.456
3 Kyūshū 35.640 km² 13.231.995
4 Shikoku 18.800 km² 4.141.950
5 Okinawa 1.201 km² 1.384.762
6 Sado 855 km² 63.231

Mendiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fuji mendia, 3.776 m

Japoniako mendiek jatorri bolkanikoa daukate. Fuji mendia (3.776 m) garaiena da, baina 21 mendik 3.000 metroko altuera gainditzen dute.

Ord. Mendia Altuera
1 Fuji 3.776 m
2 Kita 3.193 m
3 Okuhotaka 3.190 m
4 Aino 3.189 m
5 Yari 3.180 m

Hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Topografia hain malkartsua izanik, ibaiak motzak dira eta indar handia darama urak. Johannis de Rijke ingeniari herbeheretarrak esanetan, "ibaiak baino gehiago, ur-jauziak dira".

Ord. Ibaia Luzera Kokapena
1 Shinano 367 km Honshu
2 Tone 322 km Honshu
3 Ishikari 268 km Hokkaidō
4 Teshio 256 km Hokkaidō
5 Kitakami 249 km Honshu

Aintzirak ugariak dira Japoniako mendietan. Hona hemen nagusiak:

Ord. Aintzira Azalera Eskualdea
1 Biwa 670 km² Kansai (Honshu)
2 Kasumigaura 167 km² Kantō (Honshu)
3 Saroma 151 km² Hokkaidō
4 Inawashiro 103 km² Tōhoku (Honshu)
5 Nakaumi 86 km² Chūgoku (Honshu)


Lurraldearen okupazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrialdearen % 70-80 inguru basoz estalia eta menditsua da eta nekazaritza, industria eta bizitegiak ezartzeko desegokia, geografia malkartsua eta klima zakarra direla kausa; halaber, lurrikarek, lur bigunak eta euri ugariak luizi arriskua sortzen dute. Horregatik, biztanleriaren dentsitatea hiriguneetan oso handia da, batez ere kostaldean.

Lurrikarak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Japonia Ozeano Bareko Suzko Eraztunean dago, hiru plaka tektonikoren elkargunean. Hortaz, sarri intentsitate txikiko dardarak eta aktibitate bolkanikoa izaten ditu. Mende bakoitzean hainbat lurrikara suntsigarri eta ondorengo tsunamiak izaten dira. Azken urteotan, larrienak 2004ko Chūetsu-koa, 1995eko Hanshin lurrikara handia eta 2011ko Tōhoku-koa izan dira.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Japoniako klima epela da, oro har, baina asko aldatzen da iparraldetik hegoaldera. Sarri, sei eskualde klimatiko nagusitan banatzen da:

  • Hokkaidō: iparraldeko eskualdeak klima epela du, negu luze eta hotzekin eta uda freskoekin.
  • Japoniako Itsasoa: Honshūko mendebaldeko kostan ipar-mendebaldeko haizeak elurte handiak eragiten ditu. Udan, eskualdea Pazifikoko eskualdea baino freskoagoa da, nahiz eta batzuetan oso tenperatura handiak jasan, Föhn efektua dela-eta.
  • Alpe japoniarrak edo Erdiko Mendigunea: klima kontinentala du, tenperatura aldaketa handiekin neguaren eta udaren artean, eta egunaren eta gauaren artean. Euri gutxi egiten du.
  • Seto itsasoa: Honshu, Kyushu eta Shikoku uharteek itsaso inguratu eta babesten dute; eguraldi samurra du urte osoan zehar.
  • Ozeano Barea: ekialdeko kostan neguak hotzak dira, elur gutxikoak, eta udak beroak eta hezeak, hego-ekialdeko haizea dela-eta.
  • Ryukyu uharteak: klima azpitropikala da nagusi, negu epelekin eta uda beroekin. Eurite handiak eta tifoiak sarri izaten dira.

Fauna eta flora[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Japoniak bederatzi baso eskualde ditu, horrek erakusten du uharteen artean klima desberdintasun handiak dituela. Hegoaldeko uharteetan landaretza azpitropikala nagusitzen da; uharte nagusietan, baso hosto-erorkorrak; eta Hokkaidon, konifera basoak. Hanami-a edo gereziondoaren loratzeaz mirestea oso errotuta dago japoniar kulturan.

Faunari dagokionez, Japonian 90.000 espezietik gora bizi dira.

Parke nazional ugari ditu eta Ramsarko hitzarmenak Japoniako 37 tokitako flora eta fauna babesten ditu. UNESCOk lau toki Gizateriaren Ondare izendatu ditu.

Ingurumena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Japoniak izan zuen hazkuntza ekonomiko itzelak ondorio larriak izan zituen ingurumenean. 50 eta 60. hamarkadetan, airearen kutsadura asko handitu zen eta 70. hamarkadan neurri zorrotzak hartu behar izan zituen gobernuak. Gaur egun, inguramenaren alde lan handienetakoa egiten duen herrialdea da, 1997an antolatu zen Kyotoko Protokoloa lekuko.

Japoniaren baliabide energetikoak nahiko urriak dira eta 1973ko petrolioaren krisiaren ondoren, energia iturri berriak bilatzeari ekin zion: horrela, zentral nuklearrak eraiki zituen. 2011n, itsas ikara batek Fukushimako zentral nuklearra jo eta triskantza nuklearra eragin zuen, Txernobylgo hondamendiaren ondoren inoiz izan den larriena.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tokioko etxe orratzak, atzean Fuji mendia.
Osakako ikuspegia.

Hiriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Japonian 127 milioitik gora biztanle bizi dira eta haietako % 80, Honshu uhartean. Hamabi hirik milioi bat biztanle baino gehiago dituzte:

  • Hiriak:
  1. Tokio (hiriburua): 8.967.665 biztanle (2011)
  2. Yokohama: 3.697.894 bz. (2012)
  3. Osaka: 2.666.371 bz. (2012)
  4. Nagoia: 2.266.249 bz. (2011)
  5. Sapporo: 1.918.096 bz. (2013)
  6. Kobe: 1.545.410 bz. (2011)
  7. Kioto: 1.473.746 bz. (2011)
  8. Fukuoka: 1.483.052 bz. (2012)
  9. Kawasaki: 1.437.266 bz. (2012)
  10. Saitama: 1.231.880 bz. (2010)
  11. Hiroshima: 1.173.980 bz. (2010)
  12. Sendai: 1.063.103 bz. (2013)
  • Metropoli eremua:
  1. Kantō (Tokio Handia): 35.682.460 biztanle
  2. Keihanshin (Osaka-Kobe-Kioto): 18.643.915 bz.
  3. Chūkyō (Nagoia Handia): 8.923.445 bz.
  4. Fukuoka–Kitakyushu: 5.590.378 bz.
  5. Sapporo: 2.606.214 bz.
  6. Sendai: 2.289.656 bz.
  7. Hiroshima: 2.064.536 bz.
  8. Okayama: 1.646.757 bz.
  9. Kumamoto: 1.462.409 bz.
  10. Niigata: 1.442.958 bz.

Jatorri etnikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleria oso homogeneoa da. Hizkuntza eta kulturari dagokionez, % 98.5 japoniarrak dira eta gainerakoak, langile atzerritarrak, gehienbat korearrak, txinatarrak, filipinarrak eta Brasil eta Perun bizi diren japoniarren ondorengoak.

Talde etniko autoktonoen artean, yamatoak dira nagusi. Ainuak kopuru oso txikietan Hokkaidon mantentzen dira eta ryukyu-tarrak, Okinawa uharteetan.

Bizi kalitatea eta adina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mundu guztiko bizi itxaropen handiena daukan herrialdea da, 2010-15 artean jaiotakoena 83'5 urtekoa baita, baina populazioa azkar zahartzen ari da, Bigarren Mundu Gerraren ondorengo "baby boom"-aren ondoren jaiotza-tasa nabarmen jaitsi zen. 2009an, 65 urtetik gorakoa zen populazioaren % 22'7 eta 2050ean, % 40 izango dela estimatzen da.

Horren ondorioz, Japoniako populazioak behera egingo duela aurreikusten da eta 2050ean 95 milioi izan litzake. Bestalde, suizidio-tasa handia da eta 30 urtetik beherakoen hiltze arrazoi handiena izatera iritsi da. 2009an, 30.000 lagunek egin zuten beren buruaz beste.

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sanja Matsuri jaialdi erlijiosoa Sensō-ji tenploan (Tokio).
Nebuta Matsuri jaialdia Aomorin izaten da abuztu hasieran.

Japoniako konstituzioak erlijio askatasuna bermatzen du. Populazioa batez ere budista eta xintoista da, gehiengoa sinkretista gainera, hau da, bi erlijioak betetzen dituena. Japoniako ohituretan eragin handia izan dute taoismoak eta konfuzianismoak ere. Kristauek % 1 baino gutxiago osatzen dute.

Xintoisma izan zen Japoniarren lehen erlijio handia. Xinto izenak "jainkoen bidea" esan nahi du. Oinarrian, kami jainkoek naturako bizidun eta bizigabe guztien gainean agintzen dute. Jinja santutegietan jainko horiek antzinatik gurtzen dira. Zurezko tenpluak baxuak, zabalak eta hormarik gabeak dira eta torii izeneko atea daukate sarreran. Sarritan inari azeriak zaintzen ditu, batez ere zekalearen kamiaren omenezko tenpluetan. Japonia guztian 30.000 inari daudela esaten da.

Budismoa VI. mendean iritsi zen Japoniara, batez ere Txina eta Koreatik. Hasieran, xintoismoarekin bat ez etorri arren, agintarien babesa izan zuen. Tenpluak erabat bestelakoak dira, hondo gela zabala oso dekoratuta dago, naturako irudiekin batik bat. Monjeentzako hainbat pabiloi izaten ditu eta, askotan, bost solairuko pagoda ere bai, Tokioko Sensō-ji edo Nikko-ko Tōshōgū tenpluetan bezala.

Japonian hainbat jaialdi erlijioso egiten dira urtean zehar. Hauek dira ezagunenak:

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Japoniako historia
Matthew C. Perry-ren flota.

Japoniarrak korear eta txinatar jatorrikoak dira nagusiki. Kojiki kondairaren arabera, Jinmu enperadoreak sortu zuen Japonia K. a. VIII. mendean. V-VI. mendeetan, kaligrafia txinatarra eta budismoa sartu ziren Korean zehar edo Txinatik zuzenean, beste ohitura ugarirekin batera. Enperadoreak ziren ofizialki agintea zutenak, baina egiazko boterea jauntxo edo shogun gerlarien esku zegoen.

XVI. mendean zehar, merkatari portugaldar, holandar, ingeles eta espainiarrak Japoniara iristen hasi ziren, misio kristauak sortuz. Horien artean Frantzisko Xabierkoa zegoen. Hala ere, XVII. mendean, shogun indartsuek misiolariez susmoak hartzen hasi ziren, atzerriko indarren konkista militar baten aitzindaritzat jotzen baitzituzten. Babes neurri moduan, Japoniak eten egin zituen atzerriko herriekiko harreman oro, Nagasaki hirian merkatari txinatar eta holandar bakan batzuekin izan ezik.

Bakartzeak 251 urte iraun zuen, 1854an Matthew Perry komodoro estatubatuarrak Mendebaldearekin irekitzea behartu zuen arte, Kanagawako ituna zela medio. Garai luze batez, irekitze horrek aldaketa handiak eragin zituen Japoniako gizartean. Meiji berrezarkuntzak erreforma sakonak hasi zituen 1868tik aurrera. Sistema feudala ezeztu egin zen eta Mendebaldeko erakundeak aukeratu, batez ere gobernu eta lege sistemak, baita ekonomikoak, sozialak eta militarrak ere. Horrela, nazioarteko indar bihurtu zen oso epe laburrean. Txina eta Errusiaren aurkako gerretan, Taiwan, Korea eta beste lurralde batzuk bereganatu eta inperioa hedatu zuen.

XX. mendean, Japonia Alemania eta Italiarekin bat egin zuen Bigarren Mundu Gerran, Pearl Harbor base militar estatubatuarra 1941an erasoz. Estatubatuarrek Hiroshima eta Nagasaki hirien gainean bi bonba nuklear jaurti zituztenean gerra amaitu zen: Hiroshiman 90.000-166.000 hildako eragin zituen eta Nagasakin, 60-000-80.000 inguru.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Meiji berrezarkuntzako konstituzioaren onarpena agertzen duen ukiyo-e margoa.
Tokioko Ginza barrutia.

Japoniako egungo ekonomiaren abiapuntua 1854 urtean kokatu behar da, bakumatsu irekitze-garaian. Urte horretan Kanagawako ituna sinatu zen, Estatu Batuetako Armadaren erasoaren mehatxupean, zeinaren arabera Japoniako portu zenbait Estatu Batuekiko merkataritzarako aske geratzen baitziren. Tokugawa shogunerriak abiarazitako irekitze-politika sakondu egin zen, bi mende luzeetan zehar Japonia menderatu zuen Tokugawa shogunerria desegin eta 1868 urtean Meiji Aroa hasi zenean. Meiji aroak gobernu-erakunde berriak ekarri zituen, Europan osatzen ari zirenen antzekoak. Modernizazio aro horretan, hezkuntza-sistema aurreratua ezarri eta milaka gazte bidali ziren Estatu Batuetara eta Europara, beren prestakuntza teknikoa osatzeko. Gobernuak azpiegiturak (errepideak, trenbideak eta portuak) garatzen zituen bitartean, enpresa pribatua bultzatu egin zuen, laguntza ugari emanez. Aldi berean, banku-sektore zabala garatu zen. Aldaketa horiek guztiak japoniarrek historian zehar erakutsitako lanerako gogoak eta egokitzeko ahalmenak erraztu zituzten. Nazioarteko merkataritza nabarmen gehitu zen: mota guztietako ekipamendua eta kotoia inportatu, Britainia Handiatik eta zeta eta tea esportatzen ziren nagusiki.

XX. mendearen hasieran, Japoniako jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza bazen ere, industria azkar zabaltzen ari zen. Munduko Lehenengo Gerran irabazleen taldean geratu izanak industrializazioa azkartu egin zuen. 1920-1930 urteetan, Britainiar Inperioaren ahuleziak indar geopolitikoa sendotu zioen Ekialdeko Asia osoan, haren interes ekonomikoak zabalduz. Horrekin batera, politika ekonomiko militarista biziari ekinez, Japonia inguruko herrialderik boteretsuena bilakatu zen eta urtero ekonomiaren hazkunde-tasa nabarmenak lortu. Munduko Bigarren Gerrak, ordea, herrialdea guztiz birrinduta utzi zuen, azpiegitura guztien % 40 hondaturik. Gerra ondoren, Estatu Batuen laguntza jaso zuen ekonomia altxatzeko, ondoko Sobiet Batasunari aurre egitearren, Japonia kide bihurtu asmoz. Industria berriz ere abian, herritarren lanerako grina aprobetxatuz, Japonia munduko herrialderik aberatsenetakoa bilakatu da. Hain zuzen, 2010. urtean munduko hirugarrena zen Barne Produktu Gordinari buruz, Estatu Batuen eta Txinaren ondoren.

Gaur egungo egoera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Japoniak 65'9 milioi langile ditu eta langabezia-tasa oso apala du. 4.210 dolarretako per capita errenta dauka (2009). Hala ere, pobrezian daudenak 20 milioi biztanle inguru dira. Herrialdea malkartsua izanik, urbanizaturiko azalera urria izateak etxea eskuratzea oso garesti bihurtu du.

Nekazaritzak ere lurraldearen % 13 soilik lantzen du. Arrantzari dagokionez, ordea, Japonia munduko bigarren herrialdea da, Txinaren ondoren, eta planetan arrantzaturiko tona kopuruen % 15 japoniarrek harrapatzen dute.

Teknologiari esker, garapen industrial garrantzitsua izan du. Ibilgailuak eta tresna elektronikoak jarduera nagusiak dira eta esportazioan pisu handiena daukate. Horietaz gain, beste industria mota gehiago ditu: produktu kimikoak, itsasontzigintza, erreminta-makinak eta elikagai landuak, besteak beste. 2009ko esportazioak Txinara (% 22'2), Estatu Batuetara (% 10'96) eta Australiara (% 6'29) joan ziren gehienbat. Japoniaren inportazio gairik garrantzitsuena erregai fosilak dira, baita lehengaiak eta makinaria ere.

Turismoari dagokionez, Asiako bostgarren herrialde bisitatuena da, urtero 8 milioi turistatik gora jasotzen baititu. Leku ezagunenak Tokio (Shinjuku, Shibuya, Ginza eta Asakusa), Osaka, Kobe eta Kyoto dira, negu aldean Hokkaido ere bai.

Energia eta azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Energia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nozomi shinkansena.

2008an, Japoniak ekoiztutako energiaren jatorria honako hau izan zen: petrolioa (% 46'4), ikatza (% 21'4), gas naturala (% 16'7), indar nuklearra (% 9'7) eta uraren indarra (% 2'9). Argi indarraren % 25 indar nuklearrak ekoitzi zuen. Fukushimako triskantzaren ondoren, gobernuak oraindik 50 erreaktore lanean mantentzen ditu, izan ere bertakoa duen energia iturri bakarra baita.

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

250 shinkansen edo lastertasun handiko trenek hiri guztiak lotzen dituzte. Garraiobide horren arduraduna Japan Rail (JR) konpainia da. Bestetik, Japonian 173 aireportu daude, izan ere uharte asko baititu eta uhartedi bakoitzak bere aireportua du. Haneda Aireportua (Tokio) da herrialdeko aireporturik erabiliena, batez ere Japonia barneko hegaldiak kudeatzen dituelako. Nazioarteko aireportu handienak, berriz, Narita (Tokio), Kansai (Osaka) eta Chūbu Centrair (Nagoya) dira.

Itsas kairik handiena Nagoyakoa da: merkataritzaren % 10 bertan gertatzen da; ondoren, Kobe, Osaka, Yokohama, Hakata, Tokyo eta Chiba dira.

Zientzia eta Teknologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikerketa teknologikoari eta biomedikuntzari dagokionean, oso herrialde garatua da Japonia. 700.000 ikerlari ditu eta 100 milioi euro erabiltzen ditu horretan, munduko hirugarren aurrekontu handiena, hain zuzen ere. Horrela, 16 Nobel Saridun lortu ditu, fisika, kimika eta medikuntza arloetan.

Hauek dira Nobel Saridunak:

  • Fisika:
    • Hideki Yukawa (1949)
    • Tomonaga Shinichiro (1965)
    • Leo Esaki (1973)
    • Masatoshi Koshiba (2002)
    • Makoto Kobayashi (2008)
    • Toshihide Maskawa (2008)
    • Yoichiro Nambu (2008)
  • Kimika:
    • Kenichi Fukui (1981)
    • Hideki Shirakawa (2000)
    • Ryōji Noyori (2001)
    • Koichi Tanaka (2002)
    • Osamu Shimomura (2008)
    • Ei-ichi Negishi (2010)
    • Akira Suzuki (2010)
  • Medikuntza:
    • Susumu Tonegawa (1987)
    • Shinya Yamanaka (2012)


Teknologiari dagokionez, bereziki aztertzen dituen arloak honako hauek dira: tresna elektronikoak, ibilgailuak, lurrikaren aurkako ingeniaritza, optika, sustantzia kimikoak eta robotika (azken horrek oso ospe handia eman dio Japoniari, mundu osoan dauden erroboten erdia baino gehiago baitauzka, 742.500etik 402.000).

JAXA (Japoniako Aeroespazioaren ikerketarako agentzia) agentziak Nazioarteko Espazio Estazioan parte hartzen du eta zundak bidali ditu Artizarra eta Merkurio aztertzera. 2030ean ilargian base bat eraikitzeko lanetan ari da.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Japoniako banaketa administratiboa

Japonia 47 prefektura edo departamendutan banatuta dago.

Japoniako prefekturak

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haruki Murakami idazle ezaguna.
Manga komikia.
Momoiro Clover Z, 2013an arrakasta handiena izan duen J-pop taldea.

Hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Japoniako hizkuntza japoniera da eta herrialdeko % 99k hitz egiten du. Idazkerari dagokionez, hainbat alfabeto erabiltzen dira; kanji-ak (txinatar karaktereak), kana-ren bi aldaera (karaktere sinplifikatuak), latin alfabetoa eta greziarra, Fisika eta Matematika arloetan.

Ainuera eta ryukyuanera ere hitz egiten dira, giza talde horiek bizi diren eremuetan.

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Japonierazko literatura

Japoniako hizkuntzaren transmisioa ahozkoa izan zen VI. mendean kanji idazkera iritsi zen arte. Japoniaren isolamenduak atzerriko kultur adierazpenak iristea zaildu zuenez bertako kultura bide desberdinetatik garatu zen. Poesiaren arte gorena haikuek osatu zuten; haien sortzailea eta maisu nagusia Matsuo Bashō izan zen sortzailea.

250 urtean, shogunerrien menpe egon ondoren, 1868ko Meiji berrezarkuntzak idazleen adierazpen askatasuna ekarri zuen eta, horren ondorioz, literaturaren garapen handia. Mendebaldeko kultura txertatzen hasi zen eta "kirola" edo "giza eskubideak" bezalako hitzak asmatu behar izan ziren.

XX. mendean, bi idazlek lortu zuten Nobel Saria: Yasunari Kawabata-k (1968an) eta Kenzaburo Oe-k (1994an).

Antzerkia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIV. mendean sortu zen Nō antzerkia. Tenplu budistetako dantzetan oinarritzen zen eta izaki mitologikoen istorioak kontatzen zituen. Gaur egun oraindik ere antzezten da. Zurezko eszenatoki triangeluarrak santutegia dirudi eta musikaren ildotik mugimendu geldoak (katak) egiten dira.

XVII. mendean, ikusleek antzerki sinpleagoa eskatzen zutenez, kabuki antzerkia sortu zen Kioton. Hitzaren karaktereek "kantatu" (ka), "dantzatu" (bu) eta "trebetasun", "antzea" (ki) esan nahi dute: "kantatzearen eta dantzatzearen artea" bezala itzuli ohi izan da. Musika, dantza eta mimoa biltzen ditu kabuki antzezpenak eta antzezleek margoak eta jantzi ikusgarriak erabiltzen dituzte apaintzeko. Tokio hiriburuko kabuki-za antzokian ikus daitezke antzezlanak.

Bunraku txotxongiloen antzerkia da. Txotxongiloak 1'2 metro luze dira eta kabukiko antzezlanak egiten dituzte.

Artea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ise-ko santutegia japoniar estiloaren eredutzat jotzen izan da. Tenpluak zurezkoak dira, ate mugikorrak dituzte eta zoruan, tatamia. Ryokan estiloko etxe eta ostatuak ere horrelakoak dira.

Eskultura eta margolan zaharrenak K.a. 300 urtekoak dira. XIX. mendetik aurrera, mendebaldeko estiloak barneratu zituen Japoniak baina Mendebaldean ere eragin zuen "japonismo" deritzon korrontearen bidez. Ukiyo-e margoak postmodernotzat hartu zituen Europak.

XX. mendearen bigarren erdialdetik aurrera, nazioarteko ospea du manga komikiak eta horren ondoriozko anime marrazki bizidunek eta bideojokoek.

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzerkiei loturik egon da Japoniako musika tradizionala. XIX. mendean, enperadorearen gortean mendebaldeko musika klasikoa gustuko bihurtu zen. Toru Takemitsu eta Rentarō Taki musika konposatzaile handiak izan ziren.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Europa eta Estatu Batuetako musika estiloek eragin handia izan zuten Japonian eta J-pop (pop musika) garatu da. Gaur egungo gizartean karaokeak garrantzi handia du eta jarraitzaile gehien dituen ekintza kulturala dela zioen ikerketa egin zen 1993an.

Gastronomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Japoniako sukaldaritzak oinarrizko produktuak arroz zuriarekin edo noodleekin elkartzen ditu. Horrekin batera, miso zopa eta plater nagusia (arraina, barazkia, tofua) jaten dira. Garrantzi handia dauka sasoiko produktuak jateak.

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Meiji berrezarkuntzak isolamenduarekin bukatzea batera hezkuntza ekarri zuen 1872an eta lehen eta bigarren hezkuntzaz gain, unibertsitateak ere eratu zituen. 1947tik aurrera, 6 urtetik aurrera derrigorrezko hezkuntza dago, 15 urte arte. Gehiengoak hiru urteko batxilergoa egiten du eta % 75'9 unibertsitatera edo lanbide heziketara joaten da (2005).

Japoniako unibertsitate garrantzitsuenak Tokiokoa eta Kiotokoa dira.

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sumo jokalariak epailearen inguruan.

Japoniako kirol nagusiak bertako borroka arte tradizionalak dira, guztien gainetik sumoa. Makuuchi izena du sumo maila gorenak eta 42 jokalarik hartzen dute parte. Onenek Yokozuna titulua jasotzen dute. Judoa, karatea eta kendoa ere jende askok praktikatzen du.

Baseballa da, ordea, jarraitzaile gehien dituen kirola. Japoniako liga 1936an abiatu zen baina gaur egungo liga sistema 1992koa da.

Futbolaren arrakasta ere gorantz doa. 1981a eta 2004 artean, Kontinente arteko Futbol Kopa bertan antolatu zen eta hurrengo lau urteetan Kluben arteko Munduko Kopa. 2002an Munduko Futbol Txapelketa antolatu zuen Hego Korearekin batera. Japoniako selekzioa lau aldiz izan da Asiako Kopako txapelduna.

Japoniako errugbi selekzioa Asiako talderik indartsuena da, sei aldiz irabazi baitu Asiako Bost Nazioen txapelketa eta beste hainbestetan hartu du parte Munduko Errugbi Txapelketan. 2019ko Munduko txapelketa bertan jokatuko da, gainera.

Neguko kirolez denaz bezainbatean, Tokiok 1964ko Udako Olinpiar Jokoak antolatu zituen eta 2020an berriro bertan jokatuko dira; horiei, 1972ko Sapporo-ko Neguko Jokoak eta 1998ko Nagano-koak gehitu behar zaizkie.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizateriaren ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

UNESCOk hamazazpi toki izendatu ditu Gizateriaren Ondare Japonian. Honako hauek dira:

Gainontzeko leku interesgarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kōkyo (Tokio)
Engyō-ji (Himeji)
Kabuki-za antzokia (Tokio)

Jauregi eta gazteluak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tenplu, santutegi eta budak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Museoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zubiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etxeorratzak eta dorreak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beste eraikin batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriko parkeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Diaspora[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biografiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Japonia Aldatu lotura Wikidatan
Asiako herrialde eta lurraldeak    (Nazio Batuen azpi-eskualdeka)

Erdialdeko Asia
Map Central Asia.PNG

AfganistanErrusiaKazakhstanKirgizistanUzbekistanTadjikistanTurkmenistan

Asiako Ekialdea
(Asia-Pazifikoa)

Map-World-East-Asia.png

Hego KoreaIpar KoreaJaponiaMongoliaTxina

Hego-mendebaldeko Asia
Ekialde Hurbila
Map world middle east.svg

Arabiar Emirerri BatuakArmeniaAzerbaijanBahrainEgiptoGeorgiaIranIrakIsraelJordaniaKuwaitLibanoOmanQatarSaudi ArabiaSiriaTurkiaYemen

Hego-ekialdeko Asia
LocationSoutheastAsia.PNG

BruneiEkialdeko TimorFilipinakIndonesiaKanbodiaLaosMalaysiaMyanmarSingapurThailandiaVietnam

Hegoaldeko Asia
Map-World-South-Asia.png

BangladeshBhutanIndiaMaldivakNepalPakistanSri Lanka

Beste entitate
politiko batzuk

PalestinaTaiwan