Messina

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Messina

Sizilia
Collage Messina.jpg
Messinako bandera

Messinako armarria

Izen ofiziala Messina
Estatua
Eskualdea
Probintzia
 Italia
Sizilia
Messina
Koordenatuak 38°11′0″N 15°33′0″E / 38.18333°N 15.55000°E / 38.18333; 15.55000Koordenatuak: 38°11′0″N 15°33′0″E / 38.18333°N 15.55000°E / 38.18333; 15.55000
Messina non dagoen adierazten duen Italia-ko/-go/-eko mapa
Messina
Eremua 211,2 km2
Garaiera 3 m
Posta kodea 98100
Biztanleria 241.310 bizt. (2011)
Dentsitatea 1.142,57 bizt./km²
http://www.comune.messina.it

Messina[1] Italiako hiria eta izen bereko probintziako (650.000 biztanle inguru) hiriburua da, Siziliako uhartearen ipar-ekialdean, izen bereko itsasartearen ondoan kokatuta, Sizilia eta Italia banatzen duena. Bere aurrean, penintsulan, Villa San Giovanni dago, Reggio Calabriaren ondoan.

Sizilia irlako hirugarren hiriburua da; 243.252 biztanle ditu (2009) eta probintziak 650.000 inguru.

XX. mendearen zehar eztabaida luzea sortu zen itsasarteko zubiaren gainean. Hau burutzekotan, inoiz egindako ingenieriazko lan garrantzitsuenetariko bat izango zen.

Hiria, 1986tik artxidiozesia da. hemen nazioarteko azoka antolatzen. Bere unibertsitatea 1548an Loiolako Inaziok fundatu zuen.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zonalde oso sismikoa da; izan ere, antzinatik lurrikarak behin eta berriz gertatu dira. 1908ko abenduaren 28koak zeharo suntsitu zuen hiria: Hiriak garai horretan zituen 150.000 biztanletatik, 60.000 inguru hil ziren hondamendiaren ondorioz.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu klimatikoak (Messina)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 24.6 26.8 32.0 29.6 33.6 43.4 43.6 41.8 38.2 36.4 29.2 26.6 43.6
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 14.4 14.7 16.1 18.3 22.5 26.8 30.0 30.5 27.5 23.2 18.8 15.8 21.6
Batez besteko tenperatura (ºC) 12.3 12.2 13.5 15.4 19.5 23.6 26.7 27.3 24.5 20.5 16.4 13.7 18.8
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) 0.2 0.0 0.7 6.0 7.5 13.0 16.0 16.0 12.8 8.5 5.2 3.4 0.0
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 10.1 9.8 10.9 12.5 16.4 20.4 23.4 24.2 21.5 17.8 14.1 11.6 16.1
Pilatutako prezipitazioa (mm) 102.9 100.2 83.4 68.3 33.8 12.7 20.0 25.6 63.9 113.7 119.5 102.9 846.9
Prezipitazio egunak (≥ 1.0 mm) 10.6 9.8 8.6 8.5 3.9 1.9 2.0 2.5 5.6 8.5 11.0 10.9 83.8
Eguzki orduak 114.7 130.0 170.5 207.0 257.3 294.0 331.7 306.9 240.0 189.1 138.0 111.6 2490.8
Hezetasuna (%) 73 71 69 69 67 64 63 66 68 70 73 74 827
Iturria (1): Servizio Meteorologico (1971-2000);[2][3]
Iturria (2): Servizio Meteorologico (1961-1990)[4]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Grezia Handia

Gaurko Messina, Tuzididesen ustez, K. a. VIII. mendearen inguruan Kumasko grekoek fundatu zuten (berharbada sikuloen ezarpen baten gainean) eta Kalzis eta beste Eubeako hirien kolonoek populatu zuten, Kalzisko Perieresek eta Kumasko Kratemenes zuzendatukoak. Hala ere, Scymnus Kius eta Estrabonen ustez, Siziliako Naxosen kolonia zenez (kalzidiar kolonia), K. a. 735 urtearen ondoren fundatu zen.

Messinako antzinako izena Zankle zen (Ζάγκλη, grekeraz igitaia), bere portu naturalaren itxurarengatik. Gaur egungo probintzia honetako komuna bat, Messinako itsasartearen hegoaldeko sarreran dagoena, Scaletta Zanklea deitzen da.

Mende bat beranduago, bi hiri fundatu ziren irlaren ipar-mendebaldean: Milas (Mylae) eta Himera. Lehena Zankleren menpekoa zen bitartean, Himera hiri garrantzitsu bat bilakatu zen.

K. a. 494an, miletarrek eta samostarrek Zankleren kolonizazioa bultzatu zuten Himera eta Milasen artean ezarpen bat fundatuz. Anaxilok, Reggioren tiranoak (K. a. 493-476), konbentzitu zituen Zanklez jabetzeko. Garai hartan, Eszitas tiranoak (Herodotoren arabera erregea zen) Zankle gobernatzen zuen. Honek Gelako Hipokratesi laguntza eskatu zion baina honek traizioa eginez, erasotzaileekin aliatu eta hiria menderatu zuten. Eszitas eta populazio zati bat espetxeratuta, hiria miletoarren eta samostarren esku geratu zen.

K. a. V. mendean, Reggioko Anaxilok izena aldatu zion hiriari. Aurrerantzean Messana (grekeraz Μεσσήνη edo Μεσσάνα: "Messene" edo "Messana") izango zen, Messene greziar hiriaren oroimenez. Tiranoa hil ondoren, Mizitosek gobernatu zuen hiria eta honen ondoren Anaxilosen bi semeek. Hala ere, Hieron I.a Sirakusakoa hil zenean eta bere anaia Trasibulo kanporatua izan ondoren, Messanak egotzi zuen bere tiranoa eta K. a. 461ean burujabe bilakatu zen. Kolono berrien etorrerarekin, K. a. 460-426 urteak oparotasunezkoak izan ziren.

Sexto Ponpeioren denario Messinako itsasgargiaren irudiarekin.

Lakes atenastarrak zuzendutako itsas-armada K.a. 426an heldu zen Messanara. Honek bere basea Reggion ezarriz, Milas eta Messana eraso egin zituen. Hiriak menderatu ondoren ateniar aliantzan sartu zituen.

Baina K. a. 426an Messanak ateniar aliantza utzi zuen eta Sirakusarekin aliatu zen. Ordutik hiria Sirakusa eta Lokri aliatuen portua izan zen. Messanak Naxos eraso eta menperatu zuen, baina itzultzean sikuloek eta leontinoek garaitu zuten. Ondoren, Messana setiatu zuten baina alperrik. K. a. 424an bake orokorra sinatu zen baina barneko liskarrak ez ziren bukatu. Giro txar honek aukera eman zion Lokris Epizefiriari hiria kontrolatzeko, K. a . 415 arte. Urte honetan Atenasko flota irlara etorri zenean (Atenasko espedizioa), Messana neutrala aldarrikatu zen atenastarren eta sirakusiaren eskaerei jaramon egin gabe.

Kartagotarrek K. a. 397an hiria arpilatu zuten. Beranduago, Dioniso I.a Sirakusakoak konkistatu zuen. K. a. 288an mamertinoek, traizio batez baliatuz, hirian sartu ziren eta gizon guztiak hil ondoren, emakumeak hartu zituzten beraien emazteak izateko. Hiria base bat bilakatu zuten inguruak arpilatzeko. Azkenean, topo egin zuen Sirakusako espantsionismoarekin. Hieron II.ak, Sirakusako tiranoak, mamertinoak garaitu zituen (K. a. 269) Milasen ondoan (gaurko Milazzo), Longanus ibaian eta jarraian Messana setiatu zuen. Kartagok, mamertinoen aliatua zenez, Sirakusa lagundu zuen. Hieron II.ak Messina eraso egin zuenean K. a. 264an, mamertinoek erromatar errepublikari aliantza bat eskatu zioten.

Erromatarrek ez zuten berehaka erantzun uste zutelako Kartagoko interesa Sizilian baino ez zegoela. Bestalde, Erroma ez zegoen prest ikusteko nola kartagotarrak hedatzen ziren Sizilian. Hau Italiako inbasioaren aurreko fase bat izan zitekeen. Hori dela eta, K. a. 264an erromako tropak Sizilian lehorreratu ziren, (hau zen lehen aldiz erromatarrek borroka egiten zutela Italiar penintsulatik kanpo).

Lehen Gerra Punikoaren amaieran, Messina Erromako hiri askea eta aliatua bilakatu zen. Erromatar garaian, oraindik Messana izenarekin ezaguna zen, itsasargi garrantzitsu bat zuen. Messana Sexto Ponpeioren basea zen Zesar Augustoren kontrako gerran.

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erromatar inperio desagertu eta gero, zenbait herrik, bata bestearen ondoren, hiria konkistatu zuten: godoek, Bizantziar Inperioak 535ean, arabiarrek 842an eta 1061an normandiar anaiek Roberto Giskardok eta Roger Bossok (geroago Roger I.a Siziliako kondeak). K. o. 1189an Ingalaterrako Rikardo I.ak Messinan eten bat egin zuen Lurralde Santura zihoala. Hiri hau okupatu zuen tarte batez bere arrebaren doteari buruzko eztabaida batean, Siziliako Gilenekin ezkonduta zegoelako. Seguruena, Messina portutik izurrite beltza Europan sartu zen 1347an. Kaffatik (Krimea penintsula) zetozen genoar itsasontziek ekarri zuten. Loiolako Inaziok 1548an, munduko lehen jesuslaguneko ikastetxea fundatu zuen, beranduago Studium Generale bilakatuko zen eta gaurko Messinako Unibertsitatea da.

Aro Modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lepanto Gudua (1571) irabazi zuten kristau itsasontziak Messinatik irten ziren. Miguel de Cervantes espainiar idazlea guda honetan parte hartu zuen eta hiriko Hospitak Handian sendatu zen. Hiriak osperik handiena XVII. mendearen hasieran lortu zuen, espainiarren agintepean. Garai hartan, Europako hamar hiri handiren artean zegoen. Messina 1674an matxinatu zen, denbora batez burujabe izan zen frantziar Luis XIV.ren laguntzarekin baina Nimega Bake itunak espainiarren berreskurapena eta arpilatzea ahalbideratu zuen. Unibertsitatea, senatua eta erromatar garaitik izan zituzten pribilegio guztiak abolitu ziren. Espainiarrek izugarrizko gotorleku bat eraiki zuten eta ordutik Messinaren gainbehera joan zen. 1717 eta 1721aren artean Espainiak eta Aliantza Laukoitzaren borrokan, aliatuek Messina setiatu eta konkistatu zuten. 1743an hirian izandako izurri batek 48.000 lagun hil zituen[5]. 1783ko lurrikarak hiria hondatu zuen eta zenbait hamarkada behar ziren Messina berreraikitzeko eta aurreko bizitza kulturala berreskuratzeko.

Messinako 1908ko lurrikara.

Aro Garaikidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Messina, Italiaren Batasuna lortzeko, lehengo momentutik matxinatu zen beste italiar hiri batzuekin. 1848an borboien kontra asaldatu ondoren errukirik gabe zapalduta izan zen. Milazzo gudaren ondoren (1860), Garibaldiren osteek hiria askatu zuten. Italia batasunaren pertsona garrantzitsu bat, Giuseppe Mazzini, Messinan diputatu aukeratu zuten 1866ko hauteskunde orokorretan. 1908ko abenduaren 28an beste lurrikara batek eta ondoriozko tsunamiak hiria suntsitu zuten. Hau dela bide, 60.000 biztanle hil eta arkitektura gehiena desagertu zen. Neurri handitan hiria hurrengo urtean berreraiki zen plan modernoago eta arrazoinalago erabiliz. Bigarren Mundu Gerran, 1943ko Estatu Batuetako airezko bonbardaketek kalte handiak eta milako hildako eragin zituzten. Edonola ere, hiriak bi domina lortu zituen; bata adore militarrengatik eta bestea gertatutakoa gogoratzeagatik eta hiria berreraikitzeagatik. 1955eko ekainean, Messinan, mendebaldeko Europako atzerriko ministroen konferentzia antolatu zuten. Hemen Europako Ekonomia Erkidegoaren sorrera erabaki zen.


Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portuaren ingurukoa da Mesinako ekonomia-jarduera nagusia. Elikagaiak, mekanika, ontziolak, beiragintza eta zeramikagintza dira jarduera aipagarrienak.

Hiriko baliabide nagusienak bere portuak dira (merkataritzakoa eta armadakoa), itsas-bidaiak, merkataritza, nekazaritza (ardoa, zitrikoak, eta olibondoak).

Messinako portua.


Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Messina Aldatu lotura Wikidatan

Galeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]