Mendebaldeko filosofia

Wikipedia, Entziklopedia askea

Mendebaldeko filosofia Mendebaldea deituriko munduko gunean, mendeetan zehar sortu eta garatu den filosofia korronteen multzoa da. Antzinako greziar filosofian ezarri ohi da jatorria, presokratikoekin, eta gaur egungo pentsakera modernoetara arte darrai. Mendeotan eskola, sistema eta teoria filosofiko anitz garatu diren arren, maiz ikuspuntu ezberdinetatik, guztiek filosofiaren kontzeptua eta izaera bera dituzte, eta gai komunak jorratzen dituzte (epistemologia, metafisika, etika, ...).

Esan beharrekoa da mendebaldeko filosofiaren hastapenetan, antzinako garaietan, filosofiaren definiziopean sartzen zituztela edonolako arrazoimen edo hausnarketa ekintzak. Honela, filosofiatzat zituzten, gaur egun filosofia deitzen dugunaz gain, matematikak eta natura zientziak ( biologia, astronomia, fisika...).

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikusgela-logoa.png Ikusgela

Platon
René Descartes
Immanuel Kant
Friedrich Nietzsche
Hannah Arendt
Simone de Beauvoir

Antzinaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nahiz eta Antzinaroari buruz dugun ezagutza K.a. VI. mendean hasi zen Talesekin, ezer gutxi dakigu Sokratesen aurreko filosofoei buruz (presokratiko bezala ezagutzen direnak). Antzinatean Greziako eskola filosofikoak nagusi izan ziren. Sokratesen irakaspenen eragin handiena izan zuten eskolak Platon Akademia Platonikoa sortu zuena eta haren ikasle Aristoteles izan ziren, Peripatetika eskola sortu zuena[1]. Sokratesen eragina izan zuten antzinako beste tradizio filosofiko batzuk zinismoa, zirenismoa, estoizismoa eta eszeptizismo akademikoa izan ziren. Beste bi tradiziok Demokritoren eragina jaso zuten, Sokratesen garaikidea: Pirronismoa eta Epikureismoa. Greziarrek gai garrantzitsuak jorratu zituzten, hala nola metafisika (atomismoa eta monismoa bezalako teoria kontrajarriekin), kosmologia, ondo bizitako bizitzaren izaera (eudaimonia), ezagutzaren posibilitatea eta arrazoimenaren izaera (logos). Erromatar inperioaren gorakadarekin, filosofia grekoa gero eta gehiago eztabaidatu zuten latinez Zizeron eta Seneka bezalako erromatarrek[2].

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroko filosofia (V-XVI. mendeak) Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori ondorengo garaian garatu zen, eta kristautasunaren gorakada izan zen nagusi; horregatik, teologia-kezka judeokristauak islatzen ditu, eta, aldi berean, pentsamendu greko-erromatarrarekin jarraitzen du. Aldi honetan, Jainkoaren existentzia eta izaera, fedearen eta arrazoimenaren izaera, metafisika eta gaizkiaren arazoa bezalako arazoak eztabaidatu ziren. Erdi Aroko pentsalari garrantzitsu batzuk San Agustin, Tomas Akinokoa, Boezio, Anselmo edo Roger Bacon dira. Pentsalari hauentzat filosofia laguntza bat zen teologiarentzat (ancilla theologiae), eta, beraz, beren filosofia Idazki Santuen interpretazioarekin lerrokatzen saiatzen ziren. Aldi honetan eskolastika garatu zen, Erdi Aroko unibertsitateetan garatu zen testu-kritika metodo bat, irakurketa arretatsuan eta funtsezko testuei buruzko eztabaidan oinarritua.

Atenasko Eskola margolana, Rafaelek 1509-1511n margotua, Antzinako greziar filosofian oinarritua. Pizkundean Antzinako Greziako filosofoek zuten garrantziaren erakusgarri da.

Errenazimentuan askatzen hasi ziren ezagutza eta jakintzaren mundua eskolastikarekin zituzten lokarri estuak antzinate klasikoaren ondarea berreskuratzeko gogoak eta gizabanakoaren autonomia bilgune zuten humanismo-korronte desberdinek eraginda (Nikolas Cusakoa, Makiavelo, Erasmo, Tomas Moro, etab.)[3][4]. Geroago, zientzi aurkikuntza eta teoria berriek ordu arteko hainbat filosofi ikuspegi irauli egin zituzten (Koperniko, Galileo, etab.), espekulazio filosofikoaren objektu ziren zenbait gai zientziaren ardurapeko bihurtuz.

Aro Modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Filosofia modernoaren garaian[5], arrazoia ezagutzaren oinarritzat hartu zuten filosofo arrazionalisten aurka (Descartes, Leibniz eta Spinoza), behaketa, esperimentazioa eta indukzioa azterketa filosofikoaren oinarri zuten enpiristen ikuspegia sortu zen (Bacon, Locke eta Hume). Ilustrazioan ordura arteko ideiak kritikatzera jo zuten, materialismotik hurbil zegoen ikuspegi batetik gainera, eta espiritu praktikoak bultzaturik, Montesquieuk eta Rousseauk politikari lotutako filosofia garatu zuten. Kant filosofoaren inguruan Alemaniako eskola idealista sortu zen (Fichte, Schelling)[6]; horientzat filosofiaren eginkizun nagusia arrazoiak egia iristeko duen ahalmena mugatzea da. Kantek adimenari emandako garrantzia kritikatuz[7], Hegelek arrazoia azpimarratu zuen errealitatea hautemateko eta erdiesteko bide gisa. Marx eta Engelsek munduaren interpretazio soilaren ordez, horren eraldaketa sakona proposatzen zuen marxismoa hedatu zuten, klaseen arteko borroka ardatz duen historiaren interpretazio materialista emanez. Aldi berean Frantzian Comtek positibismoa sortu zuen[8][9], Britainia Handian enpirismoan oinarritutako utilitarismoa[10] nagusitu zen eta Kierkegaard daniarrak existentzialismoaren oinarriak jarri zituen[11]. XX. mendearen hasierako fenomenologiaren ondoren (Husserl), existentzialismoa[11] (Heidegger, Sartre), filosofia analitikoa (Russell), neopositibismoa (Wittgenstein) indartu dira.

Gaur egun aniztasuna nagusi bada ere, bi joera nabarmentzen dira: antropologia, hizkuntzalaritza, psikologia eta psikoanalisiarekin elkarlanean diharduen humanismoa eta ikuspegi pragmatikotik lengoaia, ezagutza eta zientzia aztertzen dituen eskola analitikoa.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Whitehead, Alfred North. (2010). Process and Reality.. (2nd ed. argitaraldia) Free Press ISBN 978-1-4391-1836-8. PMC 1000452947. (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
  2. Kenny, Anthony. (2006). Ancient Philosophy.. Oxford University Press, UK ISBN 978-0-19-152497-4. PMC 437109465. (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
  3. (Ingelesez) «Western philosophy - Renaissance philosophy | Britannica» www.britannica.com (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
  4. Kenny, A. J. P.. (2005). Medieval Philosophy : a New History of Western Philosophy.. OUP Oxford ISBN 978-0-19-162253-3. PMC 778339512. (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
  5. Philosophic classics : from Plato to Derrida. (Combined ed., 5th ed. argitaraldia) Pearson/Prentice Hall 2008 ISBN 978-0-13-158591-1. PMC 163567206. (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
  6. (Gaztelaniaz) Fazio, Mario. (2005). Introducción. Historia de la filosofía IV. Filosofía contemporánea. .
  7. (Gaztelaniaz) Shand, John. (2005). Trabajos centrales de la filosofía (volumen 3): El siglo XIX. McGill-Queen's University Press.
  8. (Ingelesez) Bourdeau, Michel. «Auguste Comte» plato.stanford.edu (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
  9. «Britannica Academic» academic.eb.com (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
  10. (Ingelesez) Driver, Julia. «The History of Utilitarianism» plato.stanford.edu (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
  11. a b (Ingelesez) Crowell, Steven. «Existentialism» plato.stanford.edu (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).

Ikus gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Filosofia Artikulu hau filosofiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.