Filosofiaren historia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Filosofiaren historia

Raffael5.jpg

Antzinako greziar filosofia

(K.a VII - K.o I).

Presokratikoak eta sofistak
Sokrates, Platon, Aristoteles
Epikureismo, estoizismoa eta zinikoak

I. mendearen ondorengo filosofia

(K.o I).

Erdi Aroko filosofia

(K.o IV-XV).

Pizkundeko filosofia

(K.o XV-XVII).

Modernitateko filosofia

(K.o XVIII).

Idealismo transzendentala

Filosofia garaikidea

(K.o XIX-XXI).

XIX. mendea:

Materialismoa, Bitalismoa eta Existentzialismoaren aurrekaria


XX. mendea:


Filosofiaren historiak historian zehar filosofoek aztertu dituzten ideia, kontzeptu eta teoria filosofikoen garapena azaltzen du, beraien arteko loturak nabarmenduz eta garaian garaiko inguruabar historikoek horietan izan duten eragina ikertuz. Zeregin horretan hainbat oztopo daude, filosofia denari buruz filosofoek hainbat iritzi izan baitute historian zehar, batzuetan aski desberdinak, eta horrela filosofiaren historia baino filosofien historiaz jardun beharko litzateke maiz; gainera, zientzietan izaten den jakintza-aurrerapenik ez da gertatzen filosofian eta horrela filosofiaren historia egiteko bide bihurriagoak jarraitu behar izaten dira. Hala eta guztiz ere, filosofoek gai komunak aztertu izan dituzte historian, besteak beste mundua zer den eta nola eratuta dagoen, jakintzaren problema, hizkuntzaren oinarriak, etika eta filosofia politikoa. Gai horiei buruz filosofoek emandako erantzunen iturburuek testuinguru historikoan nahiz aurreko filosofoen lanetan zein proposamen komunek, azken hauek eskola filosofikoetan bildurik, osatuko lukete filosofiaren historiaren funtsa eta baita filosofia bera ere.[1] Hain zuzen, filosofia berez da historikoa, eta filosofiaren historia filosofiaren beraren parte ere bada, filosofoek euren hausnarketan hutsetik hasi ez, baizik eta aurreko filosofiaren eraginpean baitaude.[2] Hain zuzen ere, problema filosofikoek soluziorik ez baizik eta historia dutela aipatu izan da.[3] Beste alde batetik, ingurune historikoen aniztasunak desberdintasun sakonak eragin ditu hausnarketa filosofikoan; hala, historiako zibilizazio handien arabera ere banatu ohi da filosofiaren historia, antzinako txinatar filosofia, antzinako indiar filosofia eta Mendebaldeko filosofia bereiziz.

Antzinako greziar filosofia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Antzinako greziar filosofia»

Mendebaldeko filosofiaren jatorria K. a. VII. mendeko Antzinako Grezian dago. Une historiko horretan, pentsalari batzuek, filosofo presokratiko deitzen direnek, naturaren izaerari buruzko galdera era arrazionalean planteatzen eta erantzuten hasi ziren. Hortik gutxira, Mendebaldeko filosofiako aitzindaritzat hartzen diren Sokrates, Platon eta Aristoteles filosofoek euren filosofiak plazaratu zituzten.

Filosofia Antzinako Grezian sortu izanaren arrazoi eta faktore anitz proposatu da. Alde batetik polis izeneko greziar hiri-estatuetako giro politikoak herritarren arteko berdintasuna eta eztabaida politikoa ekarri zituen K.a VII. mendetik aurrera, eta horrela logos edo hitz arrazoituari egin zion bidea. Horrekin batera, loraldi ekonomiko nabarmena gertatu zen, bereziki greziar kolonietan, hain zuzen filosofia sortu zen hirietan, eta horrek ere erakunde kultural eta politiko berriak sortzen lagundu zuen. Ildo horretan, Hesiodoren lan kosmogonikoak eta Homeroren neurtitzek naturaren funtsaren eta hitz doiaren bilaketarako oinarriak finkatu zituzten, hurrenez hurren. Aldi berean, Mesopotamia, Egipto eta ekialdeko beste lurraldetatik ekarritako matematika, geometria eta astronomia jakintzak zalantzarik gabe greziarren ezagutza teknikoa aberastu zuten, baina beraiek izan ziren ezagupen horiek arrazoimenez, hitzez, logos delakoaz alegia, era abstraktuan formalizatu eta osatu zituztenak.

Filosofiaren sorrerak Antzinako Greziako mitologiarekin ekarri zuen haustura nabarmendu izan da zenbaiten aldetik, filosofiaren bitartez mitologiaren pentsamendu magikoa baztertu eta azalpen arrazionalak ematen hasi zirela baieztatuz. Iritzi horiek kolokan geratzen dira lehenengo filosofoek greziar jainkoei buruzko aipamen ugari egiten jarraitu zutela ikusita; areago, egungo tesi nagusiak greziar mitologiak lehenengo filosofoen pentsamendua bideratzen lagundu zuela adierazten du; mitologia horrek natura nabarmentzen du eta, hain zuzen, natura izan zen filosofo grekoek hausnartutako lehen gaia. Erlijio publikotzat har daiteken greziar mitologiaz gainera, herritarren talde zenbait orfismoaren jarraitzaile izan ziren; besteak beste, sinesmen orfikoetan arimaren hilezkortasuna, gerora Platonen pentsamenduan eragin nabaria izango zuena.[4][5]

Filosofo presokratikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Filosofo presokratikoak»

Antzinako greziar filosofiaren sorreran, filosofo presokratikoak kategorian biltzen diren pentsalariek izan zuten protagonismoa, K.a. VI mendean bereziki. Presokratiko edo Sokratesen aurreko deitu zitzaien, hark K. a. V. mendean zabaldutako bide filosofikotik at lan egin zutelako. Horien artean, talde desberdinak bereiz daitezke. Miletoko eskolako filosofo monista materialistak izan ziren aitzindari, physis edo naturaren arkhe edo funtsa bilatu baitzuten filosofoak daude, aurreko mitologiak bazterturik: Talesentzat ura zen funts hori, Anaximandrorentzat apeiron delakoa eta Anaximenesentzat haizea. Xenofanesek eta Heraklitok haien teoria fisikoak zabaldu, eta gogoeta filosofikoa gizakiarengana eta epistemologia edo jakintzaren filosofiara zabaldu zuten.[6] Joera mistiko bati jarraitu zioten filosofoen eskola pitagorikoa, berriz, K. a. V. mendearen bukaeran garatu zen, Pitagorasen inguruan; haien sinesmen eta erritualez haraindi, interesgarritzat hartzen dira matematika, astronomia eta musikaren inguruan egin zituzten hausnarketak eta aurkikuntzak. Eskola eleatikoaren aitzindaria Parmenides izan zen eta askoren ustez hari zor zaio metafisikaren sorrera;[7] bere Naturaz poeman monismo metafisikoaren eta zentzumenezko jakintzaren aurka agertzen da, eta pentsamenduaren oinarri logikoen sistema bat ezarri zuen; horien jarraitzaileak Zenon Eleakoa, zentzumenezko hautematearen arrsikua agerian uzten duten paradoxengatik famatua, eta Melisos Samoskoa izan ziren.[8]

Azkenik naturaren funts edo printzipio bakarretik abiaturik, naturaren izaerari buruzko bestelako azalpenak eman zituzten filosofoak ere izan ziren. Alde batetik, filosofo pluralistak errealitatean hauteman daitekeen aldaketa eta aniztasuna azaltzen saiatzen dira, Parmenidesek baieztatutako izatearen batasun eta bakartasunetik abiatuta; horien artean, Anaxagorasek apeiron jatorrizko nahasketa bati nous izeneko adimen batek eragindako errotaziozko mugimendu batek eragindakoa da, eta Enpedoklesen arabera, guztiaren osagaiak sua, lurra, haizea eta ura direla baieztatu zuen, hasiera batean bildurik eta gero Borrokaz eta Atxikimenduz bereizi eta bildu egiten direnak, mundua sortuz horrela. Filosofo atomisten arabera, dena atomoz osaturik zegoen; atomo kontzeptua, ordea, egungo atomo kontzeptu zientifikotik urrun zegoen eta mota, tamaina eta forma desberdineko partikula txikiak besterik ez zen haien doktrinan, mugituz bildu eta bereizi egiten direnak; filosofo atomista aitzindari eta garrantzitsuenak Demokrito eta Leuzipo izan ziren.[9][10]

Sokrates, Platon eta Aristoteles[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Sokrates», «Platon» eta «Aristoteles»

Periklesen Mendean Atenasen goraldi ekonomiko eta kultural handia gertatu zen; aldi berean, demokrazia partehartzailearen erakundeak ere indartu ziren eta horrek erretorika edo pertsuasioaren artea bultzatu zuen. Sofistak ziren arte honen maisu eta klase gorenei irakasten zieten. Euren trebetasuna frogatzeko erakusketak eta eztabaidak egiten zituzten maiz, eta haietan baieztapen bat eta aldi berean horren aurkakoa frogatzen saiatzen ziren. Horrela, erlatibismo epistemologiko, etiko eta politikoa eta ateismoa zein agnostizismoa zabaldu ziren gizartean, balio absolutuen deuseztapenarekin batera. Filosofo presokratikoen espekulazioek ere joera horretan eragina izan zutela aipatu da.[11]

Sokratesen bustoa.

Sokratesek (K. a. 470 - K. a. 399), ordea, sofisten bestelako jarrera hartuko zuen. Sofistak bertutearen maisuak ziren bitartean, berak bertuteaz ezer ez zekiela adierazi zuen. Jarrera horrek, bere "Dakidan bakarra ez dakidala ezer da" esaldi famatuan laburbildua, jarrera filosofiko berria zabaldu zuen, mendebaldeko filosofiaren historian mugarri nagusi izango dena. Hala ere, Sokrates ez zen eszeptikoa izan eta gizakiak balio absolutu unibertsalak badituela baieztatu zuen. Abiapuntu horietatik, solasaldi-metodo batez baliatzen zen solaskideak bertuteen ulermena jabe egin zitezen; solasaldian zehar, dialektikaz solaskideari galderak eginez eta haren erantzunak jasoz, elenkoa deitzen dena garatuz alegia, ezagutza nahasia dela ulertarazi eta, kontraesanak gaindituz, bertutearen definizio orokorrera heltzen laguntzen zion. Sokratesen metodoa (maieutika edo emagintza izenez ere ezagutzen dena; ezagutza denon baitan dagoela sinetsirik zegoelarik, bere metodoak emagin gisa egiten zuela baitzioen Sokratesek) tresna filosofiko eta pedagogiko garrantzitsua da egun ere. Bestalde, Sokratesen ekarpena funtsezkoa da mendebaldeko filosofian: metodo induktiboa eta balio eta definizio unibertsalak berari zor zaizkiola aipatu da. Sokratesek berak deus idatzi ez bazuen ere, Platonen Solasaldi gehienetan pertsonaia nagusia da eta solasaldi horiei esker neurri handi batean osa daiteke egun Sokratesen irudi filosofikoa.

Platon (c. K. a. 427 - c. K. a. 347) Sokratesen ikaslea izan zen. Ingurune historiko eta politikoak eta Sokratesen pentsamenduak eta bizitzak eta heriotzak biziki eragin zuten. Hark bezala, Platonek solasaldia hartu zuen filosofia egiteko genero egokitzat, baina Sokrates ez bezala hainbat Solasaldi, gutun batzuekin batera, idatzi zituen. Solasaldi horiek lau sailetan banatu ohi dira: gaztaroko solasaldietan Sokrates da protagonista nagusi eta haren pentsamendua jasotzen da, bereziki bertutearen inguruan; trantsiziozko solasaldietan bere pentsamenduaren oinarria den ideien teoria planteatu zuen ondoren; helduaroko eta zahartzaroko solasaldietan osatzen joan zena. Ideien teoriak dualismo ontologikoaren teoria bat da: Platonen iritziz, forma edo ideiek mundu sentikorretik bereizten den existentzia badute; hori azaltzeko haitzuloaren alegoria famatua asmatu zuen. Ideien teoriatik epistemologia, zer ezagut daitekeen eta nola, eta politika, estatu idealaren bila, landu zituen. Dualismo antropologikoa ere, gizakien arimaren existentzia alegia, baieztatu zuen. Egungo filosofia gai eta moldeen eratzaile nagusietako bat da eta historian ugari izan dira platonikotzat hartzen diren filosofoak.

Aristoteles Platonen ikaslea izan zen hark sortutako Atenasko Akademian. Ezagutza-arlo guztiak landu zituen eta hark bereizitako ezagutza-sailkapena eta errealitatea ulertzeko kontzeptuak (kausen teoria, esaterako) poten XVII. mendera arte izan zen indarrean, zientzia modernoaren garapenarekin batera.[12] Logikaren garapena eta sistematizazioa ere berari zor zaizkio. Platonen ideien teoria ez bezala, Aristotelesen pentsamenduak eta lana natura (physis) eta errealitate praktikoa (techne) izan zituen gai eta erreferentzia nagusi. Ideia platonikoak, bere teorian unibertsal deituko zituena, ez zituen guztiz baztertu, baina ideien existentzia independentea ez zuen onartu; hala ere, ezagutzaren helburu dira haren iritziz eta objektu konkretuetatik abstrakzioz eratzen ditu ezaguerak. Metafisikarekin jarraituz, hilemorfismoaren teoria, zeinaren arabera gauzak materiaz (hyle) eta formaz (morphe) osaturik dauden, eta potentzia eta aktu kontzeptuak garatu zituen. Etikan, gizakiaren xedea zoriona, gizakiaren berezko izaeraren edo bertuteen arabera jardutea alegia, dela definitu zuen; ezagutza bertute gorena dela aitortu bazuen ere, beste bertute zenbait (justizia eta adorea, esaterako) bazirela baieztatu zuen, eta guztietan zuhurtasunez, gehiegikeriarik eta gutxiegikeriarik gabe, jokatu behar da, haren iritziz. Gizakia berez gizartean bizitzeko dela adierazita, politika izan zen landu zuen beste gai nagusietako bat: erregimen politiko hoberena justiziaz, herritar guztien eta ez bakan batzuen ongizatearen alde, jarduten duena da, eta horrela, demokrazia, oligarkia nahiz monarkia bidezkoak zein bidegabeak izan daitezkeela adierazi zuen.[13][14]

Filosofia helenistikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Filosofia helenistikoak Aristotelesen ondoren, garai helenistikoarekin batera eta K. o. 300 urtera arte gutxi gorabehera, garatu ziren eskola filosofikoak biltzen ditu. Helenistiko hitzarekin greziar filosofiarekin zuten atxikimendua adierazten da, eskola horietako batzuk Grezian kokatu ez baziren ere. Mende horietan, Mediterraneo osora zabalduta, antzinako greziar kulturak hedapen handia izan zuen; giro horretan eskola filosofiko berriak sortu eta garatu ziren, besteak beste zinismoa, estoizismoa, epikureismoa, eszeptizismoa eta neoplatonismoa. Eskola horiek ziurgabetasun giro orokorrean garatu ziren, Alexandro Handiaren heriotzaren ondoren hiri grekoek izan zuten gainbeherarekin eta Antzinako Erromaren zabalkundearekin loturik; hala, eskola horien gai nagusia etika izan zen, bereziki nola bizi behar den egoera latzetan, ataraxia edo bizi-lasaitasuna eskuratze aldera.[15]

Zinikoak, Sokratesen filosofian oinarrituta eta hartaz etikaz kezkaturik, aberastasunak eta boterea baztertu eta bizimodu apalaren aldekoak izan ziren. Garaiko morala ukatu eta gizakiaren berezko bizitza natural bat aldarrikatzen zuten. Horrek herritarren mespretxua ekarri zuen, eta hortik historian jarri zaien izena, zinikoak, literalki txakurra bezalakoak esan nahi duena. Antistenes (K. a. 446— K. a. 366) izan zen joera horren abiarazlea eta Diogenes Sinopekoa (ca. K. a. 412 – K. a. 323) ordezkari ezagunena.[15]

Estoikoek materialismotik eratorri zuten beren filosofia. Dena lege material eta deterministek eragindakoa denez, haien iritziz ez zuen zentzurik horien aurka egitea eta beraz, bizitzako gorabeherak datozen bezala onartuz, grinarik gabe, haien aurka ez baitago ezer egiterik. Zenon Zitiokoa (ca. K. a. 335 - ca. K. a. 262) izan zen eskola filosofiko horren aitzindaria.[15] Estoizismoak oihartzun handia izan zuen Antzinako Erroman, Seneka, Epikteto eta Marko Aurelioren eskutik. Epikuroarrek, Epikuroren (K. a. 341 - K. a. 270) jarraitzaileek, ere materialistak ziren, baina estoikoen beste era batera; hala, gizakia plazerez bizi behar dela aldarrikatzen zuten, baina plazerak lasaitasunez, kezkarik gabe, biziz. Epikureismoa Lukrezioren De rerum natura olerki-bilduma luzean jasotzen da maisuki.[15]

Neoplatonismoa III.-VI. mendeen artean garatu zen eskola izan zen, zentzu zabalean Platon hil eta bere filosofian oinarritu ziren filosofia guztia neoplatonikotzat ere hartzen den arren. Platonen filosofia oinarri hartuta baina handik aparte garatu zen, bereziki ikuspuntu espiritual eta erlijioso batetik, judaismotik, kristautasunetik eta gnostizismotik bereziki. Jatorri horiei neoplatonikoek jarraitu zituzten bide ezberdinak erantsi behar zaizkio; hala, neoplatonismoa osotasunean eskola zabal eta anitza da, hala eta guztiz ere, puntu komun batzuk atxikitzen dituena, hala nola izatearen mailen aniztasuna eta hierarkia, Bata delakotik abiatuta, bereizgarriez eta mugaz definitzen diren beste izateetara heltzeko. Hain zuzen, judaismoan eta kristautasunean ere, gizakia mendekotasun harreman batean dago Jainkoarekiko, azpiko maila batean. Neoplatikoen iritziz, jakintza ariman garatu behar den prozesua litzateke, finean materiatik askatuz, Bata horretara heltzeko. Plotino (204—270) izan zen eskola horren abiarazlea, eta ordezkari garrantzitsuak izan ziren Porfirio eta Janbliko.[16][17][18]

Filosofia Erdi Aroan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Erdi Aroko filosofia»

Erdi Aroko filosofiaren definizioak Erdi Aro historikoaren muga kronologikoetatik (V. mendea-XV. mendea) eta geografikoetatik (Mendebaldeko Europa) itzuri eta bere mugarri propioak eratzen ditu, haietatik asko urruntzen ez badira ere; hain zuzen, filosofia kristau fedearen ikuspuntutik lantzearekin hasi eta XV. mendean ikuspuntu hori baztertu eta antzinako greziar filosofiaren humanismoa berreskuratu arte mugatzen du; geografikoki ere, Erdi Aroko filosofiak Mendebaldeko Europako mugak gainditu eta Mediterraneoan eta Ekialde Hurbilean zehar ere garatu zen.

Abiapuntu historikoak kristautasunaren gorakada, IV. mendetik, Erromako Inperioan lehenbizi toleratu eta mende horretan bertan erlijio ofizial bihurtu zenean, eta Erromatar Inperioaren gainbehera, gainbehera ekonomiko, politiko eta kulturala, eta horrekin batera greziar filosofiaren ekarpena neurri handi batean transmititu gabe utziko zuena. Greziar filosofia eta batik bat Aristotelesen lanak musulman eta juduengatik berreskuratuko ziren hasiera batean, kontuan harturik Iberiar Penintsulan musulmanak nagusi izan ziren Erdi Aroko mende batzuetan zehar, zeinetan juduak errespetatuak izan ziren, filosofo islamitiko eta juduen iruzkinduta maiz, bereziki Averroes (1126-1198), eta Maimonidesen (1138-1204) eskutik. Bi aldi nagusi bereizten dira Erdi Aroko filosofiaren: lehenengoan, patristika garatu zen, neoplatonismoaren eraginarekin kristau teologia ehuntzea helburu izango duena, bereziki Agustin Hiponakoari esker, gerora ere eragin nabarmena izango zuena; bigarrenean, eskolastika garatu zen, filosofia aristotelikoa kristautasunean txertatzea bilatuko zuena.

Patristika: Agustin Hiponakoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Agustin Hiponakoa

Lehen kristau apostoluen helburu bakarra kristau fedea zabaltzea izan bazen ere, laster kristau doktrina sistematizatzeko eta arrazoiz eta filosofiaz justifikatzeko beharraz ohartu ziren kristau jakintsuak. Pater edo Elizaren Aita deitu zitzaien, eta hortik horien lanak patristika delakoan biltzen dira. Haien jarrera Agustin Hiponakoaren Credo ut intelligam ("Sinesten dut ulertzeko") esaldian laburtzen da: unibertsoa, mundua eta gizakia ulertzearren jardun zuten kristau doktrina era filosofikoan eratzen.[19] Hain zuzen, Elizaren Aita nabarmenena Agustin Hiponakoa bera izan zen. Arrazoia eta fedea bateragarriak direla baieztatu zuen, eta ezagutzara heltzeko beharrezkoak; areago, arrazoia fedearen dogmak frogatzeko baliatzen saiatu zen. Antzinako greziar filosofia oinarritzat harturik, bereziki neoplatonismoa (gorputz eta arimaren dualismoa, besteak beste) eta estoizismoa, harekin nekez uztar daitezkeen elementuak barneratu zituen bere filosofian, hala nola Jainko bakar eta gizakiarekiko arduratsuaren kontzeptua eta ongiaren zentzu historiko saihestezina, greziarren munduaren bilakaera ziklikoaren aurkakoa. Epistemologian, eszeptizismoaren aurkakoa izan zen eta egia bakarraren aldekoa, helmuga finean Jainkoa duena; zentzumenezko ezagutza balioesten bazuen ere, Jainkotik datorren arrazoimena gailentzen zuen. Etikan zoriona azken helburua zela baieztatu zen, eta horretan Jainkotik datorren askatasuna eta borondatearen garrantzia nabarmendu zuen, berezko helburutzat ongia duena; hala gaizkia gizakiaren ardura soila da. Egundaino itzal handiko filosofoa izan da, baina bereziki XIII. mendera arte nagusitu zen bere filosofia, Tomas Akinokoa fedea eta arrazoia bereizten hasi zenean.

VIII. eta IX. mendeak: karolingiar berpizkundea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendebaldeko Erromatar Inperioa deusezturik gertatu zen 476. urtean. Ondorengo hiru mendeetan Europan aro iluna bizi izan zen kulturan eta ekonomian. Karlomagnok, Aita Sainduaren eskutik Karolingiar Inperioaren buru, karolingiar berpizkunde kulturala sustatu zuen VIII. eta IX. mendeetan, kultura klasikoarekin zuen atxikimenduz eta eskolatzearen garrantziaz jabeturik. Karolingiar Inperioa eta Eliza eskuz esku zihoazela, filosofiak eta teologiak ere uztarturik jarraitu zuten. Filosofiaren aldi horretako pentsalari nabarmenena Joan Eskoto Erigena (810-877) izan zen, Karlomagnoren biloba Karlos Burusoilak gortera ekarri eta hango eskola palatinoan kargu garrantzisua izan zuena. Neoplatonismoan oinarritu zen, eta hortik berariazko sistema filosofiko idealista bat eratu zuen, dena gogamenaren emaitza delako printzipiotik. Arrazoimena eta fedea uztartu zituen, biek Jainkoa dutelako jatorri haren iritziz, Agustin Hiponakoaren doktrinaren ildotik, baina gizakiaren izaera, askea eta burutsua, nabarmendu zuen, eta Errenazimenduko humanismoaren aitzindaritzat jo daiteke.[20] [21]

Eskolastika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Eskolastika»
Meeting of doctors at the university of Paris.jpg

Karolingiar Inperioa gainbeherak eta ondorengo feudalismoak ekarriko zatiketa politikoa itzali egin zuten karolingiar berpizkundea. Ondorioz, X. mendea aro iluna izan zen filosofian. Dena den, monasterioak Aita Sainduaren agintaritzapean jarri ziren, jauntxo feudalen botere politikoaren esku hartze zuzenetik at, eta aurreko jakintzaren gordailu izaten jarraitu zuten, trivium eta quadrivium curriculumak irakasten. Aristotelesen lanak ia guztiz galduak ziren Europa Mendebaldean. Al-Andalustik hasi ziren heltzen Aristotelesen lanak monasterioetara, haiei buruzko filosofo islamiko eta juduen iruzkinekin batera. Hala, jakintza berri hori kritikatu eta kristau teologiarekin uztartu beharra sortu zen; horretarako, besteak beste, lectio, quaestio eta disputatio ariketak garatu ziren testu baten azterketarako, testuaren irakurketa sakona, kritika eta eztabaida alegia. Eskolastika, monasterietako eskoletan garatutako jakintza alegia, azterketa-metodo horri nahiz metodo horretaz garatu zen filosofiari deritzo eta XI. mendetik XVI. mendera arte garatu zen gutxi gorabehera. Gailentzea XIII. eta XIV. mendeetan izan zen, irakaskuntzaren egoitza nagusiak unibertsitateak (lehenengoak Bologna, Paris, Oxford izanik) izatera igaro zenean eta teologiako irakasleak filosofiako fakultatekoak izan beharra, zalantzarik gabe filosofia diziplina autonomoa izatearen faktore nagusietakoa izan zena. Hala ere, eskola filosofiko homogeneo izatetik urrun, joera ezberdineko pentsaerak bildu ziren horren baitan.

Ratio eta auctoritas: dialektikoak eta antidialektikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Teologia filosofiarekin uztartzea helburu, etengabekoa izan zen auctoritas edo Elizaren dogma teologikoen eta ratio edo giza arrazoiaren arteko tentsioa. Hala, eskolastikoen artean bi aurkako joera sortu ziren: filosofia guztiz fedearen zerbitzura jartzen duten antidialektikoak, eta haien artean Pedro Damiano (1007-1072) bereziki; eta dialektikoak, Berengario Toursekoa (1000-1088) haien artean, arrazoiaren gailentzea aldarrikatzen dutenak.[22] Tomas Akinokoa muturreko bi joera horien artean kokatu zen.

Giro horretan Anselmo Canterburykoa (1033-1109) figura nabarmena izan zen, Agustin Hiponakoaren Credo ut intelligam ("Sinesten dut ulertzeko") leloa harturik, kristau doktrinako dogmak arrazoiz garatzen eta aztertzen saiatu zena. Haren ekarpen nagusiena Jainkoaren existentziarako argudio ontologikoa izan zen, izaki perfektuaren kontzeptuak izaki perfektuaren existentzia barnehartzen duela baieztatzen duena funtsean.[23]

Unibertsalen inguruko eztabaida[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XII. mendeko Pizkundea deitu izan den horretan hazkunde ekonomiko eta demografiko handia izan zen, hirien garapena eta burgesia baten agerpena eragin zituena. Monasterioek euren berezko izaera erlijiosoan bildu ziren eta jakintza hirietara ere (batez ere eskola kapitular edo katedraletako eskoletara ere) hedatu zen. Filosofian, arrazoia autonomia hartzen joan zen, fedearen aldean. Testuinguru horretan, unibertsalen problemaren inguruko eztabaida piztu zen eskolastikoen artean. Unibertsal edo kontzeptu orokorrek (kolore berdea, esaterako) horietan sailkatzen diren gauza partikularretatik (hostoak, belarrak) bereizitako errealitatea ote duten izan zen galdera. Galdera horren inguruan aurkako joera bi garatu ziren: errealisten iritziz, unibertsala gauza partikularretatik at dauden errealitateak dira, ante rem edo aldez aurretikoak, eta Platon eta Agustin Hiponakoa dituzte erreferentzia nagusitzat; nominalistentzat, berriz, unibertsalek existentzia erreala ez zutela irizten zuten, soilik gauza partikularrak daudela eta unibertsalak haien izenak, post rem edo ondorengoak, besterik ez zirela. Aurkako joera horien artean muturrekoak ez ziren beste zenbait joera garatu ziren. Eztabaidaren muturretan Anselmo Canterburykoa eta Gilen Champeauxkoa (c. 1070-1121), errealista muturrekoak, eta Roscelin Compiègnekoa (c.1050-c.1125), nominalismoaren sortzailea, izan ziren. Petri Abelardoren (1079-1142) ekarpena muturreko bi joeren tartekoa izan zen, unibertsalei izaera intelektuala esleituz, gauza arrunten ezberdina. XIII. menderako Aristotelesen lan guztiak zeuden eskolastikoen eskura eta haren pentsaera oinarritzat harturik, errealismo moderatua izan zen eskolastikoen artean nagusitu zena, Tomas Akinokoaren, Joan Duns Eskotoren eta beranduago Gilen Ockhamgoaren eskutik, besteak beste, nor bere berezitasunekin.

XIII. mendea: eskolastikaren gailentzea eta Aristotelesen harrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIII. mendean unibertsitateen garapen handia izan zen, hazkunde ekonomikoak eta Europako lehen estatu-nazioen botere politikoaren birzentralizazioak, feudalismoaren kaltetan, lagunduta. Aldi berean, autonomia akademiko eta intelektuala lortu zuten botere politikotik,[24] mendearen hasieran sorturiko eskeko ordenak (frantziskotarrak eta domingotarrak) protagonista. Horrek guztiak loraldi kultural eta intelektual nabarmena ekarri zuen, arlo filosofikoan jatorrizko grekeraz jasotzen hasi zen corpus aristotelicum delakoaren harrerarekin indartuko zena. Aristotelesen pentsaera osotuaren harrera ez zen, ordea, tentsiotik gabeko bukatu, arrazionalismoaren bidetik jotzen duen Aristotelesen filosofiak ez baitzen ongi uztartzen, ordurarteko doktrina teologiko-filosofikoarekin, Agustin Hiponakoaren pentsaeran eta neoplatonismoan oinarritua. Gatazka horretan bi korronte garatu ziren: averroismoa, Aristotelesen lanetan oinarriturik, teologia zientzia bilakatzea ukatzen zutenak, eta horren aurka garatutako agustinismoa, frantziskotarrak eta bereziki Bonaventura Bagnoregiokoa (1217-1274) buru, Jainkoa bera zientzia zela baieztatzen zuena.[25] Aurkako bi korronte horien artean, Tomas Akinokoa domingotarrak bere pentsaera propioa eratu zuen, arrazoiaren autonomia aldarrikatzen zuena, baina teologiaren egiak baieztatzeko ere balio zuena.[26]

Tomas Akinokoaren sintesia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tomas Akinokoa (c. 1224-1274) izan zen, Aristotelesen lanak oinarritzat harturik, arrazoia fedearekin uztartzeko sistema koherenteena eratu zuena. Horretarako, filosofia, giza arrazoimenaren jarduera alegia, eta teologia, fedeak gidaturik, zehaztasunez bereizi zituen, baina aldi berean haien artean kontraesanik ez dagoela baieztatu zuen, eta fedezko baieztapenak, Jainkoaren existentzia eta bakartasuna kasu, arrazoitik bertatik froga daitezkeela.[27] Aristotelesek mundu sentikorrari ematen zion garrantzia bereganatu zuen, eta giza arrazoimenaren helmuga bakartzat hartu, hartatik unibertsalak eratzeko. Bere lan garrantzitsuena Summa Theologiae izan zen; lan horretan Jainkoaren existentziaren frogak aurkeztu zituen lehenbizi, gero Jainkoaren izaera aztertu zuen, izakiena ez bezalakoa, azkenik gizakien Jainkoarekiko eta beroien arteko harremanaz jardun zuen. Jainkoaren existentzia frogatzeko mundu sentikorrean oinarritu zen; zehazki, bost bideak deitu izan direnak baliatu zituen horretarako: mugimendua, kausalitatea, kontingentziaren eta beharrezkoaren bereizketa (esentziaren eta existentziaren bereizketa, alegia), perfekzio-mailak eta munduko ordena.[28]

Behe eskolastika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tomismoak oinarritzat hartzen zuen aristotelismoaren aurka jo zuen agustinismoak. 1270 eta 1277 urteetan Parisko apezpikuak averroismoaren eta tomismoaren hainbat proposizio filosofiko kondenatu zituen, heretikoak zirenez. Giro horretan, Joan Duns Eskotok eskolastikaren norabide berri baten protagonista izan zen, sintesi tomistaren aurka, filosofiaren eta teologiaren artean erabateko bereizketa aldeztu baitzuen, frogapenean oinarrituako zientziaren izaera analitikoa nabarmenduz, teologiari gailentasuna ematen bazion ere.

XIV. mendea: Desilusio teologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dante Alighieri

Dantek (1265-1321), adibidez "artisten" aldeko eta teologia fakultatekoen kontrako jarrera izan zuen, lehen aldiz hizkuntza arruntean idatzitako Bazkaria (1304-1307) izeneko lanean. Danteren ustez, filosofoaren bizitzako zoriona teologoen betiereko dohatsutasuna adinakoa zen. Politikaren arloan aristotelismo erradikalak Dante bere "Monarkia" lanean (1310) unibertsitarioen aristotelismoaren "birplatonizazio" moduko batera eraman zuen. Izan ere, kristautasunak oraindik ere gizarteari enperadorearen eta Aita Santuaren pertsonenganako bi helburu bereizi ezartzen baditu (garai hartako Federiko II.aren eta aita santuaren arteko gatazkek hori erakusten zuten), Danteren arabera harmonia berriaren oinarria aurki zitekeen filosofo zentzudunarengan, eta horrek Platonen Hiri idealeko errege filosofoa gogorarazten du.

Pentsalari batzuek, ordea, helburu mundutar eta espiritualen arteko gatazka ez zuten Danteren antzera noblezia eta monarkia idealizatuta gainditu nahi, mundua benetan aldatuta baizik. Bide horri heldu zion Eckhart maisua (1260-1328) deitutako teologo alemanak. Bizitza zibilean hizkuntza arruntean egindako predikuen bidez Kristo eta bere apostoluen benetako bizimodua ezartzen saiatu zen. Uko egiteari edo dohatsutasunari buruzko ideiekin filosofia eta teologia, noblezia, pobretasuna eta apaltasuna deitutako bizimodu berrian bateratzen zituen. Kristoren pertsonari buruzko teologia berri hark Erdi Aroko intelektualei Elizaren aberastasunen eskandalua salatzeko aukera eman zien. Horrez gain, ideia haiek unibertsitatekoa ez zen jendearengana ere hedatu ziren eta ondorioz teologia ebanjeliko hura askok bereganatu zuten.

Gilen Ockhamgoa izan zen teologiako maisu handiak unibertsitatetik gehien kritikatu zituena. Nominalismoaren bidetik eta errealismo kritikatuz Erdi Aroko teologiako sistema nagusiak hautsi nahi zituen. Hizkuntzara aplikatutako bere metodo analitiko ekonomiko eta garbitzaileak (Ockhamen labana deitu izan zaio) teologia eskolastikoaren proposizio konplexuak hautsi egiten ditu proposizio elementaletan deskonposatuz. Abelardorentzat bezala, unibertsala edo kontzeptu abstraktua gauza singularren aniztasunaren hitzartutako ikurra dira. Analisi logikoaren bidez beti abstrakzio kontzeptualetan ezkutatzen diren unibertso konkretua eta norbanakoak egoten dira. Gaur egungo filosofia analitikoaren antzeko hau metafisikarien hizkuntzari eta unibertsala espiritutik kanpoko errealitatera atxikitzeari egindako kritika da. "Gizakia", "gizateria" bezalaxe, ez da adimeneko errealitatea, izaki indibiduala besterik ez da.

Ockhamgoak, teologiako "unibertsalak" arbuiatzeaz gain, aldi berean bizi diren norbanakoen intuiziozko ezagutza-ekintza konkretuetaraino heltzen den bakarra dela esaten zuen. Haren analisiei esker, giza-pentsamendua pentsamendu teologikoaren mugetatik askatu ahal izan zen. "Frantziskotarren ordena" badenik ukatuta eta Europan sakabanatutako pertsona frantziskotarrak daudela aitortuz, Ockhamgoak abstrakzio guztiak kritikatzeko bidea eskaintzen du eta aldi berean filosofiako eta zuzenbide objektu pribilegiatu gisa norbanakoaren nozioa sortzeko ere bai.

XV. mendetik XVII. mendera: arrazionalismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVIII. mendea: ilustrazioa eta enpirismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX. mendea: Hegel eta Nietzsche[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez)   Windelband, Wilhelm (2003), A History of Philosophy, 8-18. orrialdeak, https://books.google.es/books?id=8kRTAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  2. (Ingelesez)   Marías, Julián (2002), History of Philosophy, 4-5. orrialdeak, https://books.google.es/books?id=oPTBAgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  3. (Gaztelaniaz)   Vargas Guillén, Germán (2007), Historia de la Filosofía (Giovanni Reale, Dario Antiseri): Prólogo, San Pablo .
  4.   Uribarri Zenekorta, Agustin (2008), Filosofiaren historia, 33-35. orrialdeak .
  5. (Gaztelaniaz)   Reale, Giovanni; Antiseri, Dario (2007), Historia de la Filosofía, San Pablo, 15-31. orrialdeak, https://books.google.es/books?id=cn4JT0H7Y3sC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  6. (Ingelesez)   «Presocratic Philosophy: Xenophanes of Colophon and Heraclitus of Ephesus», Stanford Encyclopedia of Philosophy, http://plato.stanford.edu/entries/presocratics/ .
  7. (Ingelesez)   Adluri, Vishwa (2010), Parmenides, Plato and Mortal Philosophy: Return From Transcendence, 6. orrialdea, https://books.google.es/books?id=ITMSBwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  8.   Uribarri Zenekorta, Agustin (2008), Filosofiaren historia, 41-42. orrialdeak .
  9. (Ingelesez)   «Democritus», Stanford Encyclopedia of Philosophy, http://plato.stanford.edu/entries/democritus/ .
  10.   Uribarri Zenekorta, Agustin (2008), Filosofiaren historia, 42-43. orrialdeak .
  11.   «Democritus», Stanford Encyclopedia of Philosophy, http://plato.stanford.edu/entries/sophists/ .
  12. (Gaztelaniaz)   Strathern, Paul (1999), Aristóteles en 90 minutos, Siglo XXI de España Editores, https://books.google.es/books?id=2xy8me5H3n0C&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  13. (Gaztelaniaz)   Aristóteles, http://assets.mheducation.es/bcv/guide/capitulo/8448166981.pdf .
  14. (Gaztelaniaz)   «Aristóteles», filosofia.idoneos.com, http://filosofia.idoneos.com/324837/ .
  15. a b c d (Ingelesez)   «Hellenistic philosophy», sevenoaks.philosophy.org, http://www.sevenoaksphilosophy.org/ancient/hellenistic.html .
  16. (Ingelesez)   «Neo-platonism», Internet Encyclopedia of Philosophy, http://www.iep.utm.edu/neoplato/ .
  17. (Ingelesez)   «Platonism», Encyclopedia Britannica, http://global.britannica.com/topic/Platonism .
  18.   Agirre, Javier, Antzinako Filosofia (Filosofiaren Historia bilduman), 101. orrialdea .
  19. (Ingelesez)   Copleston, Frederick Charles (1952), Medieval Philosophy: An Introduction, 9-11. orrialdeak, https://books.google.es/books?id=nJkAOu5Lx0oC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false .
  20. (Ingelesez)   «Medieval philosophy: The Carolingian Period», plato.stanford.edu, http://plato.stanford.edu/entries/medieval-philosophy/#Carolingian .
  21. (Ingelesez)   Moran, Dermot (2004), The Philosophy of John Scottus Eriugena: A Study of Idealism in the Middle Ages, Cambridge University Press .
  22. (Gaztelaniaz)   «Introducción a la filosofía medieval», Universidad Alberto Hurtado, https://licenciaturaenlenguayliteratura.files.wordpress.com/2011/10/int-fil-med-sexta-entrega-2011_1.pdf .
  23. (Gaztelaniaz)   Fernández Cubillos, Héctor, La filosofía escolástica: hacia el tiempo de las Summa, https://licenciaturaenlenguayliteratura.files.wordpress.com/2011/10/int-fil-med-sexta-entrega-2011_1.pdf .
  24. (Gaztelaniaz)   Vidal, Francisco Canals (1976), Historia de la filosofía medieval (6. kapitulua), Herder .
  25. (Ingelesez)   Studer, Basil, History of Theology: The Middle Ages, Volumen 2, 327. orrialdea .
  26. (Gaztelaniaz)   Guerrero, Rafael Ramón, Historia de la Filosofía Medieval, 192-193. orrialdeak, https://books.google.es/books?id=2E3NUhdN_kEC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  27. (Gaztelaniaz)   Störig, Hans Joachim (2012), Historia universal de la filosofía, Tecnos, 294-295. orrialdeak .
  28. (Gaztelaniaz)   Xirau, Ramón (2000), Introducción a la historia de la filosofía, UNAM, 161-175. orrialdeak, https://books.google.es/books?id=mXT7d1PZzGgC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Filosofiaren historia Aldatu lotura Wikidatan
Wikiliburuetan liburu bat dago honi buruz:
Filosofiaren historia