Tonga

Wikipedia, Entziklopedia askea
Tongako Erresuma
Pule'anga 'o Tonga
Ereserkia: Ko e fasi 'o e tu'i 'o e 'Otu Tonga (en) Itzuli
Goiburua: Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa
("Jainkoa eta Tonga dire nire ondarea")
Flag of Tonga.svg
flag of Tonga (en) Itzuli
Coat of arms of Tonga.svg
coat of arms of Tonga (en) Itzuli
Tonga on the globe (small islands magnified) (Polynesia centered).svg
Tonga.jpg
Geografia
HiriburuaNuku'alofa
21°8′5″S 175°12′30″W
Azalera748,506563 km² (186.)
Punturik altuenaKao (en) Itzuli
Punturik sakonenaOzeano Barea (0 m)
KontinenteaOzeania
MugakideakAmeriketako Estatu Batuak
Administrazioa
Tongako monarkaTupou VI.a
Tongako Lehen MinistroaPohiva Tuʻiʻonetoa (en) Itzuli
LegebiltzarraLegislative Assembly of Tonga (en) Itzuli
Harreman diplomatikoakWikidata-logo-en.svg Ikusi mapa Wikidatan
Zeren kide
Demografia
Biztanleria108.020 (2017) (194.)
Red Arrow Down.svg0 (2017)
Dentsitatea144,31 bizt/km² (76.)
Hizkuntza ofizialak
Erabilitako hizkuntzak
Ezkontzeko adinagenero guztiak: 18
Emankortasun-tasa3,722 (2014)
Eskolaratu gabeko umeak3.179 (2014)
Bizi-itxaropena73,029 (2016)
Giza garapen indizea0,745 (2021)
Ekonomia
BPG nominala426.057.453,06492 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg24.495.446,83495 (2016)
BPG per capita3.959 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg215 (2016)
BPG erosketa botere paritarioa644.791.231 nazioarteko dolar (2017)
Green Arrow Up.svg28.662.877 (2016)
BPG per capita EAPn5.969,184 nazioarteko dolar (2017)
Green Arrow Up.svg217,533 (2016)
BPGaren hazkuntza erreala3,5 % (2016)
Erreserbak198.522.418 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg22.025.118 (2016)
Inflazioa2,5 % (2016)
Green Arrow Up.svg3,6 (2015)
Historia
Sorrera data: 1970
Bestelako informazioa
Aurrezenbakia+676
ISO 3166-1 alpha-2TO
ISO 3166-1 alpha-3TON
Ordu eremua
Elektrizitatea240 V. 50 Hz.AS/NZS 3112 (en) Itzuli
Internet domeinua.to
mic.gov.to

Tonga, izen osoa Tongako Erresuma[1] (tongeraz: Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga), Ozeaniako uhartedi-estatu burujabea da, Polinesian dagoena, Ozeano Barean. 700.000 kilometro koadroko eremuan kokatutako 171 uharte txikiz osaturik dago, baina 36tan bakarrik bizi da jendea.[2] Ozeaniako uharte-nazioetan dagoen monarkia bakarra da. Denera, 650 kilometro koadroko azalera dauka, eta 100.209 biztanle zituen 2021ean.[3] Hiriburua Nuku'alofa da.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tonga hitzak hegoalde esan nahi du tongeraz, Polinesia osoan hegoaldeen dauden uharteak baitira. Beste izen batzuk ere eman zaizkie, adibidez Uharte adiskidetsuak, James Cook kapitainari 1773an egin zioten harrera adiskidetsua zela-eta. Izan ere, 'inasi jaiaren garaian iritsi zen bertara, eta uharteetako monarkari hasikinak oparitzen zaizkion ospakizunera gonbidatu zuten. Beti ere, Willian Mariner idazlearen arabera, uharteetako agintariek Cook erail nahi izan zuten, baina ez zuten adostu nola egin.[4]

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tongako uhartedia Ozeano Barean dago, mendebaldeko Polinesian. Iparraldean, Samoa du; ekialdean, Zeelanda Berria; eta mendebaldean, Fiji. 171 uharte nagusiz eta iparralde eta hegoalde urrunean dauden beste uharte txikiago batzuez osatua da. Uharte horietatik guztietatik 36tan bakarrik bizi da jendea. Uharte nagusiak, iparraldetik hegoaldera, 805 kilometro inguruko bi ilara paralelotan daude, hiru multzotan banaturik: Vavau iparraldean, Haapai erdialdean eta Tongatapu hegoaldean. Hiriburua uharterik handienean dago, Tongatapun, hain zuzen ere.

Erliebea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekialdeko lerrokoak koral eta kareharrizko uharte lauak dira, eta mendebaldekoak, menditsuagoak, sumendi jatorrikoak, eta oso lur emankorrekoak. Kao mendia (1.033 metro) da uhartediko gailurra. Uharte askok koralezko itsas-hautsiak dituzte inguruan. Mendebaldeko lau uhartetan sumendi aktiboak daude.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima tropikala da, bi urtarorekin: euritsua, azarotik apirilera, eta lehorra, maiatzetik urrira; urtarrila, otsaila eta martxoa dira hilabeterik hezeenak, eta bakoitzean 250 mm euri baino gehiago jasotzen dira.[5] Urteko batez besteko tenperatura 23 °C ingurukoa da hegoaldean eta 27 °C-koa iparraldean.

Landaredia oso ugaria da. Lurra oso emankorra denez, lehen ezezagunak ziren fruitu tropikal asko lantzen dira gaur egun.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizakia orain dela 3.000-3.500 urte inguru iritsi zen Tongako uharteetara, Santa Cruz uharteetatik abiaturik. XIII. mendean, Tuʻi Tonga Inperioa indar handikoa izan zen, eta Hawaiiko uharteak ere hartu zituen mendean. XVII. mendetik aurrera, lehenbiziko europar itsasgizonak iritsi ziren: Jacob Le Maire (1616) eta Abel Tasman (1643) herbeheretarrak eta, geroago, James Cook ingelesa (1773an eta 1777an). Azken honek uharteekiko harremanak sendotu zituen.

XVIII. mendearen hasieran iritsi ziren lehenbiziko misiolariak, eta Tongako erregea, Tupou I.a, metodismoaren jarraitzaile egin zen. Erregeak uharte guztietara zabaldu zuen bere aginpidea. 1862an, legedi bat egin zuen, eta 1875ean, konstituzio demokratikoa onartu zuen. XIX. mendearen bukaeran, Alemaniak, Britainia Handiak eta Estatu Batuek Tongaren burujabetasuna ezagutu zuten baina, hala ere, laguntza premiagatik, 1905az gero britainiarren babesean egon zen. 1970ean, Tongak burujabetasun osoa eskuratu zuen, Commonwealth erakundearen barruan.

1987ko hauteskundeetan, herritarrek legebiltzarrean dituzten ordezkariek ordezkaritza zabalagoa izan zedin zenbait berrikuntza egiten saiatu ziren, baina Tāufaʻāhau Tupou IV.a erregeak, kontserbadoreekin bat eginik, bertan behera utzi zituen neurri haiek. Hala ere, 1990eko hauteskundeetan erreformazaleak nagusitu ziren. 1992an, oposizioko taldeek Demokraziaren Aldeko Mugimendua osatu zuten, eta legebiltzarreko gehiengoa lortu zuten 1993ko hauteskundeetan; 1994an, Tongako Alderdi Demokratikoa izena hartu zuen alderdi hark.

1996ko legebiltzarrerako hauteskundeetan Herriaren Alderdiak irabazi zituen sei ordezkariak. Erregeak alderdi politikoak onartuko zituela eta erreformak egingo zituela agintzen jarraitu zuen, baina erregimenaren jarduera ezer gutxi aldatu zen, eta 1997an, esaterako, liberalizazio politikoa eskatzen zuten zenbait buruzagi eta kazetari atxilotu zituzten.

Tāufaʻāhau Tupou IV.a erregea 2006an hil zen, eta George Tupou V.a izan zen ondorengoa. Urte eta erdi atzeratu zen errege berria koroatzeko ekitaldia, 2006 bukaeran istilu latzak izan baitziren hiriburuan demokraziaren aldekoek bultzatutako protestetan: 8 lagun hil ziren eta hainbat eraikin sutan kiskali ziren. Gero eta handiagoa zen demokrazia ezartzeko eskaria, eta gobernuak erreforma prozesu bat iragarri zuen 2010. urtean hauteskundeak egin ahal izan zitezen.

2022ko urtarrilean, Hunga Tonga–Hunga Haʻapai ur-azpiko sumendiak eztanda egin eta ondorioz tsunami bat eragin zuen. Erupzioak komunikazio azpiegiturak kaltetu zituen, eta bost pertsona hil.[6]

Gobernua eta administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tongako Erresuma monarkia konstituzionala da, eta errege titulua herentziaz jasotzen da. Erregea da estatuburua eta gobernuburua, eta kontseilu pribatu baten laguntzarekin agintzen du. Kontseilu horretako kideak dira lehen ministroa eta beste zortzi ministro, erregeak izendatuak eta hil arteko kargudunak. Aginpide legegilea ganbera bakarraz osaturiko legebiltzarraren esku dago; legebiltzarra osatzen duten kideak erregea, kontseilu pribatuko ministroak, herritarren ordezkariak eta nobleak dira. Egungo konstituzioa 1875ean berretsi zuen George Tupou I.a erregeak.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrialdea bost eskualde administratibotan banaturik dago:[2]

Izena Hiriburua Eremua[3]
(km2)
Biztanleria
2021eko errolda[3]
Dentsitatea
(bizt/km2)
Tongatapu Nuku'alofa 260 74.454 286,4
Vavaʻu Neiafu 121 14.283 118,0
Haʻapai Pangai 109 5.419 49,7
ʻEua 'Ohonua 87 4.903 56,4
Ongo Niua Hihifo 72 1.150 16,0
Tonga Nuku'alofa 650 100.209 154,2

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nuku'alofako kale nagusia

100.209 biztanle zituen 2021ean.[3] Adineka, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak % 32 dira, 15-24 urte bitartekoak % 19,7, 25-54 urte bitartekoak % 35,3, 55-64 urte bitartekoak % 6,2 eta 65 urtetik gorakoak % 6,8. Bizi itxaropena 77,5 urtekoa da; 75,9 urtekoa gizonezkoena eta 79,2 urtekoa emakumezkoena (2022ko zenbatespenak).[2] Jende gehiena Tongatapun bizi da.

Banaketa etnikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleen % 97 tongar etniakoak dira, polinesiarrak alegia.[2] Gainerakoak europarrak, europarren eta polinesiarren mestizoak eta Ozeano Bareko beste uharteetakoak dira. Ehunka txinatar ere daude, baina kopurua jaitsi egin da XXI. mendean. Izan ere, 2001ean 3.000 to 4.000 txinatar bizi zirela uste da, biztanleriaren % 3.5 inguru; baina 2006an txinatarren denden kontrako erasoak gertatu ziren Nukuʻalofan eta, horren ondorioz, askok alde egin zuten.[7]

Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tongera da herrialdeko hizkuntza ofiziala, ingelesarekin batera. Malayo-polinesiar hizkuntza da, maoriera, niuera, hawaiiera edota samoeraren ahaidea.

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tongarren gehiengoa, % 64,1, protestanteaa, metodista batez ere;[8] Mormoiak % 18,6 dira, eta katolikoak % 14,2.[2] Konstituzioak kultu askatasuna babesten badu ere, kristautasunak, polinesiar ohiturekin batera, eragin handia du eguneroko bizitzan. Adibidez, saltoki guztiak itxirik egoten dira larunbat gauerditik igande gauerdira arte, eta Konstituzioak berak dio larunbata eta igandea egun santuak direla.

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen hezkuntza derrigorrezkoa eta doakoa da 6 eta 14 urte bitartean. Misioen eskolek lehen hezkuntzaren % 8 eta bigarren hekzuntzaren % 90 ematen dute. Eskola publikoek gainontzekoa betetzen dute. Goi-mailako hezkuntzari dagokionez, irakasle, medikuntza, nekazaritza eta negozioetarako eskolak daude. Beste guztia herrialdetik kanpo ikasi behar izaten dute, Australian, Zeelanda Berrian eta Japonian batez ere.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neiafuko azoka

Nekazaritza da ekonomiaren oinarria: 2017an barne produktu gordinaren % 19,9 hartu zuen.[2] Kokoa, banana eta banilla dira gai nagusiak, eta esportazio guztien bi heren hartzen ditu nekazaritzako gaien esportazioak. Arrantzatik ateratakoa ere garrantzi handikoa da, baina zenbait elikagai inportatu behar izaten ditu, Zeelanda Berritik nagusiki. Industriak barne produktu gordinaren % 20,3 betetzen du; elikagai industria, eskulanak, altzariak. Turismoak garrantzi handia du (barne produktu gordinaren % 59 inguru) eta bera da kanpoko diru sarrera nagusia.

Dena dela, Tongako ekonomia kanpoko laguntzen mende dago, eta arazo larria du merkataritzako defizitari eta langabeziari aurre egitea. Gobernua inbertsioak areagotzeko eta alor pribatua suspertzeko ahaleginak egiten ari da. 16 urtetik gorako gizonezko orori lur sail bat dagokionez, biztanle hazkundearen eraginez gero eta lur gutxiago eskuratzen dute bertako biztanleek, eta horren eta langabezia tasa handiaren eraginez, jende asko ari da emigratzen. Tarteka zikloiek eta sumendi erupzioek erasotzen dute; 1993ko zikloiaren ondoren, esaterako, uzta hondatu zen eta herrialdeko olio lantegi bakarra itxi egin behar izan zen; horren ondorioz, Tongak onartu egin behar izan zuen Estatu Batuetako hondakin pozoitsuak isurtzea bertako uretan, diru laguntzen truke.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tongako jantzi tradizionalari taʻovala deritzo, eta pandano ostoekin egina dago; gizonezkoek eta emakumezkoek janzten dute.

Tāufaʻāhau Tupou IV.aren 70. urtebetetzean dantzatu zen lakalaka

Zeremoniazko dantzek garrantzi handia dute Tongako kulturan. Ezagunena lakalaka izenekoa da. Zeremonia inportanteen hasieran dantzatzen da, hala nola erregetza hartzeko ospakizunetan eta konstituzioaren urtemugetan. Unescok gizateriaren ondare immaterial izendatu zuen.[9]

Tongako literatura ahozko tradiziozkoa da. 1960tik aurrera, idazle gutxi batzuk daude. Horien artean nabarmentzen dira:

Hamabosteko errugbia da herrialdeko kirol nagusia, eta Tongako errugbi selekzioa maila handikoa da. Tongatar jatorriko jokalari ugarik (Jonah Lomuk, Israel Folauk, Malakai Fekitoak, Frank Halaik, Sitaleki Timanik, Mark Gerrardek, Doug Howlettek...) jokatu dute Zeelanda Berriko edo Australiako selekzioetan.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskaltzaindia. 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. .
  2. a b c d e f Tonga. The World Factbook (Noiz kontsultatua: 2022-10-11).
  3. a b c d Tonga. citypopulation.de (Noiz kontsultatua: 2022-10-11).
  4. Mariner, William eta Martin, John. An account of the natives of the Tonga islands in the south Pacific Ocean: With an original grammar and vocabulary of their language. Compiled and arranged from the extensive communications of Mr. William Mariner, several years' resident in those islands. Volume 2, pp. 64–65, web.archive.org (Noiz kontsultatua: 2022-10-12).
  5. The Kingdom of Tonga’s Initial National Communication. unfccc.int (Noiz kontsultatua: 2022-10-12).
  6. Bi hildako Tongan asteburuan izandako tsunamiarengatik. Berria, 2022ko urtarrilak 19, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-10-16).
  7. (Ingelesez) «Flight chartered to evacuate Chinese in Tonga» ABC News 2006-11-22 (Noiz kontsultatua: 2022-03-25).
  8. (cf. Ernst, Manfred/ Winds of Change. Suva: PCC, 1994, p. 146)
  9. Unknown. (2016-08-17). «Geografía Cultural de Oceanía: Danzas» Geografía Cultural de Oceanía (Noiz kontsultatua: 2022-03-25).

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]