Kiribati

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Kiribatiko Errepublika
Ribaberikin Kiribati
Republic of Kiribati
Bandera Armarria
Goiburua: Te Mauri, Te Raoi ao Te Tabomoa
(Osasuna, Bakea eta Oparotasuna)
Ereserkia: Teirake Kaini Kiribati
Hiriburua
eta hiri handiena
Hego Tarawa
Hizkuntza ofiziala(k) Kiribatiera, ingelesa
Herritarra kiribatiar[1]
Gobernua Errepublika
 -  Presidentea Taneti Maamau
Independentzia
Azalera
 -  Guztira 811 km2 (186.)
 -  Ura (%) 0
Biztanleria
 -  2010 zenbatespena 103.500 (197.)
 -  Dentsitatea 135 bizt./km2 (73.)
Dirua Australiar dolar (AUD)
Ordu-eremua UTC (UTC+12, +13)
Aurrezenbakia 686
Internet domeinua ki

Kiribati[1], ofizialki Kiribatiko Errepublika (kiribatieraz: Ribaberiki Kiribati; ingelesez: Republic of Kiribati) 32 koralezko atoloiz eta uharte batez osatuta dago, 3 milioi km²-tan sakabanatuta, Ozeano Barean, Australiaren iparraldean. 1979. urteaz geroztik independentea. Kiritimati munduko atoloi handiena da.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kiribati koraletan jatorria duten 33 atoloik eta uharte bakarrak (Banaba) osatzen dute. Uhartediak ondoko hauek dira:

Lerroko uharteetako beste hiru atoloi Ameriketako Estatu Batuetako lurraldeak dira.

Lerroko uharteetan dagoen Kiritimati munduko atoloirik handiena da.

Atoloi barneko aintzira.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Kiribatiko historia»

Antzina Gilbert eta Ellice izena zuen gaur egun Kiribati denak; britainiarren mendeko protektoratua izan zen 1892tik aurrera, eta britainiar koroaren kolonia bihurtu zen 1915ean (geroago Fenix eta Line uharteak ere kolonia hartan sartu zituzten). 1975ean Gilbert eta Ellicek bi estatu bereizi osatzeko erabakia hartu zuten; Ellice uharteak Tuvalu estatu txikiaren baitan sartu ziren 1978an, eta Gilbert uharteek, berriz, gaur egun Kiribati den estatua osatu zuten 1979an, Fenixekin eta Linerekin batera. Ordukoa da gaur egun indarrean dagoen konstituzioa.

Jeremia Tabai izan zen Lehen Ministroa eta estatuburua. Legeak agintzen zuenari jarraituz, 1991n bere kargua utzi zuen hamabi urteko agintaldia bete zuelarik, eta Teatao Teannaki lehendakariordeak hartu zuen haren lekua. 1994ko hauteskundeetan Teburoro Titok Teatao Teannakiri irabazi zion eta bera da, harrezkero, Kiribatiko lehendakaria. Oro har, eta bere aurretik aginpidean izandako lehendakariak bezala, Kiribati kanpora zabaltzera bideraturiko politika eraman du aurrera, eta Ozeano Bareko inguruko herrialdeekiko harremanak estutzeko ahaleginak egin ditu. Aipagarria da Kiribatin ez dagoela alderdi politiko formalik; interes taldeak dira bertakoak, alderdiko buruzagirik edo alderdi egiturarik gabeak. 2003an, Anote Tong izendatu zuten lehendakari. Ozeano Bareko ur maila aurreikuspenek dioten bezainbat igotzen bada, ur azpian desagertzeko arriskuan egongo da laster Kiribati; hori dela eta, lehendakariak laguntza eskatu du nazioartean kiribatiarrak beste herrialdetan kokatu ahal izateko.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arrantza izan da Kiribatiko ekonomia jarduera nagusia, baina estatuko arrantza konpainia itxi zenez gero, Kiribatik bere eskumenean duen itsasoko partean arrantza egiteko lizentziak atzerritarrei saltzetik ateratzen dute diru gehiena. Nekazaritzak ere (kokoa, banana, papaia, etab.) pisu handia du bertako ekonomian, baina palmondoa da gehiena lantzen dena, lur gutxi dagoelako eta ez delako oso oparoa; esportaziorako gai nagusiak kopra (kokoaren mamia) eta palmondoaren beste gai batzuk dira. Garai batean fosfato erreserba oparoak izan zituen Kiribatik, baina gaur egun agortuta daude. Ekonomia indartzeko arazo nagusiak, nazio baliabide eskasez gainera, langile trebatuen urritasuna, azpiegitura ahulak eta nazioarteko merkatuekiko urruntasuna dira.

Kutsadura arazo larriak daude bereziki Tarava atoloiaren hegoaldean, migrazioaren eraginez eta hondakinak uretara eta hobi irekietara isurtzeko duten ohituragatik, eta horren ondorioz ura kutsatzen ari da. Bestalde, 1989an NBEek argitara emandako txosten baten arabera, eguratsaren berotzearen eta itsasoko uren mailaren igoeraren ondorioz urak erabat estali dezake Kiribati, hori eragozteko neurri egokirik hartu ezean.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kiribati gainpopulatua dagoen herrialdea da, 103.092 biztanle ditu 811 km²ko lurraldean (2005eko datuak). Ondorioz, biztanleria dentsitatea 127 biztanle km²koa da.

Biztanleriaren %57,7 15 eta 64 urteen artean kokatzen da.

Osaera etnikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Uhartetarrak: %97,7
  • Mestizoak: %1,5
  • Beste batzuk: %0,6
  • Europarrak: %0,2

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren gehiengoa katolikoa da. Halaber, protestante nahiz ebangelikoak ere badira.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Kiribati Aldatu lotura Wikidatan