Mila gau eta bat gehiago

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Mila gau eta bat gehiago

Mila gau eta bat gehiago (كتاب ألف ليلة وليلة arabieraz eta Alf leyla wa-leyla; edo هزار و یک شب persieraz) Ekialde Ertaineko ipuin arabiar sorta bat da, istorio baten barnean istorio asko biltzen dituena. Hazâr Afsâna (mila kondairak, هزارافسانه persieraz) izeneko liburu bat dago muinean. Antza denez, Abu abd-Allah Muhammed el-Gahshigar ipuin kontalariak bildu eta itzuli zituen arabierara istorio hauek IX. mendean. Xerezaderi buruzko istorioa XIV. mendean gehitu omen zen.

Zirrara handia sortu zuen mendebaldean XIX. mendean. Garai hartan metropoliek espedizioak eta kultura exotikoei eta geografiari buruzko ikerketak bultzatzen zituzten. Benetan 1704an itzuli zen lehen aldiz Mila gau eta bat gehiago, baina urte horretan argitaratutako frantsesezko bertsioa moldaketa bat zen, Antoine Galland-ek egina, liburuan ugari diren adulteriorik eta gertaera odoltsurik gabea. Richard Francis Burton diplomatiko, militar, esploratzaile eta afrikar kulturan adituak egindako itzulpenak arrakasta handia izan zuen.

Hiru kontakizun multzo ditu, India, Persia eta Egipto alegiazko ikuspuntu distortsionatu batetik islatzen dituztenak. 800 urte aldera, ahoz aho eta eskuizkribuen bidez transmititutako ipuinak ziklotan antolatu ziren. Historia gehienak Persia (gaur egungo Iran), Irak, Afganistan, Tajikistan eta Uzbekistango tradiziotik jasoak direla uste da, gerora konpilatu eta beste egile batzuen istorioekin elkartuz.

Obraren egitura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mila gau eta bat gehiago liburua ipuin bilduma bat da. Horrelako liburuak oso ohikoak ziren bai mundu arabiarrean eta baita ere mendebaldean, ziur aski lehenengoen eraginez. Kasu honetan oinarrizko gertabide-hari bat dago eta horretan ehunka ipuin txertatzen dira. Askotan, ipuin baten barruan beste bat edo beste batzuk aurki daitezke, gereziak moduan lotuta. Liburuaren hasieran sultan batek, Shanriar, bere emazteak eta haren neskameek morroiekin harreman sexualak zituztela deskubrituko zuen eta hortik emakume guztiak berdinak zirela ondorioztatuko zuen; hori ikusita erabaki bat hartu zuen: handik aurrean gauero neska batekin ezkonduko zen eta goizaldean hil egingo zuen, emakumeen berezko desleialtasuna modu horretan saihestuz. Eta horrela egin zuen Xerezade agertu arte. Xerezade, bisirren alaba, estrategia bat asmatu zuen heriotza haiekin bukatzeko: Shanriarrekin ezkondu ondoren eta gauero berarekin larrua jo ondoren, ipuin luze bat kontatuko zitzaion, beti goiza etortzearekin bat moztuko zuen istorioa. Sultana, intrigaz jota, hurrengo gau arte bizitza barkatuko litzaioke eta horrela behin eta berriro, mila gau izan arte. Mila gau horien buruan Shanriarrek Xerezaderi barkatu zion. Narrazio horretan txertatzen dira beste ipuinak eta batzutan horietatik beste batzuk. Beste horiek mota askotakoak dira: alegiak, umoristikoak, erotikoak, maitasunezkoak, poemak... Horietan elementu fantastikoak ugariak dira eta horrela izpirituak, mamuak, sorginak, munstroak ohikoak dira, pertsonaia arruntak.

Azkenik Shanriarrek Xerezaderi bizitza barkatu zion.

Egilearen arazoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egile anonimoaren azpian urtetan iritzi erromantikoa mantendu da. Honen arabera liburu honek ez zuen egile bakarra izan; ahoz aho herriak zabaltzen zituen eta horrek aldaketak eta elementu berriak zekartzan. Urteen poderioz idazle batzuk forma idatzia eman zioten eta horri esker gaur egun arte heldu da. Liburuaren egitura irekiak berak ahalbideratuko luke horrelako prozesua. Beste teoriak, ordea, hasierako egile edo egileak onartu ditu eta izan batzuk proposatu dira, behintzat hasierako testu horretarako. Esaterako, René R. Khawam-ek [1], nahiz eta gertaeran askoren jatorri herrikoia onartu, oso testu landuak ikusi ditu ahoz-ahozko jatorria bete betean onartzeko, oso ondo idatzita daude. Gainera bilduma hori sortu zen garaian eta lehenengo eskuizkribuaren data nahiko hurbilak dira biak ala biak eta horrek egile baten lana ziurtatuko luke. Izan ere, oraindik orain, eztabaida irekia da.

Eskuizkribuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alf Leyla (Mila gau) bilduma, 850 urtean dago datatuta, Persian egindako beste bilduma baten itzulpena izan zen, Hazar Afsanah (Mila kondaira) izenekoa; azken honen jatorria Indian egon zitekeen. Geroztik beste eskuizkribu asko ezagutu dira eta horietako batzuk Vaticanon, Bartzelonan, Madrilen, Parisen, Istanbulen...

Parisen gordetzen den XIV. mendeko eskuizkribu siriarra.

Edizio ezagunenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Antoine Galland (1646-1715). Europan egin zen lehen edizioa, Les Mille et une nuits, contes árabes traduits en français izenburupean. Lehenengo liburukia 1704an agertu zen eta azkena 1717an. Modu batez edizio honek tradizio bat ireki zuen: liburuan pasarte gordinak, erotikoak eta odoltsuak ugariak dira eta horietako asko Gallandek ezabatu zituen. Edizio honek arrakasta handia izan zuen eta idazleak, publikoari asetzeko asmoz, jatorrizko bilduman ez zeuden ipuinak sartu zituen, bestean beste, Simbadenak, liburu hau baino zaharragoak direnak, Aladino eta kriseilu miragarriarena e.a. Osoan hamabi liburuki argitaratu zituen. Edizio hau oso plagiatuta izan zen Europa osoan eta, ondorioz, gaur egun liburuaren inguruan zabalduta dauden oker asko edizio horren ondorioak izan dira. Dena dela, Gallanden edizioak balore handia izan zuen ezen liburu honen ospea zabaldu baitzuen.
  • Francis Burton (19821-1890). Aurrekoa baino fidegarriagoa, behintzat ez zuen Gallanden puritanismoa erakutsi (garaiak desberdinak ziren). Edizio hau ingelesez eta hamasei liburukietan 1885tik 1888raino agertu zen.
  • Boulaq edizioa (Boulaq Egiptoko herri bat da). Hau Kairon agertu zen, 1835an. Antza denez edizio horren egileak unibertsitate islamikoaren klerigoen presiopean lan egin zuen eta horregatik, aintzinako bertsioak erabili beharrean, beste berriagoak erabili zituen, berriagoak eta doktrinaren ikuspuntutik egokiagoak. Edizio hau izan da arabiar munduan gehien zabaldu dena.
  • J. C. Mardrus idazlearen edizioa frantsesez agertu zen eta, antza, ausartagoa zen. Edizio hau 1899tik 1904ra kaleratu zen.
  • Max Henningek (1861-1927) alemanierazko edizioa egin zuen, 1895-1897 urtetan kaleratuta.
  • Rafael Cansinos Assens (Sevilla, 1882-Madril, 1964) gaztelaniazko edizio bat kaleratu zuen 1954an. Ez zen izan gaztelaniazko argitaratutako lehendabizikoa baina honek berezitasun batzuk zituen: arabieratik zuzenean eratorria zen eta, bestetik, zentzu okultistak erabili zituen ipuinak ulertzerko; horretan Mario Roso de Luna teosofo ospetsuak argitaratutako El velo de Isis o Las mil y una noches ocultistas (1923) liburuan oinarritu zen.
  • René R. Khawam (Alepo, 1917- Paris, 2004) arabistak frantsesez egindako itzulpena 1986-1987an argitaratutako edizioa. Irakasle horrek iturrietan bilatzen saiatu zen, itzulpen zuzen bat egiteko, aldi berean irispide moralak eta erlijiosoak saihestuz. Khawamek itzulpen kritikoa egin zuen, jatorriz liburukoa ez ziren pasarteak kenduz eta denborarekin baztertuak berriro ere liburuan sartuz.
One Thousand and One Nights17.jpg
Abul Hasan Ghaffari 001.jpg

Liburuaren eragina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ez da beharrezkoa esatea oso haundia izan dela. Liburuak oso bertsio desberdinak ezagutu ditu (umeentzako moldaketak, bertsio puritanoagoak, gaur egungo islamarekin talka egiten ez duten bertsioak, gordinagoak...) eta, ondorioz, oso publiko desberdinek ezagutzeko aukera izan dute. Gaur egun kultura arabiarraren benetako ikurra da liburu hau eta asko izan dira haren itzalean sortu diren lanak eta liburuak:

  • Mendebaldeko idazle askok, liburuaren egiturak liluraturik, kateatutako narrazio egitura imitatu zuten. Adibidez, Robert Louis Stevenson ingelesak The new Arabian Nights (1882) argitaratu zuen, Londresen kokatutako istorio arraro bilduma bat.
  • Mundu arabiarrean ere horrelako lanak burutu dira, esaterako Naguib Mahfuz Nobel Sariak Mila gau eta bat gehiagoren gauak liburua idatzi zuen.
  • Pier Paolo Pasolini zinemarako izenburu bereko moldaketa prestatu zuen. Aurretik, Mexikon, 1957an, Fernando Cortezek beste bertsio librea filmatu zuen.
  • Mario Vargas Llosa peruarrak antzerkirako bertsio bat moldatu du.

Zerrenda bukaezina izan daiteke. Horrek erakusten digu liburu hori benetako erreferentzi kulturala dela mundu osoan.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. [Les milles et une Nuits, Editions Phébus, Paris, 1986, hitzaurrean]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Mila gau eta bat gehiago Aldatu lotura Wikidatan