Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa

Wikipedia(e)tik
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa
Antolatzailea Euskal Herriko Bertsozale Elkartea
Lehen ekitaldia 1959
Txapel gehien Aitor Mendiluze (2 txapel)
Azken txapelduna Beñat Gaztelumendi
Aitor Mendiluze da bi txapel lortu dituen bakarra.
2015eko finala Illunben.

Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa gaur egun lau urtetik behin egiten den bertsolari txapelketa da, Gipuzkoako Bertsozale Elkarteak antolatzen duena. Lehen aldiz 1959an egin zen, baina 1967tik 1991ra arte ez zen izan txapelketa gehiagorik.

Bertsolaritzak indar gehien duen lurraldea Gipuzkoa izaki, txapelketa honetan bertsolari handiek hartu izan dute parte. Irabazleen artean ditugu Lazkao Txiki, Anjel Mari Peñagarikano edota Aitor Mendiluze.

Palmaresa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urtea Txapelduna Bigarrena
1959 Uztapide Joxe Joakin Mitxelena
1962 Joxe Joakin Mitxelena Joxe Migel Iztueta "Lazkao Txiki"
1964 Joxe Migel Iztueta "Lazkao Txiki" Txomin Garmendia
1967 Txomin Garmendia Jose Luis Gorrotxategi
1968-1990 ez zen jokatu
1991 Anjel Mari Peñagarikano Andoni Egaña
1995 Aitor Mendiluze Jexux Mari Irazu
1999* Zarautz Jai Txiki Erniope
2003 Maialen Lujanbio Jon Martin
2007 Aitor Mendiluze Beñat Gaztelumendi
2011 Aitor Sarriegi Beñat Gaztelumendi
2015 Beñat Gaztelumendi Alaia Martin
2017* Karidadeko Benta Am...ona!

Ekitaldiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1959: Zazpi handiak eta zazpikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gai jartzailea eta bertsolariak xextran: Txomin Garmendiak kontatzen duenez, lehen aldiz eskatu zieten bertsolariei bederatzi puntuko bertsoa botatzeko, eta bertsolariak ukatu egin ziren, Mitxelena izan ezik.

1962: Lazkaoko Txikia Oiartzungo Handiarekin zirika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Non-noiz: abenduaren 12an Hernaniko Aitor zineman jokatu zen finala. Zinema bete-bete, entzuleak txalo eta orro egiten zuen Mitxelenarekin, eta barre eta oju Lazkao Txikirekin.
  • Bertsolariak: lehen aldiz, izen ematea librea izan zen. 40 bertsolari inguru.
  • Sailkapena:
Txapelduna Joxe Joakin Mitxelena
Txapeldunordea Joxe Migel Iztueta "Lazkao Txiki"
Finalistak

Akilino Izagirre "Zepai"
Txomin Garmendia
Jesus Alberdi "Egileor"
Imanol Lazkano
Jose Luis Lekuona "Lexoti"
Manuel Uranga

Gero eta erronka estuagoa: zortzi bertsolarik hasi bazuten ere saioa, Txomin Garmendia, Imanol Lazkano, Lazkao Txiki eta Mitxelenak egin zuten aurrera. Buruz-burukora nor pasatu, ederki igarri zuen Lazkanok. Lau oinak emanda bertso hau osatu baitzuen:

Lazkano:
Hemen juratuak du
erabaki aukera
ta aurki eman diot
gauzari tankera.
Garmendia guretzat
zetorrek galera
bi gazteak atzean
bi zaharrak aurrera.

Azken epaiak ere ez zuen zalantza handirik izan, Txomin Garmendiak kontatzen duenez: "Epaimahaikoak gela aparte batean biltzen ziren erabakia hartzera. Sartu orduko atera ziren, egun hartan ez zen dudarik Mitxelenarekin. Mitxelenak oso ondo egin zuen bertsotan".

1964: 71 buru, hainbat aburu eta txapeldun handi bat[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Non-noiz: abenduaren 13an, Tolosako Leidor zineman.
  • Bertsolariak: libre. Ordura arte bertsolari gehien ateratako txapelketa izan zen: 71 bertsolari.
  • Sailkapena:
Postua Bertsolaria
Txapelduna Joxe Migel Iztueta "Lazkao Txiki"
2.a Txomin Garmendia
3.a Joxe Joakin Mitxelena
4.a Patxi Etxeberria
5.a Jose Intxausti
6.a Kaxiano Ibarguren
7.a Koxme Lizaso
8.a Jose M. Lertxundi

Kritika txapelketekin batera sortuko zen. Euskal prentsan ere, Osborne koñaken publizitate eta guzti egiten zen Gipuzkoako Txapelketaren jarraipena. Garai hartan prentsan eztabaidagai zen ea epaimahaia Euskaltzaindiako jende ikasiak osatu behar zuen, edo herriaren esku utzi behar zen txapelduna izendatzea. Zeruko Argiako editorialak piztu zuen sua, eta epaimahaiko Juan San Martinek erantzun zion.

Doinuari buruz ere hitz egiten zen. Juan Mari Lekuonak analisi onak egiten zituen, eta Txomin Garmendiak oraindik gogoan du garai hartako kantakera.

Basarrik, bere bordatxotik, bertso jarriak eskaini zizkien txapeldunari eta txapeldun ordeari.

1967ko Gipuzkoako Txapelketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Non-noiz: maiatzaren 4an, Tolosako Leidor zineman.
  • Partehartzaileak: izen ematea libre. 49 bertsolari.
  • Sailkapena:
Postua Bertsolaria
Txapelduna Txomin Garmendia
2.a Jose Luis Gorrotxategi
3.a Patxi Etxeberria
4.a Pedro Aizpurua "Lilibe"
5.a Jose Intxausti
6.a Koxme Lizaso
7.a Xanti Zabala "Lexo"
8.a Fermin Muñoa
9.a Nikolas Zendoia

Geratzen diren bertso bakarrak Joan Otaegik bildu zituen. Zeruko Argian atera ziren eta, "kasualitatez", denak dira kristau bidekoak.

Txominek txapela jantzi, eta gaur baino protokolo gutxiagorekin jeitsi zen lagunengana. Horrela kontatzen du berak: "Tolosako zinegotzi zegoen Tomas Odriozolak jantzi zidan txapela. Azken boladan asko ugaldu dira txapela zeini eskaintzen zaion, eta gorabehera horiek. Garai hartan ez zuen hainbesteko arretarik izaten. Azken bertsoan jendeari eskerrak ematen zitzaizkion, beste agur bat gehiago zen eta kito".

Oraindik gogoan du, oholtzatik jaitsi eta nola egin zioten elkarrizketa. Garmendiak gaztetan jantzi bazuen ere txapela, oraindik entzuleetan zaharrak ziren nagusi, eta gai denak lehengo munduari lotuak zeuden. Kezka horien berri eman zuen Zeruko Argiako editorialak.

1991: Boom-a[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Non-noiz: abenduaren 22an, Donostiako Belodromoan. Telebistak emandako bultzadari esker, eta bertsolari belaunaldi berriak zaletutako ikusleak medio, boom-aren txapelketa izan zen 91koa. Bera da Euskal Herrian txapelketa batek publiko gehien bildu duen txapelketa: 11.000 lagun, alajaina.

Bezperan, 101 urterekin Joxe Migel Barandiran hil zela eta, haren oroimenez minutu bateko isiltasuna gordez hasi zen saioa.

  • Bertsolariak: izen ematea libre. 54 bertsolari.
  • Sailkapena:
Postua Bertsolaria Puntuak
Txapelduna Anjel Mari Peñagarikano 708,5
2.a Andoni Egaña 706,5
3.a Xabier Euzkitze 698
4.a Jon Sarasua 696
5.a Sebastian Lizaso 690,5
6.a Iñaki Murua 685,5
7.a Martin Rezabal "Olaso" 671,5
8.a Mikel Mendizabal 669,5

Epaile eta gai-jartzaileak talde lanean aritu ziren.

Hiru faboritoak: aparra medio, inoiz baino egunkari orri gehiago bete ziren txapelketaren kontuarekin. Bakoitzaren beldurrak, entrenamenduak eta gainerakoak bistan geratu ziren. Finalaren aurretik, Lizaso, Egaña eta Euzkitze ziren faborito bakarrak. El Diario Vascoko izenburu gogorrak garbi adierazten zuen (gaztelaniaz): "Txapela bat hiru bururentzat". Zaletuen iritzia ere horrela ematen zuen egunkari horrek "batek huts egitea, bale. Bik huts egitea, tira, baina hirurek huts egitea... hori ezinezkoa da".

Ordea, Anjel Mari Peñagarikanok irabazi zuen txapela eta entzuleen bihotza. Urte luzez txapeldun izandako Txomin Garmendiak jantzi zion txapela.

Kartzela bor-bor: kartzela hartan egosi ziren txapelketako osagai gehienak. Kartzelan denak barrez eta kontu kontari aritu omen ziren. Denak bat ezik: Peñagarikano isilik eta kontzentratuta egon zen, badaezpada. Bere txanda iritsita, kartzelako lanean hartu zion aurrea Peñagarikanok Egañari, ordura arte Egañak 512 puntu eta Peñagarikanok 486 puntu baitzituzten. Lana bukatuta atzean eseri zenean, horrelaxe esan omen zion Egañak: "Anjel Mari, heu geratuko haiz gaur aurrena". Peñagarikanok "Adarrik ez jo" zurbil batekin erantzun zion.

Kartzelako gaia bera, txapelketa horretan jarritakoen adierazgarri izan zen, guraso-seme-alaben arteko harremanen korapiloak, alegia: "Zu, ilunabarrean amari musu emanda zeure autoan atera zara festara, ordubiak alderako itzuliko zarela esanez. Une honetan goizeko seiak dira. Oraintxe gogoratu zara amari emandako hitzaz. Zauden egoeran zaudela, zer zauden tokitik hiru bertso". Egañak Eginen adierazi zuenez "Nire amari ez nion nik hemezortzi urterekin ere ezeren konturik ematen eta orain kosta egiten zait egoera horretan jartzea. Andreari kontuak ematea balitz, tira, errazago moldatuko nintzatekeen".

Sarasuak "sortutako morboaren aurka erreakzionatu nahi" izan zuen. Zazpi puntuko bi bertsoren ostean, zortziko "eskas" (sic) bat bota zuen, nahita. Morboaren kontra erreakzionatu, eta eztabaidarako gai bihurtu zen hurrengo egunetan.

1995: Bertso eskolak txapeldun[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Non-noiz: abenduaren 17an, Donostiako Gaska pilotalekuan. 3.000 entzule bildu ziren.
  • Bertsolariak: 59 bertsolari.
  • Sailkapena:
Postua Bertsolaria Puntuak
Txapelduna Aitor Mendiluze 646,0
2.a Jexux Mari Irazu 627,5
3.a Juan Jose Eizmendi "Loidisaletxe" 619
4.a Mikel Mendizabal 610
5.a Iñaki Murua 607
6.a Iñaki Zelaia 604,5
7.a Jokin Sorozabal 583,5
8.a Jose Ramon Elorza 565,5

"Mazedonia bat bezala" definitu zuen finala Loidisaletxek, aurreko belaunaldiko lau eta berriko beste lau elkartu baitziren oholtzan. Txapelketa hastean, adinen batazbestekoa 23 urtekoa zen. Bittor Agirre (59 urte), Narbaiza eta Xabier Zeberio (46na urte) ziren zaharrenak, eta Maialen Lujanbio (19 urte) gazteena. Txapeldun atera zen Aitor Mendiluzek berak, 20 urte ondo heldu zituen. Irakurri besterik ez dago, Manuel Lasartek txapela jantzi zion egun hartan esandakoak:

"Neronek asko egin dudala baino gehiago (...)", Euskaldunon Egunkaria "Mendiluze, Aitor", Aizu "Aitor Mendiluze, Gipuzkoako txapelduna", Aiurri

Distirarik gabeko bitxiak: aurreko txapelketako boom-aren aparrak jaitsita zeuden. Hilabete asko ziren Hitzetik Hortzera telebista programa eten zela, eta finala ere ez zen telebistaz eskaini. Gainera, aurreko txapelketako faborito eta txapeldunek ez zuten parte hartu, belaunaldi berriari bultzada ematea baitzen txapelketaren helburu nagusietako bat. Anjel Mari Peñagarikanok, hala zion hamaikagarren aldiz kontu horrengatik galdetu ziotenean (Argia, 1995-12-17): "Gu atera izan bagina ere, gutako asko atzean gera zitezkeen. Alferrikakoa da 'haiek atera izan balira...' esatea. Hor daude zortziak finalean, inork ez die ezer erregalatu". Bertsotan ez, baina iritzia ematen aritu ziren aurreko txapelketako izarrak.

Kimu berriak: bertso eskoletako fruitu hauek bertso eskolen inguruan mugimendua sorrarazi zuten, eta entzuleen artean antzematen zen, bai giroan, bai pankartetan ere, Kuadrillak eta hintxak non zeuden.

Txapelketan euren burua ezagutzera emateko aukera ederra zuten gazteek, eta ondo erantzun zioten ardura horri, Anjel Mari Peñagarikanok aitortu zuenez: "benetan inpresionatuta geratu naiz bertsoen kalitatearekin. Oso maila ona erakutsi dute" (Argia, 1995-12-17).

Lierni Elortzak, txapelketako koordinatzaileak, horrela baloratu zuen gazteen lana (Argia, 1995-6-11): "Plazaz plaza aritzen diren bertsolarien esperientzia falta zaiela nabarmendu da, eta oraindik dezente landu behar dituztela euren buruak. Baina, era berean, esateko asko duen eta esaten dakien belaunaldi bizi baten testigantza utzi dute txapelketan". Baina bertsolari gazteen kontrako iritzirik ere ez zen falta izan.

Klasizismoaz eztabaida. Maialen Lujanbiok Ordiziako finalaurrekoan bota zuen azken agurrak egurra eman zion, bere ustez txapelketak bertsolaritza klasikoari egindako apologiari.

1999: Herri artekoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Non-noiz: abenduaren 19an jokatu zen, Azpeitiko Izarraitz pilotalekuan. 2.000 entzule kabitu ziren, estu-estu eginda. Zarautz Jai-Txiki eta Erniope taldeak aritu ziren lehian. Talde bakoitzetik, bertsolari hauek: Zarautz Jai Txikiko Julen Zulaika, Andoni Egaña eta Iñigo Manzisidor, Mantxi. Erniopeko Txomin Garmendia, Amaia Agirre eta Jexux Mari Irazu.
  • Sailkapena:
Postua Taldea Puntuak
Txapelduna Zarautz Jai Txiki 1.856,5
Txapeldun ordea Erniope 1.830
  • Taldeak: taldekako izaera hori medio, inoiz izan den partehartzerik jendetsuena izan zuen. Aspaldi txapelketan atera ez edo bertsoa utzita zutenek ere parte hartu zuten. 24 talde aritu ziren. Taldea bertsolariek, gai-jartzaile banak eta epaile banak osatzen zuten. Guztira, 166 lagun bildu ziren taldetan, hauetatik 101, bertsolariak. Donostia eta Deba behea parte hartu gabe geratu ziren, epez kanpo izena eman zutelako.

Oholtzatik herrira: Txomin Garmendiak horrela definitu zuen Herri arteko txapelketa: "Ez dakit, ez ote den izango Gipuzkoan izan den txapelketarik herrikoiena" (Euskaldunon Egunkaria, 1999-9-8). Andoni Egañak ere, "herriko bertso giroa indartzeko era bezala" ikusten zuen txapelketa hura (El Diario Vasco, 1999-9-8).

Herri askotan aspaldi bildu ez zen jendea elkartu zen,txapelketa prestatzeko aitzakian. Eta txapelketa bera antolatzeko ardura ere herrira eraman zen, Felix Irazustabarrena epaileak azaldu zuenez: "Txapelketaren helburua bertsolari eta bertsozaleak antolakuntzan inplikatzea da eta lehen faseko joan-etorriko saioak lekuan lekukoek antolatuko dituzte" (Gara, 1999-9-8).

Herri izaera horri eusteko, txapelketa eskualde mailan hasi zen. Oso giro ezberdina lortu zen: kanporaketa asko afalostean jokatu ziren, herrien arteko desafioak piztu ziren, eta txapelketa giroa baino jai giro handiagoa izan zen finalean ere.

Nahasketa helburu: belaunaldi ezberdinak elkarrekin nahastea eta tradizio eta estilo ezberdinetako bertsokerak lehiarako berreskuratzea zen txapelketaren helburua. Eta lortu zen, parte hartu zuen bertsolari gazteenak 18 urte baitzituen, eta zaharrenak 71. Horrela definitu zuen Imanol Lazkanok: "Txapelketa bat baino gehiago da erakusketa bat. Gipuzkoan urteotan bertsolaritza izan denaren argazkia izango da" (Euskaldunon Egunkaria, 1999-9-8).

Andoni Egaña ere kontziente zen txapelketa hura transmisiorako bide egokia zenaz: "Asko erraztu du belaunaldien arteko harremana. Guretzat inportantea da gazteagoei eta gu baino plaza gutxiago egiten dituztenei gure esperientzia batzuetan eta eskarmentua besteetan transmititzea" (Gara, 1999-12-20). Bapo bete zuten lan hau, Julen Zulaikak nabarmendu zuenez: "Txapelketa honetan izugarri ikasi dut" (Gara, 1999-12-20).

2003ko Gipuzkoako Txapelketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1999an Herri Arteko taldekako txapelketa izan ondoren, 2003ko udazkenean buruz buruko txapelketa egin zen berriro eta helburu nagusia Gipuzkoako bertsolaritzari arnasa eta gorputza ematea izan zen. Txapelketa honek arnasa eman nahi izan zion batez ere bertso eskoletatik eta ikastetxeetatik etengabean datorren bertsolaritzaren mugimendu berriari, eta lehendik dagoenari bideak jarri nahi izan zizkion gorpuzten eta zabaltzen segitzeko. Aurrerantzean, Gipuzkoako Txapelketa lau urtez behin egitea eta Bertsolari Txapelketa Nagusian sartzeko ere balio izatea erabaki zen.

2003ko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketak parte hartze benetan zabala eta erakargarria izan zuen: denera 71 bertsolari. Txapelketa honek bi fase nagusi izan zituen. Lehenengo fasea eskualdeka jokatu zen, Herri Arteko txapelketaren filosofiari eutsita. Fase horretan, bertso eskolek eta beren inguruak parte hartze zuzena izan zuten saioen antolaketan, eta planteamendu horren helburu nagusia bertsolaritzaren oinarria lantzea izan zen. Saio bakoitzean 6 bertsolarik kantatuko zuten. Eskualdeko fasearen ondoren, final laurdenak eta finalerdiak jokatu ziren urrian eta azaroan, eta finala Irunen izan zen: Artalekun, abenduaren 14an, arratsaldez. Finala Irunen izateak ere bere garrantzia izan zuen. Gipuzkoako eskualde guztiek ez dute bertsolaritza tradizio bera eta, Elkartearen ustez, txapelketako ekitaldi nagusia Bidasoa ertzean izateak hauspo lana egin zezakeen eskualde horretan guztian bertsolaritza indartzeko hainbat eragile egiten ari den esfortzua eta lana bultzatzen laguntzeko. Horixe zen, hain zuzen ere, arrazoi nagusia ekitaldi hori 800 urte bete berri zituen hirian egiteko.

  • Sailkapena:
Postua Bertsolaria Puntuak
Txapelduna Maialen Lujanbio 760.5
2.a Jon Martin 726
3.a Aitor Mendiluze 514
4.a Jon Maia 505.5
5.a Iñaki Gurrutxaga 505
6.a Jexux Mari Irazu 502
7.a Ekaitz Goikoetxea 500
8.a Amaia Agirre 478

Elkarteak Gipuzkoako Txapelketari buruzko informazio guztiak interneten jarri zituen. Nobedade nagusia, ordea, txapelketari buruzko foro irekia izan zen. Bertsozaleek, urte hartan lehen aldiz, txapelketa garaian beren iritziak eman, eztabaidak planteatu eta abar egiteko aukera izan zuten Elkarteak interneten jarri zuen eztabaida foroan. Eztabaidaz gain, elkarrizketak, saioen kronika eta puntuazioak, bertsolari, gai-jartzaile eta epaileen datuak, Gipuzkoako bertsolaritzari buruzko zenbaitatu eta abar ere izan zen webgunean.

2007ko Gipuzkoako Txapelketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007an berritasunez betea etorri zen Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa, horien artean G puntua ezizena hartu izana. Partaiderik gehienak gazteak ziren, eta aurreko edizioko txapeldun Maialen Lujanbiok ez zuen parte hartu. Parte-hartzea inoizko handiena izan zen; eta protagonistak, 79 bertsolariekin batera, zazpi gai-jartzaileak eta 19 epaileak izan ziren. Finala Donostiako Illunbe zezen plazan jokatu zen abenduaren 16an 8.500 lagun baino gehiagoren aurrean. Aitor Mendiluze izan zen irabazle[1].

Postua Bertsolaria Puntuak
Txapelduna Aitor Mendiluze 946
2.a Beñat Gaztelumendi 914
3.a Jon Martin 555
4.a Jon Maia 553,5
5.a Jexux Mari Irazu 548,5
6.a Aitor Sarriegi 546,5
7.a Unai Agirre 541,5
8.a Iker Zubeldia 520,5

2011ko Gipuzkoako Txapelketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011an antolatu zen 10. Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa, edizio honetan ere G-puntua izenarekin. Txapelketa luzea izan zen, lehen kanporaketak udaberrian jokatu ziren eta udako atsedenaldiaren ondoren jokatu ziren finalaurrekoak. Finala Donostiako Illunbe zezen plazan jokatu zen abenduaren 18an. Aurreko edizioko txapelduna zen Aitor Mendiluzek ez zuen parte hartu. Aitor Sarriegi izan zen irabazle[2].

Postua Bertsolaria Puntuak
Txapelduna Aitor Sarriegi 1.051
2.a Beñat Gaztelumendi 1.045
3.a Alaia Martin 594
4.a Iñaki Apalategi 590
5.a Agin Laburu 588,5
6.a Jexux Mari Irazu 578
7.a Jon Martin 577
8.a Unai Agirre 572

2015eko Gipuzkoako Txapelketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2015ean antolatu zen 11. Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa. . Finala Donostiako Illunbe zezen plazan jokatu zen abenduaren 20an 7.000 ikusleren aurrean. Aurreko edizioko txapelduna zen Aitor Sarriegik ez zuen parte hartu. Beñat Gaztelumendi izan zen irabazlea Alaia Martinekin lehia estuan[3].

Postua Bertsolaria Puntuak
Txapelduna Beñat Gaztelumendi 1.012
2.a Alaia Martin 993
3.a Agin Laburu 614,5
4.a Iñaki Apalategi 603
5.a Unai Agirre 595,5
6.a Oihana Iguaran 594
7.a Jon Maia 586
8.a Arkaitz Ormazabal "Xamoa" 571,5

2017: Herri artekoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Postua Taldea Puntuak
Txapelduna Karidadeko Benta
Txapeldun ordea Am...ona!

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]