Pottoka

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Unikonta

Pottoka
Pottoka zaldia, Pagoetako natura parkean
Iraute egoera
Sailkapen zientifikoa e
Erreinua: Animalia
Filuma: Chordata
Klasea: Mammalia
Ordena: Perissodactyla
Familia: Equidae
Espeziea: Equus ferus
Azpiespeziea: Equus ferus caballus
Arraza
Pottoka
Jatorria:  Euskal Herria
Sinonimoak

Pottok, Euskal Ponia, Ordunteko zaldia

ZAPE elkarteko pottokak
pottoka moxalak

Pottoka Euskal Herriko berezko poni motako zaldia da. Abere landatar eta indartsua izaki, pottoka milurtekoetan zehar Euskal Herriko mendi zein basoetara egokitutako zaldia da. Bere jatorria historian barrena oso aspaldian kokatzen da. Azken Izotz Aroa eta gero, Mendebaldeko Europan eta zehazki gure inguruan iraun zuten basa ponietan, hain zuzen. Poni hauen arbasoen hainbat marrazki Euskal Herrian zein bere inguruan ugaria den labar-artean agertzen dira, Ekaingo harpean dauden zaldi marrazkiak bikainenak izanik.

Euskal Herriko ohitura, kondaira eta mitoetan nabarmena izan da pottoka aintzinatik. Euskal Herriko mendietan libre bizi izan den aberea da bestalde, ia ukuiluan sartu gabea. Askotan pottoka jabeek beraien abereak harrapatzeko benetako "ehizaldiak" antolatu behar izaten zituzten[1]. Ez dakigu noiz desagertu ziren benetan basatiak ziren azken euskal poniak, baina badakigu erromatarren garaietan zaldi talde basati ugari zegola Iberiar penintsulako iparralde guztian. Halaxe aipatzen dira erromatar testuetan.

Badago euskal esaera zahar bat zera esaten duena pottoken "basatasun" hori azpimarratuz: "Pottokak mendian ez dira heziak". Jose Migel Barandiaranek garrantzi handia ematen zion zaldiari eta Euskal Herrian berezko arraza den pottokari euskal kultura eta folkloreari buruzko bere ikerketan.

Zaldi honen ezaugarri orokorrei dagokienez, ondo osatutako aberea da, neurri ertain eta proportzionatuak ditu eta gorputz gihartsu eta sendoa. Izakeraz berriz azkarrak, eta etxekotuz gero jabearekiko leialak eta oso erresistenteak dira. Baron zooteknistaren araberako sailkapenean pottokak soslai zapalaren ezaugarriak ditu, baina soslai artezagoaren eta gnbilaren hainbat eraginekin.

Samaldek mendian egoera basatian dauden zaldien ohitur berberak dauzkate. Taldean behor nagusi bat dago, behor "Alfa" delakoa, zaldiarekin batera hierarkian aurrenekoa dena eta beste behorrak zuzentzen dituena[2].

Adituek pottoka zelta poniak delako taldean sailkatzen dute. Bertan, besteak beste, Asturiasko asturkoi zaldia dago, Ingalaterrako hego aldeko Dartmoor poniak, Exmoor poni eta New Forest poni arrazak, Galiziako zaldia edo "Faco galegoa", Portugaleko garrano zaldia, Irlandako Connemarako ponia zein Eskoziako Shetland ponia daude ere talde honetan Europako beste zenbait poni arrazaren artean.

Euskal Herrian bertako beste hainbat zaldi arraza egon arren, gehienek pottoka arbasotzat daukate, eta bertako pottokak kanpoko arrazekin nahastean sortu ziren. Salbuespenak Lautzako zaldi eta zaldi montxinoa lirateke, azken bi hauek ere antzineko arrazak dira,genetikoki eta morfologikoki pottokatik nahiko hurbil daude biak. Zenbait adituek Nafar behoka delako arraza ere nahastu gabeko antzineko arrazatzat jotzen dute. Dena den, pottoka, Euskal Herriko mendiko zaldia, Nafar behoka eta Aurizko zaldiarekin egindako azterkena genetiko batean, hiru markatzaile genetiko erabiliz, demostraturik geratu zen pottoka dela kanpoko arrazen eragin txikien jaso duen bertako zaldi arraza dela. Losino eta montxino zaldiak kontutan hartu gabe.[3]. Nahasketa handiena jaso duena Auritzeko zaldia da, gero Euskal Herriko mendiko zaldia, nafar behoka eta azkena pottoka.

Lausako zaldiaren kasuan, arraza hau pottokaren oso antzekoa da, zelta poni ere bada, euskal ponia baino apur bat handiagoa izanik. Kontutan hartu behra da abereen elikadurak ere eragina duela tamainan eta oro har lautzako zaldiak larre hobeagoetan bazkaltzen direla. Egun Lausako edo losino arrazak Burgosko ipar aldean bakarrik irauten badu ere, duela gutxi arte Arabako Gaubea haranera zein Aiara aldera ere zabaltzen omen zen. Baliteke oraindik aleren bat geratzea euskal eskualde hauetan. arraza honen ipar-ekialdeko gunean pottokaren eragin nabarmena jaso du.

Pottoka arrazak gutxitze eta nahasketa prozesu etengabea nozitu du aspalditik, ia galtzeraino. Azken urtetan ordea, Euskal Herriko zenbait tokitan arraza babesteko eta jatorrizko ezaugarriekin mantentzeko ekimenak abiatu dira, bai herritarren zein erakunde publikoen aldetik. Hala ere, Euskal Herriko poni erdi-basati hauek oraindik ez daude erabat galtzeko zoritik salbu.

Eduki-taula

Pottokaren jatorria eta historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alemaniako parke bateko "tarpan berriak" edo basazaldiak

Jatorri urruna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pottokak eta bizirik irauten duten munduko gainontzeko "ekido" guztiek arbaso berberak dauzkate. "Equidae" (batzuetan zaldien familia gisa izendatua) zaldiak, astoak, zebrak, onagroak, kiangak eta antzeko aberek biltzen dituen ugaztun perisodaktilo eta solipedo familia da. Familia honetan genero bakarra dago, Equus izenekoa. Bere kideak gorputadarraen muturretako behatzetarik bakar baten gainean dabiltza, hirugarrena hain zuzen. Espezie guztiek antzeko hortz kopurua daukate: gutxienez 34 hortz eta gehienez 42.

Familiaren espezie fosil asko ezagutzen dira, genero eta azpifamilia ezberdinetan sailkaturik. Ekido terminoa erabiltzen denean familia honi dagokio, nahiz eta bizirik dagoen Equinae azpifamiliako animalien inguruan hitz egiteko erabiltzen den. Antzineko eta egun desagerturiko espezie fosil hauen artean daude egungo pottoken arbaso urrutienak.

Sakontzeko, irakurri: «Equidae»

Egun dauden munduko etxeko zaldi arraza guztiak Equus caballus motakoak dira. Oraindik geratzen dira, dena den, Equus ferus przewalski edo Przewalski zaldia arrazako zaldi basatiak libre Mongoliako hainbat Natura parketan zein munduko Parke zoologiko eta babes-lekuetan barrena sakabanaturik.

Sakontzeko, irakurri: «Przewalskii zaldia»

Laugarren aroan Equus ferus generoa sendotu ondoren, Eurasian antzinako hiru basazaldi mota geratu ziren. Hiru hauetatik sortu ziren egungo zaldi arraza guztiak. Aspaldiko arraza horiek hauek ziren:

Zaldi hau tarpan izeneko zaldiaren aurrekoa izan zen. Azken tarpanak Europako Iparraldea eta erdialdean bizi omen ziren, baina azkenak Ukrainan desagertu ziren 1879.en urtean. Bi tarpan mota nagusi ziren, estepetako tarpana bat eta basoko tarpana bestea.

Sakontzeko, irakurri: «tarpan»
Gordetzen den tarpanaren gutxienetariko argazkia.
Gaztetan pottokek antzineko tarpanen koloretako zenbait ezaugarri mantentzen dituzte, hala nola hanka beltzagoak eta "M"a sabelaldean. Hainbat moxalek ere bizkarreko marra iluna daukate, nahiz eta gero desagertzen zaien. Baita zebra-marrak hanketan ere.

Etxeko zaldiaren edo Equus caballuse-en jatorriaren inguruko datu gutxi dago, beraz gauza berbera gertatzen da pottokarekin. Zenbait adituek jatorri anitza aipatzen dute, eta beraien arabera zaldia eta euskal pottoka dagoeneko desagertutako zenbait basazaldi arrazen arteko nahasketatik etorriko lirateke. Gomez Tabernaren kasu[4]. Staffe, August, Kronacher, Adametz eta Ferreras ikertzaileek bat datoz ere pottokaren jatorria Paleolitotik Neolitikora arte beraien artean nahastu ziren hainbat zaldi motan kokatzean[5].

Tabernak aipatzen du Equus ferus gmeneliren hainbat mota eta Equus ferus przewalskiren tipoko zaldien arteko hibridazioa egungo Iberiar penintsulako iparraldeko zelta poni motako zaldien sorreran. Laugarren aroko zaldi hauen nahasketak argituko luke, esate baterako, zergatik pottokek daukate zenbait ezaugarri soslai ganbilekoak (begi orbita irtenak, soin gurutze nabarmena, dortsolunbarra zeladuna, zutasunak ezkerrekoak, eta ile joria) eta soslai artazeko beste hainbat (Musua ertaina eta Lepo piramidala). Hala ere pottokek badaukate lerro zeltako ponien soslai zapalekoen ezaugarri gehien, hala nola, muturra zabalduta, gibelaldea ojibala, buztana baxua, eta geruza beltza edo gaztainkara.

Jatorri polifiletikoa da egun adituen artean adostasun handiena biltzen duen teoria[6].[7].

Borgoinan kokatutako Solutreko leizean delako aztarnategi arkeologikoan, garai paleolitikoan ehizatutako ehunka zaldien hondakinak agertu dira. Antza garai batean gizakiek zaldi samaldak amiltzen zituzten bertako amildegitik behera ehizatzeko. Dirudienez zaldi hauek egungo bertako hainbat poni arrazen ezaugarriak zituzten jada, tarpan eta equus ferus przewalskiren nahasketa[8].

Equus ferus solutrensis zaldi txikia zen, gorputz laburra eta bildua, soslai zapalekoa zen eta hanka meheak zituen. Cro-Magnon gizakiek erretratatu zituzten beraien labar-artean eta Europako mendebaldean bizi izan zen Goi Paleolitotik (K.a. 40.000) Mesolitiko arte (K.a. 9.000).

Ferrerasek euskal poniari buruz hainbat azterketa egin du. Laugarren aroko Equus ferus solutrensis eta Equus fossilis ezpezietako basazaldien hezur fosilekin konparatu ditu egungo pottoken hezurrak. Bere ustez demostraturik geratzen da aspaldiko bertako poni basatien arrazak eta pottoken arteko antza.

Zenbaitzuentzat tarpana edo basazaldia Asiatik etorri zena gurera. Etxekoratutako lehendabiziko zaldien jatorria Eurasiako estepa handietan dago. Bertako herri ibiltariek zaldia hezi zuten Kristo aurreko 5.000.en urtearen inguruan, eta beraien zaldien zaldun zabaldu ziren lehen Mesopotamia aldera eta gero Europako erdialderantz zein mendebalderantz[9]. Hezitako zaldi txiki horiek estepetako tarpanak ziren Herri haiek Kristo aurreko 2000. urtean heldu ziren Europako mendebaldeko muturrera, Traziar eta Zelta herriak ziren inbaditzaile horiek. Beraz, neurri batean, etxeko zaldi guztiek jatorri berbera dute, Equus ferus gmelini espeziea, hau da, tarpana. Hau baitzen Asian hezitako zaldia.

Teoria honen kontra esan behar da etxeko zaldia hezten zen garaietan Europako leku ezberdinetan eta baita Euskal Herrian ere, bazeudela beste zenbait basa-zaldien arrazak, Laugarren aro behe aldetik bertan garatuak[10].

Beste aldetik, azken ikerketek, nahiz eta egungo ikuspegitik bitxia izan, zera adierazten dute; zaldien etxekotze lehendabiziko arrazoia ez zen zamalkatzeko abere bilakatzea, zaldien esnea eta haragia erabiltzea baizik[11].

Azken ikerketa genetikoen arabera zera ematen du, Iberiar penintsulara ekarritako etxekotutako zaldiak bertako zaldi basatiekin nahastu zirela. Haren ondorioz bertako zaldi arrazek antzinako zaldi basatien ondare genetikoa gorde dute[12]. Honek ezbaian jartzen du "zelta poni" guztiak aspaldiko zeltek ekarri zutela eta jatorri berbera daukatenaren teoria.

Pottoka eta zaldia labar-artean, aztarnategi arkeologikoetan eta garai zaharretan. Euskal Herria eta bere ingurua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pottoka gazteak Pagoetako Natura Parkean

Zaldia Euskal Herriko eta bere inguruko aztarnategi arkeologikoetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jesus Altuna euskal Paleontologoaren arabera, zaldi basatia (equus ferus), sekula ez da ugari izan Hego Euskal Herrian. Ezta Kantabriar Erlaitzaren gainontzeko eskualdetan ere. Goi Paleolitoan ere, nahiz eta zaldiak Ekaingo leizearen bezalako labar-margoetan ugari eta bikainki marraztuta azaldu, ez dira abere hondakin asko agertzen bertako aztarnategietan. Antza Pirinioez beste aldetik, Akitaniako ordokietan, espezierako askoz biotopo aproposagoak zeuden Euskal Herriko paisaia menditsu eta ohiantsuenak baino[13].

Altunak ikertutako Hego Euskal Herriko aztarnategietan, betadunen hondakin guztien artean, zaldia %5ra ozta ozta heltzen da. Portzentaje hau gainera, askoz gehiago murrizten da hasierako mesolitikoan (Atiliense). Geroztik aipatuko denez, Mesolitikoaren amaieran eta Neolitikoan, duela gutxi arte, espeziea ez zen azaltzen aztarnategietan[14]. Horregatik urtetan Jesus Altuna berak eta Jose Migel Barandiaranek uste izan zuten aldi batean zaldia desagertu omen zela Euskal Herritik. Nafarroako Zatoiako aztarnategi arkeologikoan egindako lehendabiziko aurkikuntza funtsezkoa izan zen teoria hau deseuztatzeko eta zera ziurtatzeko, zaliak etengabe bizi izan dela Euskal Herrian Paleolitiko Aurignac aldiaz geroztik, hau da, K.a. 40.000 urte. Eneolitoan aztarnen %0,21ak hartzen du zaldiak. Brontze Aroan ere zaldi aztarnak oso urri izaten dira, (%0,07). Aurkitutako aztarna urri hauekin, gutxi zehaztu daiteke Euskal Herrian Eneoliton zegoen zaldi motei buruz, bai alde kantabriarrean, baita hego aldeko Ebro aldean ere. Ezin zehaztu ere ea zaldi horiek etxekotutako edo basatiak omen ziren.

Esate baterako, eta Iberiar penintsulari dagokionez, 1976.en urtean, Portugaleko Torres Vedrasren Zambujaleko kastroan 348 zaldien hondakinak topatuz gero, A. v. d. Driesch-ek eta J. Boessneck-ek jarraitzen dute zehaztu ezinik ea hango zaldiak etxekoratutako edo basatiak ziren.

Etxekoratutako zaldien aurreneko hondakin seguruak Iberiar penintsulan, Granadako Cerro de la Encinaren Argarren azaldu ziren, eta Brontze Aroren erdi aldekoak dira.[15]

Jakina, orain arte Euskal Herrian aurkitutako Eneolito eta Brontze Aroko zaldien zortzi hondakinek argi gutxi ematen digute zaldiaren zelatzeari buruzko gai honetaz.

Apurka apurka, mendetako prozesu batean, basazaldia desagertzen Joan zen etxekotutako zaldia nagusitzen zen bitartean. Batzuen arabera Kristo Aurreko VIII. menderako basazaldia desagertuta omen zegoen jada Euskal Herrian. Hainbat iturriek ordea “enzebro” izeneko equido basatia aipatzen dute Iberiar penintsulan askoz mende beranduago. Ez dago argi ea enzebro hau basazaldia edo basa-astoa ote zen. Enzebro izeneko abere hauek erdi aroko agiri askotan aipatzen dituzte. Izena ere toponimian ugari da Espaina zein Portugal aldeko hegoan eta mendebaldean.

Burdin Aroko hainbat aztarnek argi uzten dute garai haietako zaldien itxura egungo pottoken antzekoa zela[16]. Edozein moduan ere, Euskal Herriko etxekotu zaldiak genetikoki Europako gainontzeko zaldi populazioetatik isolatuak mantendu dira mendetan. Iberiar penintsulako beste zaldi motengan hainbat eragina izan duten, esate baterako, Afrikatik berberiar zaldietatik batez ere. Dena den, odol trukaketa egon da inguruko hainbat zaldi arrazekin. Haietako asko dena den Pottoken oso gertuko arrazak. Lehen aipatutako Lausako zaldia, asturkoia edo Landetako poniaren kasu. Antza eragin honek pottokaren profila aldatu zuen. Leheneko profil ganbila zen eta harreman honen ondoren profil azpiganbila bilakatu zen.

Eragin guzti hauetaz gain, euskal lurraldearen orografiak eta landaretzak animalia honen egungo ezaugarriak eta fenotipoa moldatu zituen.

Pottoka behorra udako ilaiarekin

Nahiz eta arraro izan, zaldiaren aztarnek urri jarraitzen dute izaten Euskal Herriko eta zonalde kantabriarraren Burdin Aro zein Erromatarren aroko aztarnategietan. Honen zergatia azaltzea zaila da. Esate baterako, Guardiako La Hoya herrixkaren mail Zeltiberarrean, zaldi 60 hondakin bakarrik agertzen dira ugaztunen 4.924 artean, % 1,21 beraz. Urritasun honek zentzu gutxiagoa du kontutan hartuz erromatarren garaiko idazle eta kronikagile klasikoek, Diodoro, eta Estrabon greziarrek eta Polibio, Varron, Plinio eta Marcial Latindarrek, Penintsulan zaldien ugaritasuna nabarmentzen dutenean, eta gero aipatuko denez Galiziako, gune zeltiberiarraren zein alde Kantabriar-Asturiarraren zaldien bikaintasuna nabarmentzen dutenean.

Egile hauek sarri aipatzen dituzte ordurako zelatuak zeuden zaldi arrazen gain, Euskal Herrian eta bere inguruko baso eta mendietan bizi ziren zaldi basatien samalda handiak.

Julio Caro Barojak teoria bat proposatu zuen garai haietan giza-asentamenduetan azaltzen den zaldien hondakinen urritasuna azaltzeko; Zaldia abere sakratua izanik, garai haietako jendeak ez zuen ez hiltzen ezta jaten ere. Bere teoria sostengatzeko, Barojak zaldiaren mitologiari buruzko Jose Migel Barandiaranen lanak aipatzen ditu.

Sakontzeko, irakurri: «Zaldia euskal mitologian»

Proposamen honen aurrean, Jesus Altunak dio Barandiaranen lanetan behigorria, hau da, betizua, abere sakratutzat agertzen dela baita ere. Hala ere uro en hezur ugari azaldu da garai haietako aztarnategietan, abere horiek jandak izan zirenaren arrastoekin. Topatutako zaldien zenbait hezurrek ere, abere horiek jaki bezala erabili zutenaren seinaleak dauzkate.

Zaldia Euskal Herriko eta bere inguruneko labar-artean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekainberrin, Ekaingo leizearen erreplikan, azaltzen diren zenbait zaldien marrazkiak. Nabarmena da abereen arteko ezaugarri eta koloreen ezberdintasuna.

Antzineko zaldien ezaugarrien buruzko beste iturri nagusia, Gune Piriniar-Akitaniarrean aurkitutako labar-artea da. Hala ere, lehen esan bezala, Jesus Altuna euskal paleontologoak dio, aztarnategi arkeologikoen hondakinak labar-margoak baina seguruagoak izan daitezkela zaldi hauen arraza eta motak zehazteko eta sailkatzeko orduan.[17]. Zaldien hezur gehiagoren agerpenak, argitasun gehiago ekarriko luke gai honen inguruan.

Zaldia da gehien marraztutako animalia pinturetan Euskal-Akitaniar-kantauriar gunean. Eztabaida asko piztu dira adituen artean bertan marraztutako zaldien arraza eta morfotipoen inguruan. [18]

Jakina, gutxi dakigu garai haietako artisten motibazioaz animalien irudiak marrazteko, eta ezin dugu baieztatu nolabaiteko motibazio "zientifiko" zutenik abereak zehaztasun guztiekin islatzeko. Hau ez da hain arroroa, kontutan hartzen baldin badugu esate baterako XVII. mendeko Velazquez edo Rubens bezalako artistek antzeko jarrera izan baitzuten beraien margolanetan zaldiak marrazteko orduan.

Ezaugarri aloidikoak kontutan hartuz, hiru zaldi mota nagusi bereiztu daitezke labar-margo hauetan:

  • Aurrenekoa Equus ferus przewalski, egungo Przewalskii zaldiaren, (Equus ferus przewalskii), arbaso zuzena. Beste hainbat adituek "Equus vemagensis" deitzen dute zaldi hau egungo przwalskii zaldiarengandik bereizteko. Zaldi hau oso ugari izan zen Euskal Herrian eta bere inguru geografikoan magdaleniarrean zehar.
  • Bigarrena Equus caballus Gmelini delakoa, tarpan modernoaren arbasoa.
  • Hirugarrena Equus abeli edo basoko zaldia da. Hala ere azken zaldi honen taxonomia oraindik ezbaina dago.
  • Laugarrena, nahiz eta azken teoria honen inguruan aditu gutxi izan, margotutatako zenbait abere ez lirateke zaldiak, baso astoak baizik. Equus hydruntinus edo Europako basa-astoa hain zuzen. Enzebro izenaz ere ezaguna dena. Enzebro hauek basa asto eta zaldien arteko ezaugarriak zizuzten. Hainbaten arabera, Ekingo Leizearen zenbait marrazko enzebroarenak dira.

Zaldi hauekin, eta beste hainbat zaldi "modernoagorekin", paisaiaren zein eguraldiaren aldaketen goraberek eragindako abereen populazioen zabaltze eta murriztetez gain, Euskal Herriko zein Iberiar penintsulako ipar aldeko zaldien jatorria osatzen da.

Euskal Herriko historiaurreko leizeetan pottoka gogora ekartzen dizkiguten irudiak daude marraztatuta, Ekaingo leizean daude batez ere (Deba), zaldien lehen adierazpenak. Zestoako Ekain da Euskal Herrian eta Europan labar margoeta zaldi errepresentaziorik bikainenenak dauzkan aztarnategia. Hango 33 zaldi irudiak oso "errealistatzat" jotzen dute adituek.

Zaldien marrazkiak gordetzen dituzten Euskal Herriko beste leizeak hauek dira: Altxerri, Atxeta, Santimamiñe, Torrea, Aldekerdi, Urkiaga eta Izturitze.

Lehen esan bezala, kontutan hartu behar da labar-margoetan azaldutako zaldien irudiak, garai haietako artista ezberdinen estilo edota habilitatearen araberakoak daudela eginda. Batzuetan nabarmena da abereen zenbait ezaugarrien nahita egindako handitze edo txikitze margoetan. Baliteke esanahi erlijioso edo magiko bategatik horrela eginak izatea. Beste aldetik, baliteke harpe berberean garai ezberdinetako zaldi arraza ezberdinen margoak egotea nahastuan, aldaketa klimatikoek eragindako zaldi arrazen aldaketaren ondorioa. Kasu haietan, guretzako margo-serie haiek interpretatzea zaila litzateke.

Hala ere esan behar da zenbait kasuetan labar-pinturetan azaltzen diren zaldien irudiak oso fidelak direla, eta tarpan zein przewalskiko motako zaldiak fidagarritasun handiz islatzen dituztela[19].

E.Bourdellek, Euskal-akitaniar labar margo zein arkeologi-aztarnetan oinarrituz, Tarpanetik etorritako bi zaldi azpi-mota bereizten ditu.[20] Bat zelta poni izeneko mota litzateke, zentzu zabalean, edo bere arbasorik hurbilena. Beraz pottokaren zein antzeko Europako poni arrazen ahaidea litzateke. Besta, astunagoa, egungo Europako Ipar aldeko zaldi arraza astunen ahaidea litzateke.

Labar-margoetan berezitutako hirugarren zaldi mota bat, egungo przewalskii zaldien ahaidea litzateke, Equus vemagensis izenekoa. Equus ferus przewalskii da espezie honen beste deitura bat.

Zaldi mota astuna eta soslai ganbilekoa (przewalski mota), Kantabriako La Pasiega harpeko labar-margo batean.
Lirainago den eta soslai zapalekoa edo ahurra duen zaldi baten grabatua(tarpan edo "zelta poni" mota), Kantabriako La Pasiega harpe berberan.

Przewalski zaldiaren arbaso hau ez da falta Iberiar penintsulan epipaleolitoan, eta Gomez-Tabernaren arabera, baliteke zaldi hauek, beste zaldi mota batzuekin nahasterakoan egun Penintsulako gune kantrabiar-pireniarrean kontserbatzen diren asturkon, Galiziako poni, Lautzako zaldia, zaldi montxino eta pottoka arrazak sortzea.[21]

Zaldi hauek ere oso antzekoak lirateke Solutreko zaldiarekin konparatuz. Leku hau paleolitikoan zaldien ehizarako erabiltzen zen amildegia izanik, zaldi hauen milaka hezur aurkitu dira.

Jakina, egungo przewalski zaldia ez da Europako poni arraza zaharren arbaso zuzena, baina ezin daiteke berbera esan bere arbasoa izan zen zaldiaren kasuan[22].

Goi Paleolito eta gero, Kristo Aurreko 35.000 urte, zaldi basatiek Asiatik Europa zein Afrikako Iparrera emigratu zuten. Aldaketa klimatikoaren arabera, glaziazio ezberdinak eta landaretzaren aldaketak direla eta, zera suertatuko da; zaldien mota ezberdinen eboluzioa, bakoitza bere nitxo ekologikoari lotuta.

Pottoka taldea Hondarribian

Mongoliako Gobi basamortuan, klima kontinentalak estepako landaretza mantendu duen tokia izanik, egungo hangoPrzewalski zaldia bere aitzindaria den Pliohippus zaldia bezala mantendu da.

Tibeten, zaldi txiki eta antzinakoa topatu zuten 1995.en urtean haran isolatu batean, Riwoche ponia izenekoa. Zaldi horrek kolore arre-grisaxka dauka eta oso gutxi etxekotua dago. Baliteke zaldi hau ere antzinako przewalski zaldiekin zer ikusirik izatea.

Garai hartan lehen aipatutako Equus ferus solutrensisa interesgarria zaigu, zeren eta zaldi txiki hura soslai zapalekoa zen eta hanka meheak zituen, pottoka bezala. Cro-Magnon gizakiek berari buruzko marrazkiak egin zituzten gurean Goi Paleolitoan. Zaldi hau Europako mendebaldean bizi izan zen K.A. 40.000 K.A. 9.000 arte.

Lehen aipatu denez, zenbait urtetan zehar uste izan zen zaldi hauek arrastorik gabe desagertu zirela Euskal Herritik. Horregatik hainbat urtetan indartu zen egungo pottokak kanpotik ekarritako abereak zirelaren teoria, hau da, zelta ponien teoria, hau da, zelta herriek ekarri omen zituztela egungo bertako zaldi arrazak Kantauriar Erlaitzera.

Hala ere Nafarroako Zatoia eta Mendabiako aztarnategian topatu zuten Equus ferus solutrensis zaldiaren zenbait hezur zera baieztatuz; arrazak Euskal Herrian Mesolitikoan zehar iraun zuela(Kristo Aurreko 9000-7000 urte).[23].

Geroztik ere, zaldien hondakinak azaldu dira aipatutako Zatoia eta Mendabiako aztarnategien mail neolitikoan (Kristo Aurreko 7.000-5.000 urte), baina baita Mendabia, Fuente Hoz, Kobaederra, Peña Larga, La Renke eta Los Cascajos, aztarnategien mail neolitikoetan.

Beraz hankaz gora geratu da gurean, zaldiak Mesolitikoan eta Neolitikoan desagertuta zegoenaren teoria. Dakigunez beraz, Euskal Herrian eta gure inguruetan zaldiak izan dira Paleolitoren Aurignac garaiaz geroztik, hau da, K. a. 40.000 urte.

Zaldia kanpotik etxekotua ekarri zutenaren teoriaren aurrean beraz, argi geratu da zaldi basatien etengabeko presentzia Euskal Herrian. Baliteke orduan kanpoko zaldi zelatu horiek bertako zaldi basatiekin nahastea, edota, beste zenbait adituek aipatzen dutenez garai haietako hemengo jendeak ez zaldiak baizik eta basa zaldiak zelatzeko teknikak eskuratzea kanpotik, eta haiekin bertako zaldi basatiak etxekotu. Hainbat adituek beste teoria bat mantentzen dute; Iberiar penintsularen gune Kantabriar-piriniarrean zaldia etxokotzeko gune bat sortu zen Asiako gunekin batera eta aldi berean independientea[24].

Azken Izotzaroa eta gero, eguraldiaren epeltzeak eta basoak zabaltzeak zaldiaren habitat soilen eta larre-eremuen aldaketa ekarri zuten, epe motzean suertatu zen aldaketa hura gainera, 2.000 urte inguru. Antza, aldaketa horri egokitzeko, poniek kolore beltz eta arrera trukatu zuten beraien ilajea, animalia harraparien aurrean paisai ilun berrian hobeto ezkutatzeko alde batetik. Bestetik ilaia ilunarekin epelago gordetzeko(eguzkiren argia gehiago xurgatuz) eta baita azkarrago lehortzeko, euriarekin busti eta gero. Pottoka moxalek ordea tarpanaren kolore urdinxka mantentzen dute oraindik 3 hilabete arte.

Beste aldetik, zenbait albaiteroek aipatzen dute joan den mendearen erdi aldean, bazeudela oraindik zurda tentea eta ile gutxiagorekin zuten pottokak. Hau da, tarpanen antzekoa. Egun ezaugarri hauek zuten zaldiek ia erabat desagertu edo oso arraroak dira.

Momentuz eskuartean dauden datu urriekin, Jesus Altuna eta beste zenbait adituen arabera, egungo pottoka eta azken glaziazioan Euskal Herrian geratutako basa zaldien arteko harremanari buruzko teoria irekita dago oraindik. [25]. Seguru aski, etorkizunean egin daitezke ADN frogek argia bota dezakete pottoken eta inguruko poni zelta arrazen jatorriari buruz.

Ekaingo leizea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Przwalski motako zaldi marrazkiak Ekain berrin

Euskal Herrian "zaldia labar artean" gaiaz hitz egiterakoan, ezinbestekoa da Itziar eta Zestoa artean kokatutako Ekaingo leizea aipatzea. Goi Paleolitoko marrazkiak dira bertakoak, Madeleine aldikoak. Marrazkiak 1969ko ekainean topatu zituzten Rafael Rezabal eta Andoni Albizurik, Azpeitiako Antxieta kultura taldekide zirenak.

Milaka urtetan zehar ezkutuan egon ziren labar margo horiek, harpearen mikroklima berezi eta hauskorrean babestuta eta kontserbaziorako baldintza egokietan.

Mikroklima babesle hori ez kaltetzeko, benetako leizea ez dago bisitarientzat zabalik, baina Zestoan Ekian berri izeneko leize honen erreplika dago, non, marrazkien kopiak ikusgai dauden.

2008an UNESCOk kobazuloak Gizateriaren Ondaretzat izendatu zituzten, Santimamiñe eta Altxerrirekin batera.

Antza, Ekainberri zaldiei eskainitako santutegi bat izan zen. Ekainen 34 zaldi marraziak topatu dira danera. Zaldi errepresentazioek bertan dauden animali errepresentazio erdia osatzen dute. Kolore zein beste hainbat ezaugarri dagokienez itxura ezberdinetakoak. Hainbat Przewalski zaldi motara hurbiltzen dira, eta beste hainbat tarpanera. Tarteko itxura duten zaldiak badira ere. André Leroi-Gourhan arkeologoak, “kuaternario artearen zaldi multzorik perfektuena” bezala definitu zituen Ekaingo labar pinturak.

Ekaingo harpeko gelarik zabalenean, forma berezia duen harkaitz bat dago. “Santutegira” sartu orduko ikusten den lehen forma da harkaitz hori eta zaldi baten buruaren itxura duela esan daiteke. Hori izan daiteke arrazoia garai bateko gizakiek Ekain zaldiari eskeinitako santutegitzat aukeratzeko.

Barandiaran berak bere lanetan, labar-artea eta Euskal Mitologiaren zaldiaren inguruko zenbait sinesmenekin lotzen zituen[26].

Sakontzeko, irakurri: «Zaldia euskal mitologian»

Arte paleolotikoa. Irudigintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azpimagarria da beste aldetik Euskal Herrian eta bere inguruan agertu diren garai haietako zaldi irudi ezberdinak.

Erromatarren garaia. Pottokoei buruzko lehendabiziko testu idatziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erromatarren garaian pottokak oso preziatuak izan ziren gerrarako zaldiak bezala. Pottokak Asturiasko asturkon izeneneko zaldi arrazaren barnean agertzen da erromatarren testuetan. Antza garai haietan zaldi asturkoiak eta pottokak arraza berberakoak ziren, eta Pirinioetatik Galiziaraino heltzen ziren. Denak zelta poni izeneko poni mota europarrean sailkatuta. Estrabon izan zen zaldi hauetaz testu idatzi bat utzi digun lehendabiziko berri emailea.

Diodorok bere aldetik Pirineoetan barrena larretzen ziren basa zaldien talde handiak aipatzen ditu bere idatzietan[28]. Azpimagarria da datu hori, zaldi basatiez hitz egiten duela.

Dokumentaturik dago hainbat tribu euskaldunen zalditeriaren garrantzia. Hala nola autrigoiena[29].

Pottokaren irudigintza zaharra (azken Metal Aroak eta erromanizazioa)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Asturiasko Beleño herrian aurkitutako hilarri badiniarra. Oreinaren atzetik zaldi bat, antza tamaina txikikoa. Poni bat

Esan bezala, erromatarren garaian eta erromanizazioaren aurreneko mendetan pottokaren arbaso zuzenak izan ziren zaldiak Kantabriar Erlaitzeko lur guztietan barrena zabaltzen ziren. Batzuk etxekotuak, beste batzuk samalda basatietan. Garai haietako zenbait zaldien irudi ailegatu zaigu, harrietan zizelaturik, txanponetan zein metalezko grabatuetan.

Kantabria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Kantabriako Piélagos herriko Zuritako hilarria deritzioten hilarria, bikainetarikoa. Hilarri Kantabriar honetan zaldi baten irudia agertzen da, hainbat gerlariekin batera. Eztabaidan dago, harria kaltetuta dago eta horregatik ea zaldun bat agetzen den aberearen gainean ala ez. Antza Zuritako hilarri bat eroritako gerla-buruzagi baten aldeko oraitarria da.
  • San Vicente de Toranzon beste hilarri kantabriarra topatu zuten, Zuriatkoaren antzekoa. Bertan zaldun armatu bat agertzen da bere zaldiaren gainean.

Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Oiartzungo Anderregiko hilarria. Hilarri honen beste izen bat Andrearriaga da. Hilarri hau egun Donostiako San Telmo Museoan gordetzen da. Hilarria Anderregi baseelizatik eta baserritik gertu aurkitu zuten, Oiartzun-Irun errepidearen alboan. Egun bertan originalaren erreplika bat dago. Harriak metro bat dauka luze eta alde batean giza irudi bat dago zizelatua zaldi baten gainean "Ubeltesonis" inskripzioarekin. Antza Ubelteso jainko edo jainkosa (aditu gehienek uste dute irudiak emakumezko bat dela) hori zaldiekin lotutakoa izan daiteke. Beste teorien arabera Ubelteso hori pertsona bat zen, eta hilarria bere ohorezko oroitarria.
  • Lergan zaldun baskoi baten irudia islatzen duen hilarriak aurkitu zuten.

Asturias[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Badiniar hilarriak, Leongo mendi aldean. Hilarri hauetan zaldi irudi ugari dago. Badiniar herria herri kantabro bat izan zen.

Pottoka gerrarako zaldia erromatarren garaian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Estrabon bera izan zen Erromatarrek Kantaurialdeko lurraldeak menperatzeko buruturiko gerraren kronika egilerik nagusia. Berak ematen du herri Kantabriar, Baskoi, eta asturiarra zaldiz borrokatzeko era ezberdinen berri. Baita bertan zeuden zaldi arraza ezberdinena ere. Gogoratu, beste aldetik, Zalditeria akitaniarra oso ospetsua egin zela ere erromatarren garaian. Autrigoiak ere zaldun ospetsuak ziren.

Ia egun arte, Landetan, Landetako ponia izeneko arraza bat mantendu da, pottokaren oso antzekoa eta lehen aipatu dugun zelta ponien taldean sailkaturik. Landetako poniaren azken ale nahastu gabea, 1946ean hil zen. Egun Landetako ponia deitzen dituzten guztiak hibridatutako animaliak dira.

Garai haietako Kantauri aldeko herriek hiru taktika nagusi erabiltzen zituzten gerra zaldiz egiteko. Cantabricus impetus, circulus cantabricus eta bi gudari zaldiko.

Cantabricus impetus izendatzen zuten zaldiz etsaien aurka ezustean burututako erasoak. Etsaia ezuztean harrapatzerakoan, eta erasoak oso bortitzak zirelako, kalte handiak eragiten zituzten. Erasoak etsaiak hornidura eta defentsarik gabe zeudenean ematen ziren. Ekintza burutu eta gero, erasotzaileak arrastorik utzi gabe erretiratzen ziren haien abereen gainean zaldun leku malkartsu eta basotsuetan. Pottokak ibiltzeko leku aproposak.

Circulus cantabricus. Eraso-taktika mota honetan, zaldunen bi lerro osatutako gerlariostea aritzen zen. Ilara bakoitzeko zaldunek erdialdean zituztela, lerro bakoitzak bere aldetik jotzen zuten erasoa.

Ilara batek ezkerretik jotzen zuen erasoa etsaiaren aurka. Lehendabiziko oldarraren ondoren, zaldun bakoitzak ezkerrera biratzen zuen balizko puntu baten inguruan eta apurka-apurka zirkulua osatzen zuen.

Gauza berbera egiten zuten eskuineko lerroa osatzen zuten zaldizkoek. Kasu honetan, aho-sokak ezkerrean, eskuinarekin erasotzen zuten eta erasoaren ostean, eskuinerantz jotzen zuten, etsaiengatik urrundu eta gurpila burkideekin osatzeko eta berriro atera eta erasotzeko.

Uztai bat osatzen zuten zaldizkoek etsaiengana hurbiltzerakoan, berriro erasotzen zieten, eta ondoren berriro "gurpilera" itzultzen ziren. Horrela behin eta berriro oldartzen zitzaien etsaiei atsedenik eman gabe.

Bi gudari zaldiko. Taktika honetan, zaldi bakarrean bi gerlari hurbiltzen ziren etsaiarengana. Gudatokira heltzerakoan, atzeko zaldizkoa lurrera jaitsi eta borrokan oinez aritzen zen. Bitartean besteak zaldiz jarduten zuen borrokan.

Aro modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Industria iraultzak zabaldutako ikatz meategi anitzetan milaka poni erabili ziren bagonetetatik tiratzeko, pottokak haien artean. Marrazkian poni bat meazulora jaisten

Esan ohi da XVIII. mendera arte gizakiak nekez burutu zuela inolako aukeraketarik pottoken kanpo itxura moldatzeko. Gauza ezaguna da hori baino lehen ere hainbat arabiar zaldi gurutzatu zituztela bertako poniekin "arraza hobetzeko" asmoz eta haren ondorioz abelburu orbaindunak edo pikartak sortu ziren.

Dena den pentsa daiteke pottoka aspaldidanik estimatua arraza izanik, nolabaiteko aukeraketa ere emango zela arrazan historian zehar.

Duten sendotasuna dela eta, nekazaritza lanetan ere erabili izan dira, baita meatzetan bagonetetatik tiratzeko. Horregatik mantendu ziren esate baterako hainbeste pottoka Enkarterrietan, bertako meazuloetan lan egiteko[30].

XIXen. mendean, Iraultza Industrialaren ikatz eskari handia zegoenean, Iparraldeko pottokak erabiliak izan ziren meategietan Frantziako ipar zein ekialdean.

Beste aldetik bibliografia ugari dago Exmoor poni arraza Kantabriar erlaitzeko poni arrazekin lotzen duena, Euskal Herriko bertako poni arrazak barne. Hau horrela da zeren eta Industria Iraultzaren urtetan ehunka poni inportatu zituzten Kantabriar erlaitzatik Inglaterrara bertako meategietan lan egiteko Meategiko zaldiak bezala, pottokak, montxinoak zein asturkoiak. Poni hauek beraien ekarpena egin zuten Ingalaterrako poni arrazen garapenean, Exmoor poniaren zein Dartmoor ponien kasuan. Berriki egindako ikerketek ere Ingalaterrako New Forest poniak ere Kantauriar erlaitzeko poniekin lotzen dituzte.

Sakontzeko, irakurri: «Meategiko zaldi»

Hori baino lehen, ongi dokumentaturik dago ere erdi arotik eta errenazimendu urtetan ere, pottoka ugari esportatu zirela Bretainia Handiko uhartetara zein hainbat atlantiar uharte zein herrietara. Pottoka merkataritzako gaia zen. Antza euskal baleontzietan ere pottokak garraiatzeko soto bereziak zituzten.

Pottoka ere zirkurako animalia bezala erabilia izan da.

Egun, zenbait elkarte pribatuek zein partikularrek ere ere lan egiten dute pottokaren iraupenaren alde. Orokorki erdi-basati aurki daitezke pottokak, nahiz eta azken urtetan zenbait zalditokietan erabiltzen hasiak dira.

Azken urtetan, hainbat gorabehera egon dira arrazan gorde beharreko ezaugarriak direla eta, eta pottoken elkarte eta jatorrizko-liburu ezberdinak daude.

Gerra zaldia aro modernoan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pottoka moxala Hirugarren Gerra Karlistan, 1872. Pottoka askotan, arraza gogorra eta indartsua izaki, gerrarako zaldia bezala erabilia izan da garai zaharretatik hasita gaur egun arte

Aro modernoagoetan ere, pottoka estimatua izan da gerlarako. Esate baterako, XIX. mendean, Britaniar armadak ehunka pottoka erosi zuen honako helburuarekin; Indiako Iparreko gune menditsuetan mendiko gerlarako beharrezkoak zituen mandoak sortzea. Euskal poniek mendietan eta leku malkartsuetan aritzeko daukaten abilezia eta gogortasuna jasoko zituzten mandoak, jakina.

Joan den mendeko bigarren hamarkadaren aurretik pottokak haragitarako erabiltzeko kanpoko zaldi arrazekin gurutzatuak izan ziren. Bretoi zaldiekin esate baterako. Haren ondorio dira, esate baterako, Euskal Herriko mendiko zaldi arraza. Pottoka zela-zaldia bezala hobetzeko, Galesdar poni zein anglo-arabiar zaldiekin gurutzatuak izan dira baita ere. Gaur egun normalak dira pottoka eta arabiar zaldien gurutzaketak.

36ko gerran hainbat gudarien batailoiek pottokak erabili zituzten gerra tresneriaren zamaberetzat zein "mezularien" zela-zaldiak bezala. Abere hauen argazkiak badaude horren afroga.

Pottoka eta kontrabandoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pottoka oso lotuta agertu da ere Euskal Herria Frantzia eta Espainiaren artean banatzen duen muga inguruan urtetan burutu den kontrabandoarekin.

Zenbait kasuetan, pottoka kontrabando gaiak garraiatzeko erabilia izan da, eta beste zenbaitetan pottoka bera zen kontrabando gaia, beste zenbait abere bezala. Abere txikiak eta kolore ilunekoak izateak, "gaulana" errazten zien kontrabandistei. Bereziki Sara aldean, Larrun mendiaren itzalpean geratzen da pottoka kontrabando mota honen gogorapen bizienak.

Ospetsua da pasadizo bat pottoken kontrabandoaren inguruan. Zinegile batzuk Xareta aldeko kontrabandoari buruzko erreportai bat egiten ari ziren bertako jendearekin joan den mendeko 80. hamarkadan, kontrabandoaren azken urtetan Espainia Europako Batasuna kide sartu baino lehen. Erreportaiaren filmaketa aitzakitzat hartuz, hainbat saratarrek pottoka talde bat kontrabandoz pasa zuten mugaren alde batetik bestera.

Pierres Larzabalen "Oraitzapenak" liburuan honako pasadizoa agertzen da.

« Pottokak tiroz hil: "Kontrabandisten lege bat balin bada sekulan ez haien salatzea, bertze lege bat bada ere, norbaiti kentzen badiote bere kontrabanda, hura gero aduanak enkantean ematen duelarik, galtzaleak duela bakarrik, eta bertze nehork ez, haren erosteko dretxoa. Bainan hori ez bide zakien, ene haurrean, Olhetan bahitu potokak enkantean erosi zituen nonbaiteko gizonak. Etxera zoalarik bere potokekin tiroz hil ziozkaten. Nehork ez baitzuen jakin nor zen hiltzalea. Milaka badira horrelako ixtorioak, batzuk salatuak bertze batzuk betikotz gordeak. ETAri buruz liburu bat egiten ari zela Christian Rudel «La Croix» kazetako kazetaria, muga aldeko gertakari horietarik zenbait kondatu dizkiogu." [31]  »

Pottoka eta herri kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pottoka bat antzara jokoan. Sara, 1937. urtean

Pottoka zenbait euskal herri kiroletan erabila izan da eta da, hala nola:

Hitzaren etimologia eta pottokaren beste zenbait izen[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldia, behor eta moxala

Oro har behiei baserri aldeko euskaraz behi aziendari abelgorriak esaten zaie (bertako arraza gorriei behintzat, betizuak eta piriniar behiak ), ardiei abelxuriak esaten zaien moduan eta zaldi-behorrei berriz abelbeltzak. Baliteke, eta seguruen halaxe izango da, "abere beltz" horiek pottokak izan jatorrian.

Garai batean zaldi txikiak izendatzeko erabiltzen hasi zen pottoka izena, eta azkenik arrazari lotuta geratu da[32]. Pottoka hitza egun Euskal Herria guztian barrena nahiko zabaldurik badago zadi mota hau izendatzeko hau berez nahiko modernoa da, garai batean ez zen horrela izaten, eta izen ugaritasun handia zegoen arraza izendatzeko.

Pottokaren hitzaren jatorriaren inguruan, zenbait teoria daude: Euskal Herriko Iparraldean "pott" hitza erabiltzen dute basa zaldiei deitzeko.

Soinu horrek zaldiek irrintzia amaitzerakoan edo esnatu nahian dabiltzanenean ateratzen duten soinua ekartzen du gogora, hots, zaldiak lasaitzeko balioko luke.

Pottoka abereak egiten duen hotsak egiten jardutea litzateke, "pott-ka" edota "pott-pott-pott" esaka aritzea alegia.

Beste zenbaitzuentzat ordea pottoka izen onomatopeikoa da. Apatxek trostan edo galapan ateratzen duten antzekoa.

Egun pottoka izena da zabalduen eta jende guztiak gehien erabiltzen duena, hala ere jatorrian badaude beste zenbait izen:

  • Basa-behorrak deitzen dituzte Araban, Bizkaian, Gipuzkoan eta Nafarroan.
  • Hemengo zaldiak deitzen dituzte Araban eta Bizkaian.
  • Euskal Poneiak deitzen dituzte Araban.
  • Ordunteko zaldia deitzen dute Enkarterriko alde hartan. Honek nahasketa dakar Lautzako zaldiarekin, zaldi mota hau ere "Ordunteko behorra" deitzen baitute. Dena den, gune hori pottoken eta lautzako zaldien arteko "ukipen gunea" izanik, bi arrazen tarteko abere asko egon ziren garai historikoetan[33].
  • Mendiko zalditxoak Gipuzkoan.
  • Basa-poneiak Gipuzkoan.
  • Basa-zaldiak Lapurdi eta Nafarroa Beheran.
  • Zaldi ttipiak Lapurdi eta Nafarroa Beheran.
Tarpan moxal baten marrazkia, 1841.ean libre zegoen ale batetik egina
Pottoka moxala. Tarpan moxalaren marrazkiarekin konparatu
  • Pottoka Nafarra. Nafarroa Garaian.
  • Poni Nafarra. Nafarroa Garaian.
  • Xamalkot eta xamalko Zuberoan.
  • Potxa. Bizkaian.
  • Pyrinean tarpan, edo Pirinioetako tarpana. Izen hau erabiltzen da Iparraldeko zenbait pottoka hazleen aldetik arrazaren antzintasuna azpimarratzeko. Berreziki Bidarraiko pottoken babeslekuaren arduradunek erabiltzen dute, eta pottokaren basatasuna hori gordetzeko bereziki lanean dihardute. Hainbat adituek pottoka Konick zaldiaren taldean sartzen dute, hau da, tarpanen ondorengo zuzenen taldean[34].

Ez dira bakarrak. Europako beste zenbait arrazek ere "Tarpan" marka daramate, aspaldiko zaldi basatiekiko beraien harremana azpimarratu nahian.[35]

  • Gazteleraz: "Poney vasco-navarro" izan da izen klasikoena. Esan da lehen Mendebaldeko Euskal Herrian, Bizkaiko Enkarterrietan, "yeguas de Ordunte" izena partekatu dute gazteleraz gertuko arraza den Lautzako zaldienkin.
  • Frantsesez: "Petit cheval du Pais Basque" deitua izan da.

Izen gehienek beraz, pottokaren izaera menditar eta basatiari egiten diote aipua, baita bertako arraza izateari ere.

Mitologia eta sinesmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herriko mendietan erdi-basati bizi ziren pottokak hainbat kontu eta elezaharren atzetik daude.

Pottoken inguruko aipamen ugari aurkitu daiteke euskal mitologian, haietako batzuk leizei lotuta. Harpeetan bizi diren edota zaintzen dituzten irelu edo jenioen multzoan sartzen da zaldia. Pottoka beraz Mariri eta bere senar Sugaarri lotuta dago.

Zaldiaren ingurko beste sinesmen multzo handia dago euskal mitologian. Suzko zaldiak, bururik gabeko zaldia, zerealeen izpiritua...

Sakontzeko, irakurri: «zaldia euskal mitologian»

Banaketa historikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Poni beltzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erromatarren konkista baino lehen, pottokek, edo pottoken antzeko zaldi arraza batek, hartuko zuten ia Pirinio osoa, Landetako zenbait eremu eta Kantauriar mendikatearen zati handi bat Galiziaraino[36]. Egun badaude zenbait poni arraza gune geografiko honetan pottokarekin oso antza handia daukatenak, eta behe paloelitotik zetorren antzinako zaldi haien ondorengo zuzenak izango liratekenak. Denak gainera, antzinako zaldi arrazen ezaugarri ugariez gain, zerbait ezanguratsu eta komuna dute beste poni arraza gehienekin konparatuz; kolere iluneko poniak dira, beltzak edo ia beltzak. Hau nabarmentzeko moduko ezaugarria da, zeren antzinako beste zenbait poni arrazen ezaugarri nabarmena "sagu kolore" urdinzka da. Esate baterako sorraia eta Konick zaldien kasuan. Dena den Konik zaldietan abere beltzak edo oso ilunak ez dira arraroak.

Poni beltz edo ilun hauek Asturiasko asturkoia, Lautzako zaldia edo ponia Burgoeseko iparrean eta Euskal Herriko mendebaldeko zenbait haranetan, Kantabriako zaldi montxino eta Okzitaniar ekialdeko zein Kataluniako Pirineotako Merensgo zaldi. Azken hau ez da ponia, baina bai sartzen da "zaldi txikien" kategorian. Antza, Lautzako zaldien kasuan bezala, urtetako hautaketen bidez zein larre hobeagoen lortu zuten mendiko ponien altuera igotzea, baina bere senideen antzinako ezaugarriak mantendu ditu hala ere. Egun, larre hobeagotan larretuz gero, nabarmena da hainbat pottok beraien guraso baino tamaina handiagoa dutela. Hau dela eta, pottoka elkarteek pottoken tamaina handiago onartzen dute erregistro ofizialetan, baldin eta gurasok arraza garbiko pottokak baziren.

Landetako ponia garai batean lotuta egongo zen pottokekin baita ere, baina egun arraza hau oso nahastuta dago arabiar zaldiarekin zein beste arrazekin. Zenbait landetako poniek kolore iluna mantendu dute. Galiza eta Portugaleko garrano zaldiek ere nahasketa ugari jasan dute eta egun kolore zein beste ezaugarrietan oso eraldatuta daude.

Balkanetako hainbat ponik, Bosniako ponia esate baterako, hainbat ezaugarri komun daukate pottokekin, kolore iluna barne.

Aro modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaila da zehaztea "poni beltzen" arteko lotura geografikoak noiz apurtu ziren, eta haren ondorioz populazioak isolatu eta eboluzio autonomak hasi. Adituek garbi esaten dute Garobel eta Ordunteko Lautzako zaldiek Enkarterrietako pottokarekin oso lotuta daudela[37].

Duela gutxi arte, Euskal Herriaz gain, pottokak Goi-Aragoiko zein Bearnoko Pirinioetan mantendu dira.

Mendiko larra eskasenak, txilardi eta otadiak aprobetxatuz, gero eta baztertu eta nahastuagoak kanpoko beste zaldi arrazekin, kopuru txikian ailegatu dira gaur egun arte.

Euskal Poni hauen kopurua azken hamarkadetan etengabe beheratuz joan zen beste arraza produktioagoen bultzadaz eta haiekiko nahasketagatik. Aralarren adibidez, orain dela 30 urte desagertu ziren azkenekoak, geroztik ZAPE elkartearen bidez berreskuratu badira ere.

Gaur egungo egoera eta banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ormaiztegiko bertako arrazen azokan saritutako behorra

Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1970eko eta 1980ko hamarkadetan, hazkuntza bereziki Ipar Euskal Herrian zegoen zabaldua. 1996an FAOk, pottoka desagertzeko egoeran dauden arrazen zerrendan hartu zuen.

1990eko hamarkadan Bizkaiko eta Gipuzkoako Aldundiek arraza honen hazkuntza eta ugaltzerako bi gune abiatu zituzten, Gipuzkoako kasuan Pagoetako natura parkean.

Egun Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan herrialde mailako elkarteak daude, eta Iparraldean aipagarria da Bidarraiko Pottoka Etxearen lana jatorrizko pottoka arraza babesteko. Azken hamarkadetan arrazaren kopurua askoz gehiago emendatu da, Hegoaldean Iparraldean baino gehiago. Hala ere Hegoaldean pottokaren kopurua 2007. urtean 700 aberetik beherakoa zen (hiru urtetik gorako behor amak). Beraz arraza ez dago arriskutik kanpo, kontrakoa baizik.[38] Gainera, azken urteotako krisiak eta diru laguntza publikoen murrizketak kopuru horretan eragin ezkorra izan du. Equus Survival Trust elkartearen kriterioak jarraituz, arraza egoera ahulean dago bere iraupenerako, hazkunderako 500 behorretik gora baina 1.500 baino gutxiago daudelako[39].

 Araban[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Araban arrazak atzerapen handia jaso du azken hamarkadetan, naiz eta egun Arabako Pottoka Elkartearen bidez lan handia egiten ari den berreskuratzeko. 2008. urtean Arabako Pottoka Elkarteak 7 kide zeukan eta denen artean kalifikatutako 42 behor zeuzkaten, eta kopurua gora emendatzen zihoan apurka.[40]

 Bizkaian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bizkaiko Pottokazaleen Elkartea. Irabazi asmorik gabeko elkartea da, 1.988an sortu zen. 2008.en urtean 42 bazkide zituen.[41]

  • Pottokaren hedapen gunerik nagusienak Enkarterrietan daude kokatuta. Los Jorrios-Armañon, Ventoso-Alengo eta Ordunte, los Tornoseraino luzatuz bere hedapena.
  • Baita Orozkon, Gorbeiako Natura Parkean.
  • Kostaldean pottokak gune sakabanatuetan daude.
  • Bizkaiko Foru Aldundiak talde erreferentzial bat mantentzen du.[42] Helburu nagusia gurutzaketak eta hautaketak egitea da, epe ez oso luzean foru aldundiko etxaldean lortuko dituzten aurrerapen genetikoak Bizkaiko gainerako pottoken artean ezarri ahal izateko.

Urtean zehar Bizkaiko mendietan bizi diren pottoken egoera hiru urtez ikertzen aritu eta gero, Bizkaian espezie ugaltzailerik onenak bildu zituzten, toki bakar batean aztertuak izateko. Helburu nagusia gurutzaketak eta hautaketak egitea izan zen, epe ez oso luzean foru aldundiko etxaldean lortutako aurrerapen genetikoak Bizkaiko gainerako pottoken artean ezarri ahal izateko.

 Gipuzkoan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baserritarrak beraien pottokarekin. Zestoako Iraeta auzoa, joan den mendearen hasierako hamarkadetan.

Horrez gain, hainbat samalda partikular daude parke naturalean. 2012.en urtean hiru samalda ziren. Aizarnako Santa Engrazian-Lizasarri mendian eta Ernio-Txiki aldean zein Landarbide baserrian Aian. Parkeko Harreraetxeak urtero antolatzen ditu bisita-gidatuak bertako arrazak ezagutzeko. Pottoka zein betizuak.[43]

 Nafarroa Garaian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pottoka baten irudia Lesakako Juangosenea etxearen atalburuan
  • Nafarroako iparraldeko mendietan ere pottoka aurkitu daiteke, batez ere Amaiur, Etxalar, Zugarramurdi, Bera (Larrun mendian)... bezalako herrietan. Landa Garapenerako 2014-2020 Plangintzan Nafarroako bertako arrazatzat hartu da. Horretaz gain, Pottoka Lagun Elkarteak dihardu 2012. urteaz geroztik pottokak Nafarroa Garaian hedatzeko lanetan.

 Lapurdin,  Nafarroa Beherean,  Zuberoan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pottokak Xaretan
  • Iparraldeko hiru herrialdetan, pottokak atzerakada handiak nozitu du ez bakarrik kopuruan, baizik eta arrazaren garbitasunean. Pottokak erruz nahastu dituzte beste arrazekin zaldi "hobeak" lortzeko zaldiketari begira edota kolore biziagoak (Orbanekin) zaldiak "politagoak" eta salgarriagoak izateko.
  • Aipamen berezia merezi du lehen aipatutako Bidarriko Pottoka Etxeak. Hari esker Bidarrain bertako pottoken erreserba bat mantentzeaz gain, arraza garbiko zenbait samalda sortzen ari dira Iparraldean. Bertako arduradunek zalantzak izan dituzte ea nola beraiek "jatorrizko pottoka" deitzen duten pottoken azpitaldea (Hegoaldeko jatorrizko pottokarekin bat datorrena) kopuruz igotzea. Bertako guneko pottokak erabiliz edota, bariabilitate genetiko handiagoa lortzeko, erabat jatorrizkoak ez diren zaldien arteko atzerako gurutzaketen bidez arrazaz garbiagoak diren abereak sortuta.[45]
  • Pottokek ere urtero antolatzen diren Ezpeleta, Heleta eta Garrüzen zaldi eta abere azoketan garrantzi handia dute. 1996 urtetik Saran, Larrun mendiaren magalean, "pottoka eguna" ospatzen dute.[46] 100 pottoka inguru biltzen dituzte eta sariketa antolatzen dute.

Euskal Herritik kanpo[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hainbat abelburu Pirinioetan.

Badaude hainbat hazle Paberen inguruan, baina hantxe pottoka pikartak, (orbaindunak), nahiago dituzte.[50]

Ezaugarri nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orokorrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konformazio orokor oneko animaliak dira, elipsometrikoak, subkonkaboak, eta brebilineoak edo subrebilineoak. Garaiera eta luzera antzekoak dira. Proportzio onekoak. Neguan ile luzea hazten zaie.

Atalez atalekoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Burua:
    • Buruaren soslaia: zuzena edo subkonkaboa. Sudurraren soslaia; zuzena edo sakonune txiki batekin begien parean, nabariagoa arren kasuan emeen kasuan baino.
    • Burua: erazkoa, hezurra eta azala, piramide itxurakoa, amaiera aldera pixka bat estuago egiten dena; emeen artean handi samarra da, koadratuagoa, alde batetik neguan ile ugari daukatelako okozpekoan.
    • Bekokia: laua edo ahurxea.
    • Sudurzuloak: zabalak, aurrera begira, ezpain lodiak.
    • Begiak: Begi biziak eta arbendola kolorekoak, aurpegi–azalean, betzuloak ondo markaturik.
    • Kalpatsa: ezaugarri bereizgarria, begietara erortzen da, arrengan bereziki oparoa.
    • Aurpegia: zuzena.
Zaldi baten burua
    • Belarriak: mugikorrak, txikiak eta ondo ezarriak. Oinarrian kanpora egiten dute eta puntetan barrura.
  • Lepoa: sendoa, indartsua, buruari eta enborrari ondo lotua. Zurda ugari ditu, soinkurutzeraino heltzen direnak. Zurda alde batera.
  • Soinkurutzea: ez da nabaria.
  • Enborra: sendoa.
  • Bizkarra: zuzena, zela itxura apur bat hartzen du, subkonkaboa.
  • Zerra: makurtua, handiagoa luzeran zabaleran baino. Sakroaren hegalek pixka bat erortzeko joera dute; horren ondorioz, «mako» itxurako zerra eratzen da.
  • Buztana: oso behetik sortzen da, oso zurdatsua da eta apalardatzetik behera hel daiteke.
  • Hanka-jarrerak: egokiak eta erregularrak.
  • Sabelaldea: handi samarra.
  • Bularra: zabala, sendoa, edukiera handikoa, eliptikoa. Saihetsak arkutuxeak ditu.
  • Gorputzadarrak: luzera ertainekoak eta proportziozkoak. Meheak baina indartsuak; hezurdura bikaina.
    • Aurreko gorputzadarrak: sorbalda luzea du, lapranera jotzen duena, horizontalarekiko nahiko makurtua. Beso eta besaurre gihartsuak. Belauna zabala da, hezurtsua. Kanabera laburra, tendoi nabarmenak. Apo txikiak eta oso gogorrak.
Behor gazte baten burua
Magdaleniar garaiko behor gazte baten taila harrian. Gune Franko-Kantabriarra
    • Atzeko gorputzadarrak: izter garatuak. Ipurmasail eta hanka luze eta gihartsuak. Eseki-leku zabal eta sendoak.

Kanabera laburrak, tendoi nabarmenak. Apalardatzak eta apoak aurreko gorputzadarretakoak bezalakoak.Hanka finak baina indartsuak, oso ile gutxirekin. Atze estua du eta isatsa beheran hasten zaio.

    • Apoak: txiki eta biribilak, ondo jarriak, oso gogorrak. Negutik kanpora ere hanketan ile ugari izatea

arraza–nahastearen adierazgarri da.

  • Kolorea: beltza eta gaztainkara iluna; pintarratua, gorria eta grisa ere onar daitezke kolore berri legez, baina beltza eta gaztainkara ez diren beste koloreak mestizaiaren adierazle dira.

Ezaugarri zoometrikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Arraza definitzen duten ezaugarri zoometriko nagusiak, arrak eta emeak bereizirik, ondoko hauek dira:

Z (Zaldia) eta B (Behorra).

    • Soin gurutzeko garaiera 1,30-Z 1,30-B.
    • Luzera eskapulo-iskiala: 1,50-Z 1,48-B.
    • Esternoi azpiko tarteko altuera: 0,68-Z 0,64-B.
    • Bularraren zabalera: 0,33-Z 0,30-B.
    • Toraxaren perimetroa: 1,78-Z 1,60-B.
    • Aurreko kanaberaren perimetroa: 0,19-Z 0,19-B.
    • Belaunaren perimetroa: 0,30-Z 0,28-B.
    • Zerraren luzera: 0,55-Z 0,54-B.
    • Zerraren aurre-zabalera: 0,48-Z 0,46-B.
    • Gutxi gorabeherako pisua bizirik:200-250-Z 170-200-B.

Ezaugarri arkaikoak pottoketan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pottoka arrazak hainbat ezaugarri arkaikoak gorde ditu. Haietako hainbat antzinako beste zenbait poni arrazekin amankomunak dira.

  • Bizkarreko mando marra. Moxaletan agertzen omen da bereziki, nahiz eta gero abereea kolore beltza hartzerakoan galtzen den [51]. Kolorez gaiztankaragoak diren zenbait aberetan mando marra mantentzen da, osoa edo desmarratua baina nahiko nabarmen.
  • Hanketako beheko aldea ilunagoa.
  • Sabel aldeko "M" itxurako kolorazioa.
  • Zebra marrak agertu daitezke moxaletan, kolore argikoak baitira, baina gero segituan desaertzen zaizkie.

Kolore eta ezaugarri ezberdinetako pottokak eta arrazaren liburua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pottoka orbainduna, zaldia

Lehen aipatu denez, beste zenbait zaldi arrazen nahasketaren ondorioz tarteko ezaugarriak zeuzkaten pottokak sortu ziren. Ezaugarri hauen artean oso nabarmena kolore ezberdinetako pottokak. Azkotan ilai kolore pikarta ikusgarria. Bere unean pottokak sailkatzeko liburua sortu zenean, hiru atal sortu ziren pottoka ezaugarriak zeuzkatn abereak sailkatzeko. A, B eta C atalak. Atal hauek Euskao Jaurlaritzaren arrazaren inguruko dekretuan daukate jatorria.

A atala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jatorrizko pottokak daude atal honetan.

Pottokaren kontserbazio eta etorkizuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1950 urtera arte, posiblea zen jatorrizko arrazako pottoka nahiko garbiak topatzea Euskal Herriko zenbait mendietan libre eta gaur egungo banaketa eremuetatik baino askoz zabalduagoak. Argazki zaharretan pottokak ohiko aberetzat agertzen dira Euskal Herriko herrialde guztietako baserrietan.

1970.en urtetik aurrera Ipar Euskal Herriko abeltzainak pottokak gero eta gehiago arabiar zaldi, bretoiar zaldi eta galestar ponirekin nahasten hasi ziren. Hegoaldean berriz haragietarako zaldiekin nahastu zituzten pottokak haragi ekoizpena handitzeko. Nahasketa hauen ondorio da Euskal Herriko mendiko zaldia delako arraza.

Hainbatek 1990.en urtea jartzen dute jatorriko arraza ia desagertzear zegoen urtea bezala.[52]

FAO erakundeak Pottoka euskal zaldi arraza, desagertzeko arriskuan izendatu zuen 1996-an.

Pottokak kontserbatzeko arrazoiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pottokak Pagoetako Parke Naturalean, Munaundi mendian. Pottoken etorkizuna babestutako guneen larre naturalen kudeaketarekin lotuta dago
  • “Direlako”:

Eta, direnen aldetik, izateko eskubidea dutelako. Arrazoi "etiko" hau ez baldin bada oso hedatua euskal kulturan, bai esan dezakegu pisu handia duela antzeko bertako arrazak dauden Europako Ipar Aldeko herrialdetan. Han animalen aldeko arrazoi "etikoak" askoz ere zabalduagoak daude eta.

  • Bizirik dirauen ondare-kulturala direlako:

Pottoken kasuan esate baterako Labar pinturetako hainbat zaldi moten ondorengoak direlako.

  • Orok dakigu, gure herrian, beste herri guztietan bezala, gizakiaren kondairan abeltzaintzak izan duen garrantzia.

Bestalde, gure arbasoek guretzat utzi zuten bezala, guk ere, une honetan betiko desagertzeko zorian dagoen ondare kulturak bizidun hau, gure ondorengo belaunaldiei uzteko beharkizun morala dugu, ez dezatela, gure utzikeriagatik, “ba omen zen …” esateko aukerarik izan.

Gaur egun gero eta nabarmenagoa da naturarekiko gizartearen kezka. Bestalde, Europa Batasunaren nekazaritza politikak, gero eta garrantzi handiagoa ematen dio natura guneari. Hala eta guztiz ere, Euskal Herrian, gero eta gehiago dira, toki malkartsuak direlako, bertan belardi eskasak daudelako edota beste arrazoirengatik (zenbait baserrien desagerpena, mendi askotan, mendetan zehar ohikoa izan den artzaintzaren desagertzea eta abar...), sasiz zein oteaz betetzen ari diren mendiak, gizonentzat erakargarritasuna galduz. Hau dela eta zenbait lan eremu, sasi, ote zein sastrakak janda dago, eta, beste hainbat bide beretik jarraitzeko zorian. Pottokek, bestalde, orografia, elikadura eta klimatologia baldintza gogorretan bizitzeko ikaragarriko gaitasuna dute (basatasuna). Halaber, betidanik bere kokaleku naturala izan den ekosistemarekin oreka ezin hobean bizi dira. Ekosistema horien aldaketak betizuen bizimoduaren aldaketa lekarke eta aldi berean, ingurumari horretatik pottokak desagertzeak kaltegarria litzateke ekosistemarentzat. Gauzak horrela, arraza horren parte hartzea bere garrantzia izan dezake aipaturiko inguruneak garbi mantentzeko eta bere erakargarritasuna berreskuratzeko. Zer esanik ez, guzti honek balio bikoitza duela egun garatzen ari diren “Parke Naturalen” eta babestutako gainontzeko gune naturalen kasutan. Euskal Herrian pottokak bete dezake garai bateko tarpan basa zaldiaren desagerketak utzitako txoko ekologikoa, Beraz pottoken etorkizuna, betizuaren eta beste hainbat bertako arraza landatarren kasuan, balore ekologiko eta paisajistiko handiko larre eta belardi natural eta erdi-naturalen ( baina elikadura aldetik txiroak direnak) kudaketarekin lotuta egon daiteke[53].

  • Erreserba genetiko gisa:

Gaur arte eta gizakiaren eskakizunari jarraikiz, behi azienden selekzioa esnetara nahiz haragitara bideratua izan da erabat. Selekzio hau, produktibitatean soilik oinarritu da, arrazen, esnea edota haragia produzitzeko gaitasuna kontutan hartuz eta beste arraza ezaugarri batzuk baztertuz. Honek, arraza batean egiten diren hobekuntza genetiko guztiak zezen gutxi batzuk zabal ditzaketen ezaugarri produktibo batzuetan oinarritzera dakar. Bestalde, zezen hauek, normalean, enbor beretik datoz. Guzti honek, alde batetik, "odol kidetasunaren" gehitzea dakar eta, bestetik, ezaugarri ezberdinak dituzten zezen kopuruaren murrizketa. Bestalde, badira ezaugarri produktiboetatik at, zenbait unetan bere garrantzia eduki dezaketen beste faktore genetiko batzuk, besteak beste "basatasuna", hau da, basoan, orografia nahiz elikadura aldetik baldintza zailetan ongi moldatzeko gaitasuna. Ezaugarri hau ongi baino hobeto nabaritzen da betizu arrazan, beraz, eta geroari begira, berezitasun hau baliagarri izan daiteke beste zaldi arrazetan Euskal Herriko mendiko zaldiaren kasuan esate baterako, hobekuntzan erabiltzeko. Horretatik kanpo badira beste ezaugarri batzuk arraza primitibo batzuetan zenbait gaixotasunen aurkako erresistentziari dagokionez eta, ez litzateke soberan egongo horri buruzko azterketak egitea.

  • Faktore ekonomikoak:

Jakina da baserritarrek, arraza honi leporatzen dioten “errentagarritasun” urria. Halere, “errentagarritasun urri” hori kakotxa artean jarri beharko genuke, izan ere, hiltzeko orduan animalia horiek Auritzeko zaldiak edota Euskal Herriko Mendiko Zaldiak baino kanalean pisu txikia izaten badute ere, ekoizpen-kostuak ere txikiak dira (maneiua, elikadura eta abarreko kostuak), azken loditze-prozesuan kostu horiek handitzen badira ere.

  • Pottoka erabiltzean hasi da berriro ere zela zaldia bezala.
  • Pottoka basa zaldien etologiari buruzko ikerketak egiteko erabiliak izan dira ere[54]. Adituek arrazaren berezitasuna azpimarratzen dute.
  • Desagerturikoak ez dute itzulbiderik (ez behintzat era errazean). Horien artean Baztango txerria eta Gasteizko muturmotz txerria deituriko txerri arrazen kasuak. Une honetan galtzeko arriskuan dauden Euskal Herriko arrazen artean, besteak beste, pottoka dugu, eta guztiz beharrezkoa da babestea eta bere etorkizuna bermatzea lehen aipatutako arrazoi ugari dela eta.

Pottokaren inguruko beste zenbait kontu[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pottoka maskota gisa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baionako Aviron errugbi taldeko pottoka maskota partidu batean
Sakontzeko, irakurri: «Pottoka (maskota)»
  • Zenbait euskal herritarrek pottokaren marrazki bat erabiltzen dute beraien autoetan ibilgailua Euskal Herrikoa dela adierazteko, latxa ardiarekin egiten den bezala.
  • Pottoka era berean Xareta izeneko Nafarroa eta Lapurdiko hainbat herriek osatzen duten eskualdearen maskota da. Esate baterako, "Kontrabandisten bidea" delako ibilbidea markatzeko ikurtzat urdin koloreko pottok baten marrazkia erabiltzen dute[56].

Pottokiak eta pottokoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Jatorri frantzeseko "Schtroumpfs" komiki eta marrazki bizidunen pertsonaiak, Pottokiak deitzen dira euskaraz.
  • Oro har euskaraz "pottoko" (mutila) eta "pottoka" (neska) hitza pertsona batekin eta bereziki umeekin erabiltzerakoan, maitasuna eta aldi berean "polita" edota "potxolo" adierazteko erabiltzen da.

Pottoka, artean, dantzan eta ihauterietan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Pottokaren irudia hainbat artelanetarako erabilia izan da aspalditik. Kutxak, hilarriak...
  • Garai batean oso ezaguna egin zen Deia ren egunkariaren ikurrurtzat zaldun bat turuta jotzen pottoka baten gainean. Marrazki hau kutxa zahar batetik hartu zuten.
  • Dantzan ere, ezaguna da Lapurdiko Pottoka Dantzan taldea, 2007an eratua. 2009an, Ilargi ikuskizuna egin zuen, pottokekin.[57][58][59].

Taldearen hitzetan

« "Euskal etnikoaren ondasunaren elementua izanik, Pottokak lokal mailako ekimen kulturaletan bere lekua atxematea merezi du » azaltzen du Pottoka Dantzan elkarteak".  »

Pottoka heraldikan eta herrietako armarrietan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herriko zenbait abizen eta herrietako armarrietan, zaldiak agertzen dira. Haietako zenbait kasuetan nabarmen dira pottoken irudiak.

Pottokak Zestoako Txiriboga auzoko armarrian

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Jose Miguel de Barandiaran, obras completas. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
  2. http://www.cremm.es/ARTICULOS/Luis%20Barona%20-%20libro%20Guia%20campo%20razas%20autoctonas%20espa%C3%83%C2%B1olas.pdf
  3. http://www.zientzia.net/site_media/pdf/047_2.pdf
  4. Jose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980.
  5. Pottoka, Euskal Herriko Poneya. Egileak,Alberto Muro, Iñaki Pascual. Argitaletxea, Bizkaiko Foru aldundia. Bilbo, 1997. ISBN 84-7752-232-4
  6. http://www.aragosaurus.com/?seccion=news_full&id=940
  7. Pottoka, Euskal Herriko Poneya. Egileak,Alberto Muro, Iñaki Pascual. Argitaletxea, Bizkaiko Foru aldundia. Bilbo, 1997. Nhasketa hau berezkoa izango zen, poni basatien populazioetan emanda.
  8. Jose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980.
  9. http://www.caballolosino.com/l7.htm
  10. http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0018194
  11. http://www.archnews.co.uk/featured/5502-archaeologists-find-earliest-known-domestic-horses.html
  12. http://www.elpais.com/articulo/sociedad/origen/caballos/domesticos/ibericos/elpepusoc/20100112elpepusoc_12/Tes
  13. munibe ficha.php?id=1357&idioma=01Loturaren izenburua Jesus Altunaren artikulua
  14. http://www.eitb.com/es/noticias/sociedad/detalle/96820/la-pottoka-puede-ser-unico-caballo-sobrevivio-glaciacion-euskal-herria/
  15. H. D. Lauk, 1976).
  16. Pottoka, Euskal Herriko Poneya. Egileak,Alberto Muro, Iñaki Pascual. Argitaletxea, Bizkaiko Foru aldundia. Bilbo, 1997. ISBN 84-7752-232-4
  17. http://[www.pottoka.info/lapottoka/libro.php?id=es -"Zaldia Euskal Herrian azken glaziazioan. Altunaren artikulua]
  18. [La caza en la Prehistoria. Cantabria, Asturias y Euskal Herria. Jose Maria Gomez Taberna, Colegio Universitario-Ediciones Istmo, Madrid 1980]
  19. [La caza en la Prehistoria. Kantabria, Asturias y Euskal Herria. Jose Maria Gomez Taberna, Colegio Universitario-Ediciones Istmo, Madrid 1980]
  20. Bourdelle E. 1956. Les parentés morphologiques des Equidés caballins d´aprés les gravures rupestres du sud-oest de la France. Mamalia, 20:22-23.
  21. [La caza en la Prehistoria. Cantabria, Asturias y Euskal Herria. Jose Maria Gomez Taberna, Colegio Universitario-Ediciones Istmo, Madrid 1980]
  22. http://www.noanswersingenesis.org.au/cg_przewalski_horse.htm
  23. -"Zaldia Euskal Herrian azken glaziazioan. Altunaren artikulua
  24. http://www.caballolosino.com/l15.htm
  25. -"Zaldia Euskal Herrian azken glaziazioan. Altunaren artikulua
  26. Jose Miguel de Barandiaran, obras completas. Egilea, Jose Miguel Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
  27. Enciclopedia General Ilustrada del Pais Vasco. Historia General de Euskal Herria. Prehistoria. Paleolitiko. Argitaletxe: Auñamendi. Donostia, 1988
  28. http://books.google.es/books?id=QBAMsBpAZzkC&pg=PA109&lpg=PA109&dq=caballos+salvajes+en+la+antigua+hispania&source=bl&ots=XdjWnSa4mX&sig=kNJCgJWmXHc8_8wY9qZIcsLAx_E&hl=en&sa=X&ei=DkVvT7uMOInW0QX37omNAg&redir_esc=y#v=onepage&q=caballos%20salvajes%20en%20la%20antigua%20hispania&f=false
  29. http://books.google.es/books?id=QB-AC8tavrYC&pg=PA73&lpg=PA73&dq=autrigones+caballeria&source=bl&ots=DDj09p4bmB&sig=_mM9KT8l2dNZ-SxfOYv2XkUOKWY&hl=eu&sa=X&ei=B4gDUsrHIYPb7AbhjIGwCg&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q=autrigones%20caballeria&f=false
  30. http://www.bizkaia21.net/fitxategiak/09/bizkaia21/Territorio_Sostenible/dokumentuak/20100830181735140_mineriahierro.pdf
  31. http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/L/LarzabalOroitzapenak.htm
  32. http://www.zientzia.net/artikuluak/pottoka-liraina-librea-aintzinakoa/
  33. http://www.soscaballolosino.com/
  34. http://horsehints.org/Breeds/PyreneanTarpan..htm
  35. "Pirineoko Tarpana"ri buruzko informazioa. Bidarraiko Pottokaren etxea
  36. Bidarraiko pottoken babeslekuaren WEB gune ofiziala
  37. http://www.soscaballolosino.com/texto1.html
  38. http://paperekoa.berria.info/plaza/2013-08-23/033/001/pottokak_euskal_herrian_bizi_ziren_lehen_gizakiak_etorri_aurretik.htm#despiezea1
  39. http://www.equus-survival-trust.org/documents/equineconservationlist.pdf
  40. http://pottoka.info/federacion/asociacion.php?id=eu&a=1223372341
  41. http://pottoka.info/federacion/asociacion.php?id=eu&a=1224495834
  42. http://www.logoslibrary.eu/document.php?document_id=9144&code_language=EU
  43. http://www.gipuzkoan.info/gureagenda/eu/_q0_ps3_tfichaevento_oindex_d2012-10-25_h2012-10-25_c0_id85353_bd0//sarrolako_betizuak__pottokak_eta_oreinak_ikustera_bisita_gidatua.html
  44. http://pottoka.info/federacion/asociacion.php?id=eu&a=1224495718
  45. http://horsehints.org/Breeds/Pottok.htm
  46. http://www.ttipi.net/fitxategiak/dokumentuak/aldizkariak/ttipi-ttapa-354.pdf
  47. http://www.andn.es/articulos07.htm
  48. http://www.lucyrees.com/cursos-doma-natural/proyecto_pottoka-etologia_equina.htm
  49. http://www.andn.es/articulos07.htm
  50. http://www.ttipi.net/fitxategiak/dokumentuak/aldizkariak/ttipi-ttapa-354.pdf
  51. http://www.ansi.okstate.edu/breeds/horses/pyreneantarpan/index.htm
  52. Pirineoko Tarpanaren artikuloan historiari buruzko aipamena. Bidarraiko Pottokaren etxea
  53. http://www.eitb.com/es/noticias/sociedad/detalle/96820/la-pottoka-puede-ser-unico-caballo-sobrevivio-glaciacion-euskal-herria/
  54. http://dmurielholgado.blogspot.com/2012/01/los-pottoka.html
  55. http://www.youtube.com/watch?v=_ufwe5xSGQ8
  56. http://www.turismozugarramurdi.com/?idioma=eu
  57. Ilargi ikuskizuna: Pottoka Dantzan taldearen Ilargi ikuskariko afixak, Euskal Kulturaren Atarian.
  58. Gaxuxa Arranbide: «Pottokaren irudia kultur ekimenetan hedatzea xede duen ikusgarria eskainiko dute Ortzaizen», Kazeta.info, 2009-07-14.
  59. Ilargi ikuskariaren bideoa, Kanaldude aldudetar webgunean [tronpatuak dira, Ilargi elkartearen Pottoka Dantzan ikuskaria dela baitute idatzi].

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Pottoka, Euskal Herriko Poneya. Egileak,Alberto Muro, Iñaki Pascual. Argitaletxea, Bizkaiko Foru aldundia. Bilbo, 1997. ISBN 84-7752-232-4
  • Jose Miguel de Barandiaran, obras completas. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
  • Jose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980.
  • Bourdelle E. 1956. Les parentés morphologiques des Equidés caballins d´aprés les gravures rupestres du sud-oest de la France. Mamalia, 20:22-23.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Pottoka

Bideoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Argazki galeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]