Aizkora proba

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Aizkolarien erakustaldia Gasteizko jaietan.
Aizkolari lehiaketa Donostiako Trinitate Plazan (1984).

Aizkora proba edo aizkolaritza herri kirol mota bat da. Helburua enbor bat edo gehiago aizkoraz ahalik eta denbora gutxienean moztea da, eta banaka, binaka edo taldeka lehiatu daiteke. Enborra zutik edo etzanda egon daiteke.

Aizkolari izena du proba honetan diharduen kirolariak. Apustuetan bi laguntzaile izaten ditu ondoan: "erakuslea", kolpea non jo aholkatzen diona, eta "botileroa". Txapelketetan aizkolariak laguntzailerik gabe aritzen dira.[1].

Egurra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aizkora probetan jeneralean pago enborrak mozten dira. Ohiturari jarraituz enborren neurria (zirkunferentzia) ontzatan adierazten da:[2]

Zirkunferentzia
ontzatan
Zirkunferentzia
metrotan
Diametroa
cm-tan
Izena
36 0,835 26,6 oinbetekoa
45 1,043 32,2
54 1,252 39,8 kanaerdikoa
60 1,391 44,3
72 1,669 53,1 oinbikoa
80 1,855 59,0
108 2,504 79,7 kanakoa
110 2,550

Aizkora[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1976ko urtarrilaren 18an Euskal Herriko eta Australiako aizkolarien arteko neurketa jokatu zen Donostian. Australiarrak nagusitu ziren eta garbi gelditu zen australiar aizkora Euskal Herrikoa baino askoz hobea zela. Geroztik horrelako aizkorak hasi ziren erabiltzen[1]. 2 eta 2,8 kilo arteko pisua izaten dute eta goi mailako aizkolari bakoitzak bere ezaugarrien araberako aizkora erabiltzen du.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hasiera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal herri kirol guztietan gertatzen den bezala, aizkora proben jatorria langileen (baso-mutilen) arteko desafioetan dago. Lehenbiziko apustuak oihanean bertan jokatzen ziren baina denborarekin aizkol jokoa menditik herrira jaitsi zen. Ez zaigu ezer idatzirik ailegatu hasierako apustu hauei buruz[3].

Aizkora proben gaineko lehenbiziko erreferentzia idatzia 1802ko ekainaren 7koa da. Egun horretan Hernaniko plazan jokatutako apustuan Ezkurrako Ramon Elizalde Astigarragako Hernandorenari nagusitu zitzaion. 1851an Benancio Elorza Oñaederra "Iru-Erreketa" sortu zen. 1884an Elgoibarren jokatu zuen apustuan 12 kanaerdi moztu behar izan zituen eta 1892an Azpeitian "Zelai Luze"-ri irabazi zion[3].

XIX. mende bukaeratik aurrera euskal abertzaletasunaren hedapena herri kirol guztientzako lagungarri izan zen. Euskal jaiak antolatzen hasi ziren eta egitarauan aizkolariek ez zuten huts egiten. Giro honetan bi aizkolari mitiko azaldu ziren: Beizamako Pedro María Otaño "Santa Agueda" eta Azpeitiako Jose Martín Goenaga Odriozola "Atxumarria". 1903ko abenduaren 26an Azpeitian jokatu zuten apustuak sekulako ikusmina sortu zuen eta bost mila lagunek gainezka bete zuten zezen-plaza. Kanako launa enbor ebaki behar izan zituzten eta "Atxumarria" nagusitu zen[3]. Apustu honen xehetasunak bertso paperen bidez iritsi zaizkigu[4]:

<table, align="center" cellspacing="10">

1/ Azpeiti'ko erriko
aizkora-apustua,
Jose Martin zan kontra
Antzumarri'kua;
Beizama'kua naiz ni
mendi-puntakua,
Pedro Mari Otaño,
Santa Ageda'kua.

5/ Aizkorak artu eta
ebakitzen asi,
bost bat milla persona
ginduzen ikusi;
Jose Martinek ez du
tatxarik merezi,
geiago izan da
diot irabazi.
13/ Aizkoran jokatu
gu bi aizkolari,
oso langille ona
Jose Martin ori;
balio ez duanik
ez esan iñori,
irabaztia kosta
Santa Agedari.

20ko hamarkadan aizkora apustuak asko ugaritu ziren, Gipuzkoan eta Nafarroan batez ere. Jose Aranburu Aramendi Keixeta izan zen izarrik handiena: 31 apustu jokatu zituen eta 28 irabazi. 20ko hamarkadaren bukaeran eta 30eko hamarkadan Ramon Astigarraga Errekalde, Jeronimo Iturbe Agiñeta eta Ignazio Orbegozo Arria nabarmendu ziren.

Gerra ondoko aizkolaritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Juan Jose Narbaiza "Luxia" aizkolaria Deban, Airoko pagoa mozten (1949).

Espainiako Gerra Zibilaren ondoren "Arria"z gain Antonio Soraluze "Korta" eta geroago Martin Garziarena eta Juan Jose Narbaiza "Luxia" gailendu ziren. Beren arteko apustuek izugarrizko ikusmina sortzen zuten. 50eko hamarkadan "Luxia" nagusi izan zen, Ramon Latasa sunbildarraren aurkako apustu mitikoa galdu zuen arte. Latasarekin batera Patxi Astibia eta Migel Berakoetxea izan ziren 60ko hamarkadako dominatzaileak[3].

70eko hamarkadak berrikuntza garrantzitsuak ekarri zituen: federazioak eratzen hasi ziren, Euskal Herriko eta beste herrialdetako aizkolarien arteko neurketak antolatu ziren (1976ko Australia-Euskal Herria, Munduko Aizkolari Txapelketak) eta, aspaldiko partez, aizkolari gipuzkoar baten nagusitasuna izan zen: Jose Ignazio Orbegozo "Arria II.a"[5].

80eko hamarkadako izarrik handiena Mikel Mindegia izan zen, hamarkadako Euskadiko Txapelketa guztiak berak irabazi baitzituen, baina maila handiko beste aizkolari batzuk ere agertu ziren, hala nola Jose Mari Mendizabal, Anjel Arrospide, Joxe Mari Olasagasti eta Donato Larretxea. Zenbait urtez desafio, apustu eta marka saiakera asko izan zen.

90eko hamarkadatik aurrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

90eko hamarkadan aizkora jokoen beherakada handia izan zen. Ikusle gutxi biltzen zirela eta, apustuak urrituz joan ziren. Horrez gainera, mendiko lanera gero eta gazte gutxiago joaten delako seguru aski, maila handiko aizkolari berri gutxi agertu zen. Txapelketetan Arrospide eta Olasagasti nagusi izan ziren.

XXI. mende hasieran, aurreko hamarkadako aizkolariekin batera, Joxemiel Peñagarikano eta Floren Nazabal ibili dira goi mailan. Gazteen txapelketetan nabarmendu diren aizkolariak ez dira oraindik beteranoen mailara iritsi. Hor dugu, esate baterako, Olasagasti, 2010eko Euskadiko txapelduna 51 urterekin. Bestalde, Urrezko Aizkora-ren moduko saio motx eta azkarrak kontuan hartzeko berrikuntza izan dira. Azken urteetan Aitzol Atutxa bizkaitarra nagusitu da.

Txapelketak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako Aizkolari Txapelketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Espainiako Aizkolari Txapelketa»

Lehenbiziko Txapelketa Nagusia, Espainiako Txapelketa izenarekin, Donostian jokatu zen, 1950eko martxoaren 5ean, Atletismo Federazioak antolaturik. Izen horrekin 8 aldiz egin zen [5].

Aizkolaria Garaipenak Urteak
Patxi Astibia 3 1968, 1969, 1971
Martin Garziarena 1 1950
Migel Irazusta Polipaso 1 1965
Migel Berakoetxea 1 1966
Ramon Latasa 1 1967
Mikel Mindegia 1 1977

Euskadiko Aizkolari Txapelketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Euskadiko Aizkolari Txapelketa»

Lehenbiziko Euskadiko Txapelketa 1977ko irailaren 4ean jokatu zen Donostian. Lehenago ordea "Vasco-Navarro" izenekoa hiru aldiz antolatua zen[5].

Aizkolaria Garaipenak Urteak
Mikel Mindegia 9 1980, 1981, 1983, 1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1989
Anjel Arrospide 6 1990, 1991, 1992, 1993, 1994, 1995
Jose Mari Olasagasti 6 1996, 1998, 1999, 2001, 2005, 2010
Floren Nazabal 6 2002, 2004, 2007, 2008, 2009, 2012
Arria II.a 4 1970, 1977, 1978, 1979
Donato Larretxea 3 1997, 2003, 2006
Aitzol Atutxa 3 2014, 2015, 2016
Iñaki Azurmendi 2 2011, 2013
Migel Berakoetxea 1 1967
Patxi Astibia 1 1968
Joxemiel Peñagarikano 1 2000

Urrezko Aizkora[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Urrezko Aizkora»

1998tik jokatzen den "Urrezko Aizkora" Euskal Herriko beste txapelketa nagusia da. Aizkolari hoberenak banaka eta binaka lehiatzen dira urtero eta finalak Azpeitian izaten dira.

  • Banakako Urrezko Aizkora:
Aizkolaria Garaipenak Urteak
Floren Nazabal 8 2004, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2012, 2013
Jose Mari Olasagasti 3 1999, 2000, 2001
Donato Larretxea 3 2002, 2003, 2005
Joxemiel Peñagarikano 1 1998
Juan José López 1 2011
Jon Rekondo 1 2014
Iñaki Azurmendi 1 2015
Aitzol Atutxa 1 2016
  • Binakako Urrezko Aizkora:
Aizkolaria Garaipenak Urteak
Aitzol Atutxa 6 2008, 2009, 2011, 2014, 2015, 2016
Donato Larretxea 5 2003, 2004, 2008, 2009, 2010
Floren Nazabal 3 2001, 2005, 2007
Mikel Mindegia 3 2003, 2004, 2006
Ugaitz Mugertza 3 2014, 2015, 2016
... ... ...

Beste lehiaketa batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Emakume aizkolariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aizkolaritza gizonen kirola izan bada ere, emakume aitzindariak izan dira Itziar Goenaga azpeitiarra, Kristina eta Maribi Saralegi leitzarrak eta Maika Ariztegi iturendarra.

Aizkolari famatuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]