Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Otomandar Inperioa

Wikipedia, Entziklopedia askea

Otomandar Inperioa
دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه
Devlet-i ʿAliyye-i ʿOsmâniyye
Yüce Osmanlı Devleti
Otomandar Estatu Gorena
1299 – 1923
Autokrazia

Otomandar Inperioko bandera

Otomandar Inperioko armarria

Geografia
Hiriburua Söğüt (1302–26)
Bursa (1326–65)
Edirne (1365–1453)
Istanbul (Constantinopla) (1453–1922)
Kultura
Hizkuntza(k) Otomandar turkiera (ofiziala) eta beste asko
Erlijioa Islam sunia eta beste gutxiengo batzuk.
Historia
Sorrera 1299
I. Konstituzioa 1876 - 1878
Sultanerriaren ezeztapena 1922ko azaroaren 1a
Lausannako Tratatua 1923ko uztailaren 24
Aurrekoak
Byzantine imperial flag, 14th century, square.svgBizantziar inperioa
Seljuk Sultanate of Rum 1190 Locator Map.svgRumeko Sultanerria
Ondorengoak
Turkiako Behin-behineko GobernuaFlag of Turkey.svg
Lehen Heleniar ErrepublikaFlag of Greece (1822-1978).svg
Egiptoko KediverriaFlag of Egypt (1882-1922).svg
Bosnia-Herzegovinako probintzia inperialaFlag of Bosnia (1908–1918).svg
Diriyahko EmirerriaFlag of the Third Saudi State-01.svg
Albaniako Behin-behineko GobernuaFlag of Albanian Provisional Government (1912-1914).svg
Errumaniako ErresumaFlag of Romania.svg
Bulgariako PrintzerriaFlag of Bulgaria.svg
Britainiar ZipreFlag of the United Kingdom.svg
Frantziar AljeriaFlag of France.svg
Tunisiako frantziar protektoratuaFlag of Tunisia (1959–1999).svg
Kuwaiteko SheiksunaFlag of Kuwait (1915-1956).svg
OELAFlag of None.svg
Libia italiarraFlag of Italy (1861–1946).svg
Yemengo ErresumaFlag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg

Otomandar Inperioa[1] (otomandar turkiera zaharrean: دولت عالیه عثمانیه, Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye; azken otomandar turkieran eta egungo turkieraz: Osmanlı Devleti edo Osmanlı İmparatorluğu) 1299tik 1922 arte turkiarrak buru zituen inperioa izan zen, etnia eta erlijio anitzekoa. Boterearen erpinean (XVI. eta XVII. mendeetan), hiru kontinentetan zehar hedatzen zen: hego-ekialdeko Europan, Ekialde Hurbilean eta Iparraldeko Afrikan. Mendebaldean, egungo Marokoko mugetaraino; ekialdean, Kaspiar itsasoraino; iparraldean, egungo Austriako mugetaraino; eta hegoaldean, egungo Somaliaraino. Hogeita bederatzi probintzia —gehi bere mendeko Moldavia, Transilvania eta Valakia printzerriak— izatera iritsi zen.

Otomandar Inperioari batzuetan Ate Gorena ere esaten zaio. Hala ere, deitura horrek berez Otomandar Gobernua izendatzen du, sultanaren jauregian kanpotarrentzat irekita zegoen ate bakarra baitzen.[1]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Otomandar Inperioa, 1683. urtean.

Seljuktarren etxea turkiarren adar bat zen, IX. mendean Kaspiar itsasoaren eta Aral itsasoaren iparraldean kokatua. X. mendean, seljuktarrak mendebaldera mugitzen hasi ziren, Anatolia aldera. Manzikerteko guduaren ostean, tribu horiek hortxe finkatu ziren 1071n. Horren ondorioz, Anatoliako seljuktar sultanerria osatu zen, Asiako erdialdea bereganatuta zeukan Seljuktar Inperioaren adar independentea. 1243an, mongolek seljuktar armadak garaitu eta suntsitu zituzten. Astiro, inperioa desegin zen. Kinka horretan, Osman (edo Otman) I.a buru zuen turkiar estatua garatu zen, Otomandar Inperioa eratu arte, seljuktar eta bizantziarren hutsunea betetzeko. Osman izenetik eratorria da estatuaren izena beraz.

Otomandar Inperioak mendebaldea eta ekialdea lotu zituen 623 urteko historian: Konstantinopolis (egungo Istanbul) hiriburua, aurreko erromatar eta bizantziar inperio mediterraneoen ondorengo musulmana zen. Horrela, otomandarrek erromatar eta islamdar ohituren ondorengotzat jotzen zuten euren burua.

XVI. eta XVII. mendeetan, munduko estaturik boteretsuenetakoa izan zen: Balkanetan zehar aurrera egin zuen, Vienako ateetaraino; mendean zituen Itsaso Beltzaren iparralde-ekialdeak; hego-ekialdetik, Yemeneraino eta Persiar golkoraino hedatzen zen; eta mendebaldean, egungo Aljeriaren mendebalderaino.

Alabaina, XVIII. eta XIX. mendeetan inperioaren gainbehera gertatu zen, pixkanaka lurraldeak, botere militarra eta aberastasuna galduz joan baitzen. Alde batetik, europarren aurrean: Austriar Inperioa, Errusiar Inperioa eta Balkanetako kristauen matxinadak; eta, beste aldetik, tokiko gobernadoreen aurrean (Egipton, Tunisian...), independentziaren bila baitzebiltzan.

Lehen Mundu Gerran Erdialdeko Inperioen alde sartu zirenez, galtzaile izan ziren bukaeran. Gerra denboran eta ondoren, gutxi gorabehera 1,5 milioi armeniar hilarazi zituen Turkiako Gobernuak, armeniar genozidioan.[2][3] Sarraski handiak egin zituzten, orobat, inperioko beste kristau gutxiengo batzuen aurka: asiriarren eta otomandar greziarren aurka, alegia.[4][5] Mudrosko armistizioaren ondoren (1918ko urriaren 30a), Aliatuek Otomandar Inperioaren lurraldeak banatu zituzten, Sèvresko Itunaren bidez.[6] eta turkiar gehiengoa zuen lurraldea Turkia bihurtu zen.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b Euskaltzaindia. Anatoliako eta Hego Kaukasoko toponimia. .
  2. (Ingelesez) «Fact sheet: Armenian genocide», University of Michigan. Eskuratze data: 2011-01-11.
  3. Totten, Samuel, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, p. 19. ISBN 0-313-34642-9.
  4. Bloxham. p. 150
  5. Levene, M (1998): «Creating a Modern "Zone of Genocide": The Impact of Nation and State Formation on Eastern Anatolia, 1878-1923», Holocaust and genocide studies, 12:3, 393-433.
  6. Kinross, Patrick (1977): The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Morrow. ISBN 0-688-03093-9.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]