Determinismo

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Filosofian, determinismoa gertaera, ekintza eta erabaki guztiak kausaltasun-printzipioaz eragindakoak direla baieztatzen duen teoria da. Horrela, dena kausa-efektu kate batez gertatzen da, erabakimen askea eta zoria ukatuz. Aldi berean, gertaera zenbait zoriz gertatzen direlako irudipena (txanpon bat jaurtitzean suertatzen den emaitza zoriz gertatzen dela adierazi ohi da) gertaera eragiten duten kausa eta faktoreak ez ezagutzeagatik sortzen dela baieztatzen du determinismoak.

Teoria honen arabera mundua erabat arrazoizkoa da, egoera jakin baten ulermen osoak bideratzen duelako etorkizunaren ezagupen ziurra. Pierre-Simon Laplace markesak eratu zuen tesi klasikoa XVIII. mendean. Horren arabera, unibertsoaren orainaldia iraganeko egoeraren ondorio da, eta etorkizuneko egoeraren iturburu. Norbaitek, une jakin batean, izadian eragina duten indar guztiak, eta izadia eratzen duten osagai guztien egoera zehazki ezagutu ahal izango balitu, gauza izango litzateke izaki handi eta txiki guztien etorkizuna eta iragana ezagutzeko.

Determinismo motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Zientifikoa
  • Fisikoa
  • Biologikoa
  • Sozio-kulturala
  • Kosmologikoa
  • Teologikoa

Determinismoa sistema sozialetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Teoria batzuk aldarrikatzen dute determinismo mota bat gizarte sozialeko eboluziorako. Gehienetan teoria hauek aldarrikatzen duten determinismo motak ahulak dira, ez dutelako justifikatzen gizabanakoen portaera, hau da egitura bera eta sistemen murrizketak determinismoa sortzen dutenak dira, hala ere gizabanako askatasuna eduki ahal dute. Hauek dira determinismo mota batzuk:

Determinismo ekonomikoa: gizarteen eboluzioa balore ekonomikoen menpe dago. Karl Marxek[1] filosofoa iradokitzen zuen gizartea gobernatuta dagoela faktore ekonomikoz eta produkzioko modutan, eta teknologikoki determinatuta dagoela.

Determinismo geografikoa: egile askorentzat, gehienak XIX. mendearen eta XX. mendearen hasierakoak, ingurune fisikoa determinatzen du gure gizartea, taldean eta bakarka, eta gizakien eboluzio sozioekonomikoa eta kulturala, horren ondorioz gizakiak egokitu behar dira inguruneko baldintzetara.

Determinismo teknologikoa: indar teknikoak mugatzen dituzte aldaketa sozialak eta kulturalak. Jarrera hauek Jared Diamon[2], Marvin Harris edo Karl Marxek[3] mantendu zuten antzekoa da, faktore materialak, haien artean teknologia eta baliabide erabilgarriak baldintzatzen dutela beste garatze sozialak. Hiru autore hauek ez dira deterministak egoki esanda.

Determinismo soziokulturala:(Hobbes mantentzen duenez) ezeztatzen du askatasuna gizartearen elkarbizitzaren ahalmenagatik. Gizartea behar diren arauak edo legeak inposatzen ditu, orekatzeko bakoitzeko interesak eta desirak, hauek faltatzekotan gizakia kaos batean amaituko zuen, atentatuko zuena gizarte guztian, Hobbes esan zuenez: «Homo homini lupus» (Gizakia otso bat da gizakiarentzat)

Determinismo soziala: esaten digu hilko garen mai soziala ligatuta dagoela, jaio ginen mai sozialean, eta gizarte terminoetan, mugiezitazuna dago. Esaten da hau amerikar ametsaren antonimoa dela, hau da gizartea ez du neurtzen pertsonen balioa haien ideiengatik edo arrakasta pertsonalengatik, baizik eta haien maila sozialagatik.

Determinismoaren kritika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Filosofia Artikulu hau filosofiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Euskaraz)  «Karl Marx», Wikipedia, entziklopedia askea., 2016-11-15, https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Karl_Marx&oldid=5627459. Noiz kontsultatua: 2016-12-14 .
  2. (Euskaraz)  «Marvin Harris», Wikipedia, entziklopedia askea., 2015-04-04, https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Marvin_Harris&oldid=4817521. Noiz kontsultatua: 2016-12-14 .
  3. (Euskaraz)  «Karl Marx», Wikipedia, entziklopedia askea., 2016-11-15, https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Karl_Marx&oldid=5627459. Noiz kontsultatua: 2016-12-14 .