Elisabet I.a Ingalaterrakoa

Artikulu hau Elisabet Tudor erreginari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Elisabet erregina (argipena)».

Elisabet I.a Ingalaterrakoa
Irudi gehiago
Ingalaterrako monarka 1558ko azaroaren 17a - 1603ko martxoaren 24a ← Maria I.a Ingalaterrakoa - Jakue I.a Ingalaterrakoa eta VI.a Eskoziakoa → Irlandako monarka 1558ko azaroaren 17a (egutegi gregorianoa) - 1603ko martxoaren 24a ← Maria I.a Ingalaterrakoa - Jakue I.a Ingalaterrakoa eta VI.a Eskoziakoa →
Bizitza
Jaiotza	Palace of Placentia (en) , 1533ko irailaren 7a
Herrialdea	Ingalaterrako Erresuma
Lehen hizkuntza	ingelesa
Heriotza	Richmond Palace (en) , 1603ko martxoaren 24a (juliotar egutegia) (69 urte)
Hobiratze lekua	Westminster abadia
Heriotza modua	berezko heriotza: septizemia
Familia
Aita	Henrike VIII.a Ingalaterrakoa
Ama	Ana Bolena
Ezkontidea(k)	ezkongabea
Seme-alabak	ikusi baliorik ez
Haurrideak	ikusi miscarried son Tudor (en) Henry, Duke of Cornwall (en) Maria I.a Ingalaterrakoa Henry FitzRoy, 1st Duke of Richmond and Somerset (en) Eduardo VI.a Ingalaterrakoa Henry, Duke of Cornwall (en)
Leinua	Tudor etxea
Hezkuntza
Hizkuntzak	ingelesa frantsesa italiera latina
Jarduerak
Jarduerak	erregina
Jasotako sariak	ikusi Knight of the Garter  (1558)
Ezizena(k)	Good Queen Bess eta Gloriana
Ideologia eta sinesmenak
Erlijioa	anglikanismoa

Elisabet I.a, ezizenez Erregina Birjina (1533ko irailaren 7a - 1603ko martxoaren 24a) Ingalaterrako, Frantziako (bere aldarrikapenetan baino ez) eta Irlandako erregina izan zen 1558ko azaroaren 17tik hil arte. Tudor dinastiaren 5. erregetza hartu zuen, eta dinastia horren azkena izan zen.

Isabel Ingalaterrako Enrike VIII.a erregearen eta bere bigarren emazte Ana Boleynaren alaba zen, Isabel jaio eta bi urte eta erdira exekutatu zutena. Anaren eta Henrike VIII.aren arteko ezkontza baliogabetuta geratu zen, eta Isabel legez kanpokotzat jo zuten. Bere erdi-anaiak, Eduardo VI.ak, 1553an hil zen arte gobernatu zuen, koroa Lady Juana Greyri utziz eta bere bi ahizpa erdien, Maria katolikoaren eta Isabel txikiaren, erreklamazioak baztertuz, legeak kontrakoa ezartzen bazuen ere. Eduardoren testamentua alde batera utzi zuten, eta Maria erregina bihurtu zen Jane Grey kargugabetuz. Mariaren erregealdian, ia urtebetez kartzelatu zuten Isabel, matxino protestanteei babesa eman izanaren susmopean.

1558an bere erdi-arreba hil ondoren, Elisabet tronuan jarri zen haren ondorengo gisa, eta gobernatzeari ekin zion aholkulari talde on batek lagunduta. Sir William Cecilek gidatutako aholkulari talde on horretan oinarritu zen neurri handi batean. Erregina gisa egin zuen lehen ekintzetako bat egoitza santutik independentea zen Eliza protestante bat sortzea izan zen, eta haren gobernadore gorena bihurtu zen. Erabaki horrek, azkenean, Ingalaterrako Elizaren behin betiko jaiotza ekarriko zuen. Elisabetek ezkondu eta oinordeko bat izatea espero zen; hala ere, hainbat gorteiatze izan arren, ez zen inoiz ezkondu. Azkenean, bere senideak, Jakue VI.a Eskoziakoak, oinordetza hartu zuen, eta hark etorkizuneko Britainia Handiko Erresumaren oinarriak ezarri zituen. Lehenago, Elisabet Jakueren amaren, Maria I. Eskoziakoaren, espetxeratze eta exekuzioaren arduradun izan zen.

Bere erregealdian, Elisabet askoz moderatuagoa izan zen bere aita eta anaiak baino. Bere leloetako bat video et taceo zen (latinez, ikusi eta isildu).[3] Erlijioan, nahiko tolerantea izan zen, eta jazarpen sistematikoa saihestu zuen. Pio V.a Aita Santuak 1570ean ez-legitimotzat jo eta bere menpekoak berarekiko obedientziatik askatu ondoren, hainbat konspiraziok mehatxatu zuten bere bizitza, guztiak bere ministroen zerbitzu sekretuen laguntzarekin aurkitu zirenak. Elisabet zuhurra zen kanpo-harremanetan, Frantzia eta Espainiaren artean maniobrak eginez, garai hartako potentzia nagusiak. Erdizka babestu zituen Herbehereetan, Frantzian eta Irlandan eraginkortasunik gabeko eta baliabide gutxiko kanpaina militar sorta bat. 1580ko hamarkadaren erdialderako, Ingalaterrak ezin zuen saihestu gehiago Espainiaren aurkako gerra. 1588an, Itsas Armada Garaiezinak Ingalaterra inbaditzeko ahaleginaren porrotak Elisabet Ingalaterrako historiako garaipen militar handienetako batekin lotu zuen.

Zahartzen joan ahala, Elisabet ospetsu egin zen bere birjintasunagatik Nortasunaren kultu bat sortu zen haren inguruan, erretratuetan, desfileetan eta garai hartako literaturan ospatu zena. Elisabeten erregealdia elisabetdar aroa izenez ezagutu zen. Garaia famatua da elisabetdar antzerkiaren loraldiagatik, William Shakespeare eta Christopher Marlowe gisako antzerkigileek eta Francis Drake ingeles abenturazaleen itsas trebetasunak gidatuta. Historialari batzuek Elisabet agintari suminkor eta batzuetan zalantzatitzat deskribatzen dute, zorte onaz gozatu zuena. Bere erregealdiaren amaieran, arazo ekonomiko eta militar sorta batek ahuldu zuen bere ospea. Elisabet aitortzen da agintari karismatiko eta bizirik iraun zuen burugogor gisa, gobernua mugatua bezain ezegonkorra zen garaian eta inguruko monarkiek beren tronuak mehatxatzen zituzten barne arazoei aurre egin behar izan zieten garaian. Bere anai-arreba erdien erregealdi laburren ondoren, tronuan eman zituen 44 urteek egonkortasun nabarmena eman zioten erreinuari, eta identitate nazionalaren sentimendua sortzen lagundu zuten. Bere erregealdia Ingalaterrako historiako seigarren luzeena izan zen, Elizabeth II.a, Victoria, Jorge III.a, Henrike III.a eta Eduardo III.a errege-erreginen atzetik.

Hartu zituen neurrietatik lehenengoetakoa, eliza protestantearen ezarpena izan zen, Erromatik independentea eta oraingo Ingalaterrako Eliza bihurtuko zena. Ezkontza bat gauzatuko zuelakoan zeuden garaikoak, eta Legebiltzarrak behin baino gehiagotan eskatu zion hori, baina ez zuen sekula egin. Asko eztabaidatu da horren arrazoiaz, baina ez dago garbi zergatia. Elisabet zahartzen zihoan heinean, bere birjintasunak ospe handia hartu zuen.

Erreginak, izan ere, erlijioak zatitzen zuen erreinu bat jaso zuen XVI. mendearen bigarren erdian. Elisabeten erreinaldia urrezko aroa izan zen Ingalaterrako hainbat arlotan: William Shakespeare, Christopher Marlowe eta Ben Jonsonen antzezlanekin antzerkian; Francis Drake munduari bira eman zion lehen ingelesa izan zen; Francis Baconek bere iritzi politiko eta filosofikoak plazaratu zituen, eta Ipar Amerikako kolonizazioa hasi zen, besteak beste.

Filipe II.a Espainiakoarekin, ez zuen harreman onik izan, eta harekin izandako gerrak bi herrien ekonomiak lur jota utzi zituen.

Erreinaldiak 44 urte eta 127 egun iraun zituen, eta Ingalaterrako historiako luzeenetakoa da, Elisabet II.aren, Viktoria I.aren eta Jurgi III.aren atzetik. Berrogeita lau urte horietan, Ingalaterraren botereak gora egin zuen munduan, nahiz eta barnean, erlijioak gatazka andana eragin zuen.

Biografia: Jaiotza eta lehen urteak

Henrike VIII.a eta Ana Boleyn, Elisabet I.aren gurasoak.

Elisabet I.a Placentiako jauregian, Greenwichen, jaio zen 1533 irailaren 7an.

Bere gurasoak Henrike VIII.a eta Ana Bolena izan ziren. Bere bi amonen, Elisabet Yorkekoaren eta Elisabet Howarden, omenez bataiatu zuen Thomas Cranmer artzapezpikuak, 1533ko irailaren 10ean, Exeterreko markes jauna, Norfolkeko dukesa andrea eta Dorseteko markesa andre alarguna aitaponteko zituela. Zeremonian, George Boleynek, Rochford bizkondeak, John Husseyk, Husseyko baroiak, Thomas Howard jaunak eta William Howardek hiru eguneko haurraren gainean estalki bat eraman zuten

Isabel Tudor printzesa gisa, 1546 inguruan, egile ezezagunaren margolana.

Henrikek seme bat nahiago zuen Tudor dinastiaren jarraipena ziurtatzeko; baina, jaio bezain pronto, printzesa eta Ingalaterrako tronuaren oinordeko egin zuten bere ahizpa Maria, Katalina Aragoikoaren alaba, Henrikerekin zuen ezkontza baliogabetu ondoren, ez-legitimotzat jo baitzuten. Anak ezin izan zuen semerik izan, eta, alabak 3 urte besterik ez zituenean, burua moztu zioten 1536ko maiatzaren 19an, Katalina Aragoikoa kausa naturalez hil eta lau hilabetera. Anak erregeari gizonezko oinordekorik eman ez izanak emaztearekiko interesa galarazi zion; beraz, prozesu bat antolatu zen Henrikeri erregina exekutatzeko aukera emanez traizio (erregeari adulterioa egitea traiziotzat hartzen zen) eta sorginkeriagatik, bere anaiarekin harreman intzestuak izan zituelako; gaur egun, akusazio horiek faltsutzat jotzen dira. Elisabet ez-legitimo deklaratu zuten eta errege-oinordetzan zuen lekua kendu zioten.

Anari, traizioa egitea, sorginkeria eta anaiarekin intzestua praktikatzea leporatu zioten. Gaur egun, kargu horiek ez dira egiazkoak kontsideratzen, baina bada garaiko korrespondentzia Elisabet ez duena Henrikeren alaba kontsideratzen, adulterioaren ondorio baizik.

Horren guztiaren ondorioz, erregearen legez kanpoko alaba egin zuten Elisabet, eta printzesa titulua galdu zuen. Gortetik erretiratuta bizi izan zen, aitarengandik eta hark hartzen zituen emazte guzti haiengandik urrun, nahiz eta azkena izan zena, Katalina Parr, aita eta alabaren arteko erlazioa berpizten saiatu. Elisabet eta bere ahizpa zaharrena zen Maria Tudor, Katalina Aragoikoaren alaba, anaiaren atzetik –Jane Seymourren semea zen Eduardo printzearen ondoren– jarri ziren 1544an ezarri zen ondorengotza lerroan.

Elisabeten nortasunak amarenaren antza handia izan omen zuen: neurotikoa, karismatikoa, maitabera eta protestantea erabat. Hezurdura ere antzekoa omen zuten, eta aurpegia ere bai; ile gorria, berriz, aitarena ote zen esaten zuten.

1547an, Henrike VIII.a hil zen, eta bere semea zen Eduardo VI.ak hartu zuen ordea. Semea tronuan, Katalina Parr alarguna Thomas Seymourrekin ezkondu zen (Eduardoren osaba), eta Elisabet berarekin eraman zuen. Heziketa bikaina jaso zuen, eta ingelesez gain, italiera, frantsesa, gaztelera eta latina ere ikasi zituen. Katalinaren eraginpean, Elisabet protestantismoan hezi zen.

Eduardo anaia tronuan egon zen bitartean, Elisabeten egoera ez zen batere ziurra izan, baina Eduardok ez zuen denbora asko iraun tronuan, 1553an hil baitzen, 15 urte zituenean. 1544ko Ondorengotza Akta urratuz, hil baino lehen, lady Joana Grey izendatu zuen oinordeko, baina 2 hilabete besterik ez zuen tronuan iraun. Herriaren oniritziarekin, Maria Tudor sartu zen Londresen, eta Elisabet bere ahizparekin batera etorri zen.

Iritzi publikoari kasurik egin gabe, Maria ezkondu zen Espainiako Filipe printzearekin, ondoren errege izango zenarekin eta Filipe II.a izena hartuko zuenarekin, alegia. Herriak ez zuen ezkontza hori gustuko izan, eta Maria erorarazteko beldur zen. Beldurrak ia-ia bete ziren 1544ko Wyatteko matxinadan, baina ez zuten ezer lortu. Hala ere, Elisabet preso hartu zuten, eta Londresko dorrera eraman, baina ez zioten heriotza zigorra aplikatu, noble batzuek horrela eskatzen bazuten ere.

Erreginak Elisabet ondorengotza lerrotik apartatzeko ahalegin guztiak egin zituen, baina Legebiltzarrak ez zion utzi. Bi hilabete Londresko dorrean giltzapetuta egon ondoren, Elisabet aske atera zen, Sir Henry Bedingfielden zaintzapean bazen ere. Urte horren bukaeran, Maria haurdun zegoen zurrumurrua zabaldu zen. Elisabeti gortera itzultzen utzi zioten, Filipe beldur baitzen emaztea hilko ote zitzaion, eta Elisabet izan zitekeen oinordeko egokia.

Berehala ukatu zuten Maria haurdun zegoela, eta, ahizpa ezin zuenez tronuaren bidetik apartatu, katolizismora bihurtzen saiatu zen; hark onartze planta egin zuen, baina ez zuen sekula protestantismoa utzi.

Erreinaldiaren lehen partea

1558an, Maria hil egin zen, eta Elisabet igo zen tronura. 1559ko urtarrilaren 15ean koroatu zuten, eta Ingalaterran egin zen latinezko azken ospakizuna izan zen, bere ondorengoa zen Jakob I.ak ingelesezko erritua hasi baitzuen. Maria hil zenean, herria kalera atera omen zen ospatzera; Elisabet, ordea, askoz ere maitatuagoa izan zen.

Elisabeten erreinaldia hasi zenean, atzerriko politika zuhurtasun handiz eraman zuen aurrera. Espainiako Filipe II.ak ezkontza proposatu zion 1559an, eta harreman arazotsuak izan zituen Eskozia eta Frantziarekin, Maria zenak azken horrekin gerran zebilen, bere senarra Filiperi lagundu baitzion Frantziaren aurkako liskarretan.

Eskoziako erregina, Maria Estuardo, Margarita Tudorren (Henrike VIII.aren arreba) iloba zen. Lehengusina hau Frantzisko II.a Frantziakoarekin ezkonduta zegoen. Frantzian bizi zen, baina bere ama zen Maria de Guisak zuzentzen zuen erreinua, eta Eskoziako katolikoen interesen alde egiten zuen gogor.

Frantziaren aurka zeukan gerraren ondorioz, Frantzisko II.ak Maria Estuardo emazteari eman zion laguntza Ingalaterrako tronua hartzeko, eta amaginarreba zuen Maria de Guisak frantses tropak Eskozian egoten utzi zuen.

Mehatxuz inguraturik, Elisabet eta Filipe erlijio liskarrak alboratu eta indarrak bateratu beharrean izan ziren. Alde batetik, Elisabetek Frantziako Calaisen gaineko aginteari uko egitea lortu zuten. Cateau-Cambrésisko Ituna sinatzen ari ziren bitartean, Frantzisko II.a hil egin zen, eta, ondorioz, Mariak Eskoziara itzuli behar izan zuen 1561ean.

Horretaz gain, 1559an, Elisabetek eskoziar lider protestantea zen John Knoxen iraultza erlijiosoa babestu zuen, protestantismoa Eskoziatik baztertu nahian. Azkenean, eta Maria de Guise hil ondoren, Edinburgoko Ituna sinatu zuten, eta Frantziaren Eskoziaren gaineko eragina bertan behera geratu zen.

Elisabet inguratua zegoen Eskozia eta Frantziaren artean, eta, ondorioz, Espainiarekin akordio moduko bat izatera behartua zegoen, nahiz eta biak erlijio ezberdinetakoak izan, bata protestantea eta bestea katolikoa. Baina, denbora aurrera joan ahala, Ingalaterra eta Espainiaren arteko harremanak gutxitzen joan ziren, gehienbat Ingalaterrak eta Frantziak euren arteko lehiak alde batera utzi zituztelako.

Garaian, Frantzian, Katalina Medici, Karlos IX.aren erreginaordea, lanean zegoen. Frantzisko II.a hil eta gero, ezin izan zuen Frantzisko Guisekoak higanoteen artean sarraskia egiteari ekidin, eta beste erlijio gerra bat piztu zen Frantzisko eta Borboiren artean. Elisabetek protestantismoari lagundu zion, eta hartu zituen lurrak Calaisekoengatik trukatzeko asmotan zebilen, baina, 1563an, protestanteek eta katolikoek bakea sinatu zuten.

Eskoziako garaipena eta Frantziako porrotaren ondoren, Elisabetek eta Filipek ez zuten harreman bateratu gehiagoren beharrik ikusi, eta Ingalaterra Frantziarantz hurbiltzen hasi zen.

Lehenengo urte haietan, Elisabetek Sir William Cecil (Lord Burghley 1572z geroztik) izan zuen errege idazkari, eta, ondoren, errege diruzain izan zuen bere heriotzara arte, 1598an. Horren ondoren, erreginak haren semeari utzi zion erantzukizun hori, Robert Cecileri, alegia.

Ondorengotza: Maria Estuardo

Elisabet tronura igo bezain laster hasi zen erreginaren senarra zein izan beharko zukeenaren debatea eta Legebiltzarrak eskaera garbia egin zion erreginari. Elisabetentzako, ordea, errege ezkontide batekin agintea konpartitzea ez zen batere gustuko, eta ezezkoa luzatzen joan zen.

Seme-alabarik gabe, Elisabeten oinordeko balizkoenak hurrengoa izan zitezkeen:

• Maria Estuardo lehengusina, Henrike VIII.aren arreba zaharrenaren alaba.
• Katalina Grey, Joana Greyren ahizpa eta Henrike VIII.aren arreba gazteenaren ondorengoa.

Elisabetek gorroto zien biei; Maria Estuardorekin liskar handiak izan zituen lehen, eta, gainera, katolikoa zen. Katalina Grey, berriz, erret oniritzirik gabe ezkondu zen, eta bere ahizpak tronu ingelesa lapurtu zuen aurrez.

1562an, arazoa larritu egin zen, astanafarreriak erregina harrapatu zuenean. Sendatu zen, baina Legebiltzarra berriro etorri zitzaion ezkontzeko eskatzera, ondorengotza ziurtatzea komeni zelako, baina Elisabetek berriro eman zien ezezko borobila, eta, 1566an, legebiltzarra deuseztatu zuen. Elisabetek funtsak biltzeko baimena eskatu zuen, baina, haiek jasotzeko, ezkontzeko baldintza eskatu zioten. Erreginak, berriro, ezetz esan zuen. 1568an, Katalina Grey hil egin zen, eta, utzi zituen ondorengoak baliagarriak ez zirenez, Maria Estuardoren posizioa indartu egin zen erreinuaren tronuaren oinordetzan.

Hala ere, Mariak arazoak zituen Eskozia barnean; senarra hil zion hiltzailearekin ezkondu zen, eta herria jazarri egin zitzaion, Jakob semearengana behartuz eta Ingalaterrara alde eginez. Hemen oso harrera txarra izan zuen, eta Sheffieldeko gazteluan giltzapetu zuten.

Protestanteei laguntza

Elisabet I.a Ingalaterrakoa

1568an, Albako dukeak errepresio bortitza egin zuen Herbehereetan, eta Filipe II.ak, hala, Francis Drake eta John Hawkinsen ontzien aurka egiten zuen gogor. Elisabetek haien mehatxua sumatu zuen, eta, protestantismoari laguntzeko, Francis Walsingham gisako aholkulariak eskatzen zioten, eta, orduan, Indietako flota jartzeko aukerari heldu zion 1569an.

1569an, Elisabeten aurka egiteko Espainiaren laguntza espero zuten katolikoek zuzendutako iparraldeko matxinada izan zen, eta James Fitzmaurice Fitzgeraldek Desmondeko matxinada egin zuen Irlandan. Kanpoko laguntza ezin lorturik, Elisabet garaile atera zen bi jazarraldi horietan, baina aita santuaren bulda batek eskumikatu egin zuen 1570ean.

1571n, Ridolfí bankariak erregina erailtzeko planak egin zituen Maria Estuardo tronuan jarri nahian, eta Espainiaren laguntza izan zuen horretan, katolizismoa ezarri nahi baitzuen berriro. Cecilek, ordea, plan horren berri izan zuen, eta konspiratzaileak, Elisabeten lehengusua zen Norfolk dukea tarteko, exekutatu egin zituzten.

Katolikoekin zituen arazoak gogortzen ari ziren, baina hori ez zen Elisabet Frantziarekin aliantza bat egiteko eragozpen izan. Oraingo honetan, erregina Henrike III.a Frantziakoarekin, etorkizunean errege izango zenarekin, ezkontza negoziatzera iritsi zen, eta, hori gutxi balitz, Frantzisko Anjoukoa haren anaiarekin ere bai, baina hori ere hil egin zen 1584an, ezkondu baino lehenago, alegia.

Elisabetek presio handiak izan zituen protestante herbeheretarrei laguntza emateko, eta, 1577an, horrelaxe erabaki zen. Elisabetek Leicesterreko kondea zen Robert Dudleyri eman zion agintea, baina, hurrengo urtean, laguntza atzeratu zuten Espainiarekin zituen arazoak gerra irekia ez bihurtzeko.

1579an, eskumikatze buldan oinarrituz eta Aita Santuaren laguntzaz, James Fitzmaurice Fitzgeraldek Desmondeko bigarren jazarraldia hasi zuen, Erromatik dirua eta soldaduak etorri baitziren; Filipe II.ak ere bidali zuen taldetxo bat Irlandara, eta prest agertu zen koroa hartzeko iraultza garaile ateratzen bazen. Hala ere, 1583rako, erreginak jazarraldia kontrolatzea lortu zuen.

Espainiarren aurkako gerra

Sakontzeko, irakurri: «Anglo-espainiar Gerra (1585-1604)»

Espainiak irlandar matxinoei lagundu zien;, Filipe II.a Portugaleko tronuaz jabetu zen, eta Herbehereetako protestanteak egoera larrian zeuden, Anberes ia eroriz. Frantziak, berriz, Espainiaren mehatxua gertu-gertutik nozitzen zuen. Elisabet holandarren errendizioaren beldur zen, eta, hori gutxi balitz, Frantzia Espainiaren eskumakila izateko arriskua ikusi zuen. 1585ean, matxino holandarrei laguntza emateko aukera egin zuen, eta Leicesterreko kondea bidali zuen 5.000 gizon eta 1.000 zaldiz osatutako armada bat gidatzeko.

Horren truke, ez zuen Holandako koroa onartu nahi izan, horrek gerra irekira eramango zuelakoan, baina Brielle eta Vlissingengo portuak bereganatuko zituen. Hala ere, gauzak ez ziren nahi bezala atera, eta bertan behera geratu zen guztia.

Elisabetek, Espainiako barkuei erasotzen zizkien Francis Drake eta gainontzeko piratei, laguntza eman zien, eta hori ez zuen begi onez ikusi Filipe II.ak. Aitzakia baten zain zegoen Espainiako erregea Ingalaterrari gerra irekia deklaratzeko. Konspirazio katoliko berri bat izan zen Filipek bilatu zuen aitzakia, eta Londresko negozio gizon aberats batek, Anthony Babingtonek, erregina erailtzeko ahalegina egin zuen, eta Maria Estuardo koroatu. 1586an, konspirazioa argitu zen, eta, Maria bera partaide izan zela-eta, Legebiltzarrak haren exekuzioa eskatu zuen. Elisabet gogor mantendu zen hasieran, baina, azkenean, ezin eutsi eta Mariaren exekuzioa agindu zuen, eta Mariak Filiperi esleitu zizkion tronurako eskubideak.

Handik aurrera, Filipek Ingalaterraren inbasio prestatzeko planari ekin zion, Elisabetek bere itsas armada indartzeko ahalegina egiten zuelarik. 1587an, Drakek Cadiz eraso zuen, eta hainbat ontzi suntsitu, eta Itsas Armada Garaiezina 1588ra arte atzeratu zuen. Hala ere, eguraldi txarren eragina eta ingelesen erresistentzia dela medio, itsas armada ospetsu hark ez zuen ezer asko lortuko.

Elisabet I.a Ingalaterrakoa 1592an

Itsas Armada Garaiezinaren hutsa ondo etorri zitzaion Elisabeti, Espainiaren balizko inbasioa erabat baztertuta geratu baitzen, baina herria ez zen hain erraz konformatu. Ingalaterrako soldaduek hilabeteetan ez zuten soldatarik jaso, eta gabezia orokorra zen erabat. Erregina, oraindik, irabazteko itxaropenean zegoen, eta, 1589an, Lisboara espedizio bat bidali zuen, Itsas Armada Garaiezina baino handiagoa oraindik, Espainiari Ozeano Atlantikoan geratzen zitzaion itsas armadaren arrasto oro ezabatu eta Portugal Filipe II.aren aurka jazartzeko nahian. Kontraarmadak porrota galanta jaso zuen; ez zuen hiria konkistatzea lortu, eta soldadu, marinel eta ontzi ugari galdu zuen krisi ekonomikoa larriagotuz.

Arrakasta gehiago izan zuen holandarrei laguntzeko ahaleginean (8.000 gizon) edo Frantziako gerra zibilean Henrike IV.ari lagundu zionean (20.000 soldadu). Elisabetek, Henrikeri laguntzean, Espainiaren arreta erakarri zuen, eta holandarrak errekuperatzen lagunduko zituen atsedena izan zuten ia dena galdua uste zutenean. Azkenean, katolikoen aldera joan zen garaipena, 1593an, Henrike katoliko egin baitzen, baina Elisabet Frantziaren lagun izaten jarraitu zuen Espainiaren arerio izateko horretan. 1596an, erreginak Frantziatik tropak erretiratu egin zituen, baina, berriro bidali zituen 2.000 soldadu, Espainiak Calais hartu zuenean.

Beste bi itsas armada ere bidali zituen Espainiaren aurka; bata, 1596an, eta porrota jasoko zuen amerikar koloniei eraso egiterakoan. Gainera, Francis Drake eta John Hawkinsek heriotza aurkituko zuten horretan. Bestea, 1597an izan zen, eta Cádiz sakeatu zuten.

Filipek, bere aldetik, beste bi espedizio bidali zituen Ingalaterrarantz. Bata, Kornuallesko gudua, Kornualleseraino iritsi zen, eta inguruko lurraldeak sakeatu zituen. Bigarrenak, ekaitz bortitz baten erdian, Fisterran aurkitu zuen amaiera.

Espainiaren aurkako gerretan nahastuta, Elisabetek Irlandako jazarraldiei ere arreta jarri behar izan zien. Irlandako bederatzi urteko gerran (1594-1603), Red Hugh O'Donnell eta Hugh O'Neill ingelesen kolonizazioaren aurka jazarri ziren. 1599an, erregina 17.000 soldadu bidali beharrean izan zen, Robert Devereux Essexeko kondearen agintepean. Aurreko urtean hila zen Espainiako Filipe II.a eta hauen tropak eta Irlandakoak zapalduak izan ziren erabat. 1603rako Irlanda kontrolpean zegoen.

Erreginaren heriotza

Elisabet erregina 1603ko martxoaren 24an hil zen, 69 urte zituenean. Badirudi oso ahul zebilela eta lo egiteko arazo handiekin. Westminster abadian eman zioten lur, bere ahizpa Maria I.aren ondoan. Hilobien gainean, zera jartzen du: Tronuan eta hilobian lagunak, hemen hartzen dute atseden bi ahizpek, Elisabet eta Mariak, berpizteko itxaropenean.

Henrike VIII.aren testamentuari jarraituz, Elisabeten oinordekoak Henrikeren arreba gazteena zen Maria Tudorren ondorengoak izan behar zuten, baina erregetzarako gai kontsideratu zen bakarra Jakob VI.a Eskoziakoa, Maria Estuardoren ilobaren semea, izan zen, eta Jakob I. Ingalaterrakoa izenarekin igo zen tronura.

Ingalaterra protestantea

Elisabeten erreinaldian, gehiengo katoliko bat zuen Ingalaterra gehiengo protestantea izatera pasatu zen. Maria I.ak katolizismoa ezarri zuen bere agintaldian, eta, Elisabet koroatzeko ordua iritsi zenean, ez zuten apezpiku garrantzitsurik aurkitu, eta Carlisleko apezpikuarengana jo beharrean izan zuten.

1559an, Ingalaterrako elizaren buru zen Elisabetek Bateratzeko Akta aldarrikatu zuen, eta, horrekin, igandero elizara joateko derrigorra, koroapean zeudenek Eliza anglikanoari zina egin behar zioten... Apezpiku katoliko gehienek uko egin zieten aldaketa horiei, eta kargua galdu zuten erreginaren aldeko zirenen onean.

Lehenengo urteetan, Elisabet tolerantea izaten saiatu zen katolikoekin, baina, 1569 eta 1571ko jazarraldien ondoren eta 1570ean Aita Santuak eskumikatu ondoren, erreginaren jarrera gogortu egin zen haiekiko. 1584 eta 1585 artean, heriotza zigorra eman zien 1559an erregina tronura igo ondoren apaiz katoliko egin zirenei. Aurrez egindakoak, berriz, zahartzen joan ziren, eta, pixkanaka, 1603an erregina hil zenean, gehiengoa protestantea zen.

Bibliografia

• Davenport, Cyril. (1899). English Embroidered Bookbindings. London: Kegan Paul, Trench, Trübner and Co. OCLC .705685..
• Black, J. B.. (1945). The Reign of Elizabeth: 1558–1603. Oxford: Clarendon OCLC .5077207..
• Kantorowicz, Ernst Hartwig. (1997). The king's two bodies: a study in mediaeval political theology. (2. argitaraldia) Princeton, N.J.: Princeton University Press ISBN 978-0-691-01704-4..
• Loades, David. (2003). Elizabeth I: The Golden Reign of Gloriana. London: The National Archives ISBN 978-1-903365-43-4...
• Neale, J. E.. (1954). Queen Elizabeth I: A Biography. (berrargitaratua. argitaraldia) London: Jonathan Cape OCLC .220518..
• Strong, Roy C.. (2003). Gloriana: The Portraits of Queen Elizabeth I. London: Pimlico ISBN 978-0-7126-0944-9...
• Strong, R. C.; van Dorsten, J. A.. (1964). Leicester's Triumph. Oxford University Press OCLC .460600233..
• Somerset, Anne. (2003). Elizabeth I.. (1st Anchor Books. argitaraldia) London: Anchor Books ISBN 978-0-385-72157-8...
• Starkey, David. (2003). Doran, Susan ed. «Elizabeth: Woman, Monarch, Mission» Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum (Londres: Chatto and Windus) ISBN 978-0-7011-7476-7..
• Weir, Alison. (1997). The Children of Henry VIII. London: Random House ISBN 978-0-345-40786-3...
• Weir, Alison. (1999). Elizabeth the Queen. London: Pimlico ISBN 978-0-7126-7312-9...
• Willson, David Harris. (1963). King James VI & I. London: Jonathan Cape ISBN 978-0-224-60572-4...
• Wilson, Derek. (1981). Sweet Robin: A Biography of Robert Dudley Earl of Leicester 1533–1588. London: Hamish Hamilton ISBN 978-0-241-10149-0...

• Datuak: Q7207
• Multimedia: Elizabeth I of England / Q7207