Edukira joan

Ezpeleta

Wikipedia, Entziklopedia askea
Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Ezpeleta (nautika)»
Ezpeleta
 Lapurdi, Euskal Herria
Ezpeletako Euzkadi Hotela.


Armarria

Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Lapurdi
Administrazioa
Estatua Frantzia
Eskualdea Akitania Berria
Departamendua Pirinio Atlantikoak
ElkargoaEuskal Hirigune Elkargoa
BarrutiaBaiona
KantonamenduaBaigura eta Mondarrain
Izen ofiziala  Espelette
Auzapeza
(2026-2032)		Virginie Arhanzet
Posta kodea64250
INSEE kodea64213
Herritarraezpeletar
Geografia
Koordenatuak43°20′25″N 1°26′52″W / 43.3403°N 1.4478°W / 43.3403; -1.4478
Mapa
Azalera26,85 km²
Garaiera77 metro
Distantzia22 km (Baionatik)
Demografia
Biztanleria1.987 (2018:  61)
alt_left 1.029 (%49,2) (%50,8) 1.064 alt_right
Dentsitatea80,26 biztanle/km²
Euskara
Euskaldunak% 14,96 (2010)
Erabilera% 1,31 (2011)
Datu gehigarriak
Webguneahttp://espelette.mairie.com/

Ezpeleta Lapurdiko hegoaldeko udalerri bat da, Lapurdi Garaian. Azken zentsuaren arabera 2.155 biztanle zituen. Oso ezagunak ditu herriko piper gorriak.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingurune naturala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerritik hainbat erreka igarotzen dira: Latsa erreka (hara isurtzen da Zubizabaleta erreka) eta Urotzeko erreka. Biak Errobira isurtzen dira, beherago, udalerritik kanpo. Antzara errekaren ibaiadarra den Urloko erreka ere Ezpeletako lurretatik igarotzen da. Urdazuri ibaira isurtzen den Larreko errekak ere udalerria zeharkatzen du, bai eta haren ibaiadar diren Farendeiko eta Erdiko errekek ere.

Udalerri mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mapa
Ezpeleta eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Etxeak eta auzoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Legañoa
  • Xerrenda
  • Burgua
  • Basaburu
  • Mendia

Herria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ezpeletako ikuspegia

Giro atsegineko herria da eta, horko Ezpeletako piperren bidez, bizitasuna eramaten dute “ahogozo”ko Frantziara.

Herriak bi auzo ditu, eta Kanbora doan errepideak bi auzo horiek banatzen ditu. Goial­dean udaletxea (herriko etxea) dago, Errenazimentu garaiko Jauregia gazteluan. Bailaratxoaren atzeal­dean, San Esteban eliza sendoa altxatzen da. Lapurdiko dorre klasikoa du eta XVII. mendearen hasieran eraiki zuten, baita haren erretaula nagusia ere. Alboetan, berriz, al­de batean, eseritako Ama Birjina dago, Michelangeloren estilokoa; beste al­dean, Kristo bikain bat. Riberaren olio-pintura bat dago, Ezpeletako baroiaren dohaintza. Halaber, badira ere bertan Errenazimentuko ur bedeinkatuko ontzi bitxi bat eta kantore barroko bat.

Hilarrien bil­duma oso interesgarria da, baita lau svastika dituen hilobi‑harria ere bai. Hilerri horretan bertan, absidearen ondoan, Agnès Soureten hilobia dago, historian lehendabiziko aldiz, Frantziako neska ederrena edo "Miss France" hautatua, eta 1902an Ezpeletan sortua.

Eraikinak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak mendiko klima du[1]. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe[2]. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria mendiko klima du, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak)[3]. RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago[4].

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 13,9 °C-koa da, 12,3 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 1627 mm-koa da, urtarrilean 13,3 euri-egun eta uztailean 9,1 egun izanik[1]. 1991-2020 aldirako, hurbilen dagoen Météo-France estazioa Anglet udalerrian dago, 16 km-ra, eta bertan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 14,5 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1473,6 mm-koa delarik[5]. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 42,9 °C-koa da, 2022ko ekainaren 18an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -12,7 °C-koa da, 1985ko urtarrilaren 16an lortua[oh 1][5].

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olha izeneko tokian historiaurreko bizilekua dago. Moustier aldiko hezur eta harri landuak atzeman dira bertan.[6]

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 1.334 biztanleetatik 1.058 aktibo ziren (% 79,3), horietako 976 lanean (% 73,2) eta 81 langabezian (aktiboen % 7,7).

1.33415-64 urteko biztanle
% 79,3aktibo
% 73,2lanean
% 7,7langabezia-tasa

Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).

15-24 urte% 45,7
25-54 urte% 95,1
55-64 urte% 62,3
Gizonak% 79,3
Emakumeak% 79,3

Langabezia-tasa hezkuntza-mailaren arabera

Titulurik gabe% 14,3
BEPC, brebeta% 11,9
CAP-BEP% 5,2
Batxilergoa% 8,5
Goi-mailako +2% 9,0
Goi-mailako +3/4% 9,0
Goi-mailako +5% 3,8

Marratxo bertikala: udalerriko langabezia-tasa orokorra (% 7,7). Zabalerak eskala finko batean daude (0-% 50), udalerri artean konparagarriak izan daitezen.

276 ez-aktibotik 107 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 38,8), 101 erretiraturik zeuden (% 36,6) eta 69 bestelako ez-aktibo ziren (% 25,0).

Ez-aktiboak

% 39
% 37
% 25
Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Lanbide-kategoria[oh 2]

% 9
% 10
% 25
% 25
% 24
NekazariakArtisau/merkatariakGoi-mailako langileakErdi-mailakoakEnplegatuakEskulangileak

Udalerrian 689 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerriko biztanle landunak 976 ziren; beraz, udalerria langile-erakarlea da.[oh 3]

689enplegu udalerrian
% 71,0soldatapeko
% 29,0ez-soldatapeko
NekazaritzaIndustriaEraikuntzaMerkataritza/zerbitzuakAdministrazioa/hezkuntza/osasuna

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 26.830 eurokoa zen, eta biztanleen % 10 pobrezian bizi zen (bizimoduaren medianaren % 60tik behera).

26.830 €diru-sarreren mediana▲ Dep.: 26.300 €
% 10,0pobrezia-tasa▼ Dep.: % 13,3

Ezpeletako piperra

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Ezpeletako piperra»
Ezpeletako piper gorri min ezagunak

Bertako piper gorri minak oso ezagunak dira eta oso aintzat hartuak sukaldaritzan, saltsak, barrubeteak eta abar prestatzeko.

Adibidez, bixigarria ematen die dela pil-pilean egindako bakailaoari, dela marmitakoari, dela axoari. Ezpeletar esapideak dioenez: «Euskaldun, fededun, biperdun».

Urtero urrian izaten da Ezpeletako Biper Gorriaren Eguna, herrira milaka bisitari dakartzana.[7]

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX. mendearen erdialdean 1.700 biztanle baino gehiago izatera iritsi zen Ezpeleta, baina hurrengo hamarkadetan lagunak galtzen hasi zen eta 1960ko hamarkadan behea jo zuen, 1.200 biztanle inguruan. Ondoren hazkunde nabarmena izan zuen udalerriak, eta XXI. mendearen hasieran 2.000 biztanleen maila gainditu zuen.

BiztanleriaUrtea10001200140016001800200022001750180018501900195020002050BiztanleriaBiztanleriaren eboluzioa Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022
Guztira: 1.064 gizon, 1.029 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
95+
 
0.00
0.00
 
90-94
 
0.49
0.47
 
85-89
 
2.72
1.79
 
80-84
 
2.24
6.11
 
75-79
 
4.96
6.11
 
70-74
 
4.96
5.26
 
65-69
 
6.32
9.68
 
60-64
 
7.68
5.73
 
55-59
 
9.62
7.52
 
50-54
 
8.65
3.10
 
45-49
 
3.69
6.20
 
40-44
 
5.54
4.98
 
35-39
 
8.84
4.89
 
30-34
 
4.57
7.14
 
25-29
 
9.23
6.67
 
20-24
 
2.72
4.98
 
15-19
 
5.64
4.51
 
10-14
 
2.82
7.24
 
5-9
 
3.79
7.61
 
0-4
 
5.54
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta[8].

Familiak eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, Espelette udalerrian 2.155 biztanle zeuden eta 1.008 elkarbizitza unitate[oh 4], hau da, 2,14 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Talderik handiena kide bakarreko elkarbizitza-unitateak ziren (% 34,8), Metropolitar Frantziako batez bestekoaren azpitik (% 39,2).[10]

2.155biztanle
1.008elkarbizitza-unitate
2,14lagun elkarbizitza-unitateko
647familia
Udalerria
% 23
% 28
% 12
% 35
Metropolitar Frantzia
% 24
% 26
% 10
% 39
Bikotea seme-alabekinBikotea seme-alabarik gabe etxeanGuraso bakarrekoakKide bakarrekoaBestelakoak

Udalerrian 647 familia zeuden, eta horien artean etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak ziren ugarienak (291). Guraso bakarreko 121 familietatik 97etan ama zen guraso bakarra. 344 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean. 151k seme-alaba bakarra zuten etxean, 98k bi, eta 54k hiru edo gehiago. Seme-alabadun 235 bikoteetatik 34tan (% 14,5) seme-alabaren bat bikotekide baten aurreko harreman batekoa zen.[10]

291
235
121
Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra
25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean344
Seme-alaba bat151
Bi seme-alaba98
Hiru seme-alaba44
Lau edo gehiago10

15 urte edo gehiago zituzten 1.817 biztanle zeuden. Horien artean 15-24 urtekoen % 4,3 bizi zen bakarrik eta 80 urte edo gehiagokoen % 56,1. Bikotean bizitzea ohikoagoa zen talde guztietan, 55-64 urteko taldean jotzen zuen gailurra (% 73,9).[10]

Bakarrik bizi da
15-24% 4
25-39% 12
40-54% 17
55-64% 19
65-79% 27
80 +% 56
Bikotean bizi da
15-24% 10
25-39% 69
40-54% 69
55-64% 74
65-79% 68
80 +% 31

15 urte edo gehiagoko biztanleen % 41,0 ezkonduta zegoen, eta beste % 19,5 bikotean bizi zen ezkondu gabe (% 11,1 izatezko bikotean eta % 8,4 PACS bidez lotuta). % 26,5 ezkongabeak ziren, % 6,7 alargunak eta % 6,3 dibortziatuak.[10]

Ezkonduta% 41,0
Ezkongabea% 26,5
Izatezko bikotean% 11,1
PACS bidez lotuta% 8,4
Alarguna% 6,7
Dibortziatuta% 6,3

Elkarbizitza-unitatearen erreferentziazko pertsonaren lanbide-kategoriari dagokionez, nagusiak hauek ziren: erretiratuak (% 31,5), erdi-mailako lanbideak (% 16,9), enplegatuak (% 16,4), eskulangileak (% 15,4). Talde nagusia (erretiratuak, % 31,5) Pirinio Atlantikoak departamenduko batez bestekoaren (% 34,1) azpitik dago. 19 elkarbizitza-unitatetan nekazari bat zen erreferentziazko pertsona (% 1,9).[10]

Udalerria
% 8
% 17
% 16
% 15
% 32
Pirinio Atlantikoak
% 11
% 16
% 15
% 12
% 34
Metropolitar Frantzia
% 13
% 16
% 15
% 14
% 30
NekazariakArtisau, merkatari eta enpresa-buruakGoi-mailako langileakErdi-mailako lanbideakEnplegatuakEskulangileakErretiratuakBestelakoak

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, udalerrian 1.238 etxebizitza zeuden. Horietatik 1.008 egoitza nagusi ziren, 92 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 139 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (720), eta apartamentuak gutxi ziren (511). Egoitza nagusietatik 632 beren jabearen bizilekuak ziren, 334 alokairuan zeuden, 59 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 42 doan lagata.[11]

1.238etxebizitza
1.008egoitza nagusi
720etxe
511apartamentu

Etxebizitza multzoa

1.008
139
Egoitza nagusia (1.008)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (92)Hutsik (139)

Etxe mota

720
511
Etxea (720)Apartamentua (511)

Jabetza egoera

632
334
Jabeak (632)Alokairuan (334)HLM (59)Doan lagata (42)

Eraikuntza garaiari dagokionez, 1971-1990 artean eraikitako egoitza nagusiak ziren ugarienak (276).[11]

Eraikuntza garaia

1919 aurretik146
1919-194569
1946-197095
1971-1990276
1991-2005163
2006-2020182

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (487). Elektrizitatea zen berogailu mota nagusia (472 etxebizitzatan). 784 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 445 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 504tan bi edo gehiago.[11]

Gela kopurua

1 gela14
2 gela97
3 gela178
4 gela232
5 gela edo gehiago487

Berogailu mota

208
472
236
Gas sarea (208)Fuel-olioa (60)Elektrizitatea (472)Gas botila (31)Bestelakoak (236)

Aparkalekua eta ibilgailuak

784aparkalekua
445ibilgailu 1
504ibilgailu 2+
Ezpeletako kalea

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mitologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uda‑garaian Donibaneko ekimen‑sindikatuak jaial­diak eta ikuskizunak antolatzen ditu. Herriko festak ekainaren 24ean hotsandiz ospatzen dituzte, San Joan Bataiatzailearen egunean. Bezperako sua festen hasiera izan ohi da.

Kirolak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2018ko Frantziako Tourreko azken aurreko etapa erabakigarria bertan amaitu zen, uztailaren 28an; Geraint Thomas galesak maillot horia berretsi zuen eta, ondorioz, itzuli frantseseko garaile litekeena bihurtu.

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ezpeletako Pierre Sauveur[12] (Ahotsak[13] proiekturako)

Ezpeletan[14] Sara-Ainhoa inguruko euskara[15] mintzatzen da, nafar-lapurtarraren aldaera bat.

Ezpeletar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Armand Daviden omenezko plaka Ezpeletan.

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Estazioko erregistroak 1956ko urtarrilaren 1an eta 2026ko irailaren 20an artekoak dira.
  2. ↑ Frantziako lanbide-sailkapen ofiziala (PCS) darabil: goi-mailako langileak zuzendariak eta goi-mailako lanbide intelektualak dira (ingeniariak, irakasle unibertsitarioak, medikuak...); erdi-mailakoak irakasleak, teknikariak eta erdi-mailako kudeatzaileak; enplegatuak bulego- eta zerbitzu-langileak (administrazio-langileak, saltzaileak...); eskulangileak eskulanezko lanbideak, kalifikatuak zein ez.
  3. ↑ Atal hau lantokiaren arabera neurtzen da, ez bizilekuaren arabera: udalerriko enplegu kopuruak eta bertako biztanle langileen kopuruak ez datoz bat.
  4. ↑ INSEEren ménage kontzeptua (elkarbizitza-unitatea / etxegunea) etxebizitza berean bizi diren pertsonak dira, ahaidetuta egon edo ez. Famille kontzeptua (familia), aldiz, elkarbizitza-unitate BATEN BARRUAN dagoen bikote bat (seme-alabekin edo gabe) edo guraso bakar bat da. Kide bakarreko etxegune batek ez du familiarik: hortik dator udalerri bakoitzean elkarbizitza-unitate kopurua familia kopurua baino handiagoa izatea beti.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 (Frantsesez) Joly, Daniel; Brossard, Thierry; Cardot, Hervé; Cavailhes, Jean; Hilal, Mohamed; Wavresky, Pierre. (2010-06-18). «Les types de climats en France, une construction spatiale» Cybergéo : revue européenne de géographie 501  doi:10.4000/cybergeo.23155..
  2. ↑ (Frantsesez) Dubreuil, Vincent. (2022-02). «Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen» La Météorologie 116  doi:10.37053/lameteorologie-2022-0012..
  3. ↑ (Frantsesez) Le climat en France hexagonale et Corse. .
  4. ↑ (Frantsesez) Réglementation environnementale RE2020. 2020-11-18.
  5. 1 2 (Frantsesez) Station Météo-France « Biarritz-Pays-Basque », fiche climatologique. .
  6. ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
  7. ↑ «Joseba Etxarri EuskalKultura.com-eko zuzendaria Ezpeletako Biperraren Kofradiako kide jargiratu dute» Euskalkultura.com 2010-10-29 (kontsulta data: 2020-07-16).
  8. ↑ «Population selon le sexe et l'âge quinquennal de 1968 à 2022 (1990 à 2022 pour les DOM) | Insee» www.insee.fr (kontsulta data: 2026-07-27).
  9. ↑ (Frantsesez) «Naissances de 2008 à 2025» Insee (kontsulta data: 2016ko abuztuaren 10a).
  10. 1 2 3 4 5 (Frantsesez) «Couples-Familles-Ménages en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  11. 1 2 3 (Frantsesez) «Logement en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  12. ↑ «Noblia, Pierre Sauveur - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2019-01-03).
  13. ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» ahotsak.eus (kontsulta data: 2019-01-03).
  14. ↑ «Ezpeleta - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-11-15).
  15. ↑ «Sara-Ainhoa ingurukoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-11-15).

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Ezpeleta&oldid=11840884"(e)tik eskuratuta