Araba

Wikipedia(e)tik

Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Araba

armarria

Hiriburua

Gasteiz

Herritarra

arabar

Antolaketa

Estatua
Autonomia Erkidegoa
Foru Probintzia

Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Araba

Eremua

2.963¹ km²

Biztanleria

309.635¹

Dentsitatea

104,50¹ bizt/km²

Agintaria

Xabier Agirre (EAJ)

Eusko Legebiltzarra
Espainiako Gorteak
- Kongresuan
- Senatuan

25 eserleku

4 eserleku
4 eserleku

www.araba.net

¹Trebiñu eta Argantzun ez daude barne

Arabaren mapa fisikoa

Gasteizko Andre Maria Zuriaren plazaren ikuspegia 2007-2008ko zaharberritzea baino lehen

Araba (espainieraz Álava) Euskal Herriko zazpi lurraldeetako bat da. Euskal Herriaren hego-mendebaldean dago kokatua. 2.963 km²-ko azalera du eta 2008an, ia 309.635 biztanle zituen lurraldeak. Bere barnean, Trebiñuko Konderriaren enklabea dago kokaturik, Burgosko probintziaren administraziopean dagoena. Administratiboki, Euskadiko foru probintzia edo lurralde historikorik handiena, baina biztanle gutxien dituena da.

Probintziako hiriburua Gasteiz da, hauxe izanda, 1978tik, Euskal Autonomia Erkidegoko hiriburua ere.

Eduki-taula

1 Mugakideak
2 Banaketa administratiboa
- 2.1 Arabako Kuadrillak
- 2.2 Udalerriak
3 Historia
4 Inguru naturala
- 4.1 Mendiak
- 4.2 Ibaiak
5 Kultura
6 Politika
7 Hedabideak
8 Arabar ezagunak
9 Bitxikeriak
10 Kanpo loturak

[aldatu] Mugakideak

Iparraldean Gipuzkoa eta Bizkaia ditu mugakide; hegoaldean Errioxa; mendebaldean, Burgos eta ekialdean Nafarroa.

[aldatu] Banaketa administratiboa

[aldatu] Arabako Kuadrillak

Zazpi Kuadrilla edo eskualdetan zatitzen da:

Ipar-mendebaldean: Aiaraldea (Laudio, Amurrio, Aiara, Artziniega, Okondo)
Iparraldean: Zuia-Gorbeialdea (Zuia, Zigoitia, Legutio, Aramaio).
Ipar-ekialdean: Agurain (Agurain, Asparrena, Burgelu, Donemiliaga, Dulantzi)
Erdialdean: Gasteiz (Gasteiz)
Mendebaldean: Añana (Añana, Gaubea)
Ekialdean: Mendialdea (Arraia-Maeztu, Kanpezu, Bernedo, Harana, Lagran, Urizaharra)
Hegoaldean: Arabako Errioxa (Oion, Bastida, Biasteri, Lapuebla Labarka, Samaniego)

Bestela, Burgosko (Gaztela-Leon) administraziopean dago Trebiñuko konderria, probintziaren erdialde geografikoan, Gasteiz eta Mendialdea artean. Trebiñu eta Argantzun udalerriek osatzen dute.

[aldatu] Udalerriak

Sakontzeko, irakurri: Arabako udalerrien zerrenda

Arabar gehienak hiriburuan bertan bizi dira, Gasteiz izanda hiri nagusia alde handiz. Bestela, hauexek dira probintziaren udalerri nagusiak:

Gasteiz: 221.270 biztanle (2002).
Laudio: 19.026 biztanle.
Amurrio: 9.594 biztanle.
Agurain: 4.045 biztanle.
Oion: 2.488 biztanle.

Udalerri txikienak Zalduondo (142 biztanle), Armiñon (167) eta Kripan (186) dira.

[aldatu] Historia

Sakontzeko, irakurri: Arabako kondeen kronologia

Aurrehistoriako aztarnategien eta monumentu megalitikoen hatza nabaria da Araban. Trikuharri esanguratsuak aurki daitezke, besteak beste, Aizkomendikoa (Egilazen) eta Sorginetxekoa (Arrizalan).

Iraganean, autrigoi, karistio, barduliar eta baskoiak bizi ziren bertako lurraldeetan.

[aldatu] Inguru naturala

[aldatu] Mendiak

Zerrenda: Arabako mendien zerrenda

Probintziako mendirik altuena Gorbeia (1.481 m) dugu, Bizkaiko mugan dagoena.

Bestela, Toloñoko mendilerroan Palomares (1.446 m) eta Cruz del Castillo (1.432 m) mendiek ere 1.400 metroko maila gainditzen dute. Halaber, Altzaniako mendilerroan Aratz (1.443 m) eta Kodesko mendilerroan Joar (1.418 m) eta Kodes (1.414 m) tontorrak ere maila horren gainetik daude.

Natura parkeen artean, azpimarratzekoak dira Valderejoko Natur Parkea, probintziaren hego-mendebaldean dagoena, baita Gorbeiako natura parkea eta Izkiko natura parkeak ere.

[aldatu] Ibaiak

Ibaien artean, zabalena Ebro da, probintziako hegoaldea (Arabako Errioxa) zeharkatzen duena.

Bestela, Zadorra ibaiak Agurain aldetik ibilbide luzea egiten du Ebron amaitzeko. Ur kopuru handia ematen dio bai probintziari baita Bilbo aldeari ere.

Beste ibaien artean, Aramaio izen bereko udalerrian dago, Deba ibaiaren adarra izanda.

[aldatu] Kultura

[aldatu] Literatura

Sakontzeko, irakurri: Arabako idazleak

Hegoalden topatutako euskarazko liburururik zaharrena "Dianea eta Koplak" da (1567), Joan Perez de Lazarraga arabarrak idatzitakoa. Egile garaikideen artean, aldiz, Josemari Velez de Mendizabal edo Xabier Montoia nabarmentzekoak dira.

Gaztelaniazko idazleen artean aipatzekoak dira Felix Maria Samaniego, Ramiro de Maeztu, Ignacio Aldecoa eta Toti Martinez de Lezea.

[aldatu] Musika

Musikariak: Klasikoak (Jesus Guridi) eta garaikideak (Xabier Montoia).
Musika taldeak: "Hertzainak", "M-ak", "La Polla Records", "Betagarri", "Soziedad Alkoholika", Potato, Cicatriz, Danba

[aldatu] Euskara

Sakontzeko, irakurri: Arabako euskara

Eustaten 2006ko datuen arabera, orduan ia 75.000 arabar euskaldunak ziren, biztanle guztien %25 inguruan beraz. Udalerri euskaldunenak, euskal hiztunen proportzioari dagokionez, Aramaio (ia %85,5a) eta Legutio (%39a) ziren aurreko iturriaren arabera.

[aldatu] Politika

Arabako Foru Aldundia lurraldea agintzen duen erakunde publikoa da, herritarren bozken ondorioz aukeratzen dena lau urtetik behin. 2007ko bozkez geroztik, EAJko Xabier Agirre da Ahaldun Nagusia.

Bestela, Arabako Batzar Nagusiak lurraldeko legebiltzarra dira, aldundia kontrolatzen duena.

[aldatu] Hedabideak

Egunkariak:
- "El Correo Español"
- "Diario de noticias de Álava"
- "Goienkaria" (Aramaio)

Irratiak:
- "Radio Vitoria"
- "Hala Bedi"

Telebistak:
- "Alava 7"
- "Canal Gasteiz"
- "TeleVitoria"

Aldizkariak:
- "GEU"

[aldatu] Arabar ezagunak

Sakontzeko, irakurri: Arabar ezagunen zerrenda

Arabar ezagun klasikoak Joan Perez de Lazarraga, Felix María Samaniego eta Ramiro de Maeztu idazleak ditugu, Justo Antonio Olagibel arkitektoa, Manuel Iradier esploratzailea eta Jesus Guridi musikagilea, besteak beste.

XX. mendean Jose Angel Cuerda politikaria, Juanito Oiarzabal mendigoizalea, Martin Fiz atleta, Juanma Bajo Ulloa zinema zuzendaria eta Almudena Cid gimnasta aipatzekoak dira, besre batzuen artean.

[aldatu] Bitxikeriak

Israel eta Jordaniaren arteko mugan, bada Araba izeneko eskualde edo harana. Euskal Herrikoaren antzera, gehiengoa ordoki zabalek osaten dute.

[aldatu] Kanpo loturak