Ibai

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu


Ega ibaia Lizarra zeharkatzean

Ibaia ubide naturala da, normalean euritik edo elurraren urtzetik datorrena goiko lurretatik behekoetara, eta itsaso, aintzira edo beste ibai batera isurtzen dena. Batzuetan ordea, ibaiak lurrean barneratzen dira (batez ere ingurune karstikoetako sarbegietan) edo guztiz lehortzen dira, beste nonbaiten isuri baino lehenago. Ibaiak uraren zikloko atal garrantzitsu bat dira.

Ibaiaren jatorria iturburuetan aurkitzen da, ibilgua osatzen du eta normalean ibai-ahoan amaitzen. Ibai bakoitzak arro hidrografikoan biltzen ditu urak.

Sinonimoak dira uhaitz, ugarte eta errio. Ibai txikiek erreka, errekasto edo lats izena dute

Ekosistema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ibaietako ekosistemetan bi unitate ekologiko nagusi daude: bat ibaia beraren ibilguan sortzen dena eta bestea ibaiertzetako ingurunean sortzen dena.

Ibaiaren uretan izaki bizidun asko bizi dira. Algek eta ornogabeek bentos izenekoa osatzen dute eta horiei esker bizi dira bertako arrainak, hegaztiak eta ugaztunak. Ornogabe bentikoek kate-trofikoaren oinarria dira eta gaineko espezieen elikagaia, gainera, uraren kalitatearen adierazle biologikoak ditugu. Algak moluskuak, krustazeoak eta intsektuen larbak ibai baten osasunaren adierazgarriak dira eta, horrela, ibaiaren zati bateko ornogabeen azterketa zehatz baten bidez ebaluatu dezakegu kutsadura maila.

Ondo zaindutako ibai baten ertzetan erriberako basoak aurkitzen ditugu, eta dagokien erritmo naturalean garatzen direnean "galeria-baso" bilakatzen dira. Ibar-baso horiek ibaiaren ibilgua ezkutatzeraino estali dezaketen basoak izaten dira eta landaredi oso aberatsa dute. Landarediak eragin desberdinak ditu:

  1. ibaiaren gehiegizko intsolazioa eragozten du eta horrela, ura gehiegi berotzen ez denez ez du oxigeno galtzeko arriskurik.
  2. kutsadura eta zikinkeriak iragazten ditu
  3. ibaiertzak higaduraz babesten ditu ura garbia mantenduz.

Landaredia aberatsa denean, fauna ere hala izaten da. Landarez elikatzen diren animalietatik hasita, harraparietaraino, espezien hartu-eman genetikoak ahalbideratuz. Basa-katuak, azeriak, ipurtatsak, apoarmatuak edo erbinudeak basoaz baliatzen dira lurralde berriak populatzeko. Eta hegazti migratzaileak ez ziren beren neguko lurretara iristeko gai izango ibar-baso horiei esker izango ez balitz, adarrez-adar saltoka kilometroak egin ditzaketelako horrela. Eta aberastasun biologiko horren ondorioz, ornodun handiak iristen dira: hontz handia, basa-katua, igaraba eta katamotzak.

Ibaien kutsadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Uraren kutsadura
Begi bistako ibai kutsadura.

Ibaietako ura kutsatzen duen faktore handiena izaki bizidunak dira. Hauek mota hauetako hondakinak botatzen dituzte ibaietara:

  • Oxigenoa behar duten hondakinak
  • Pestizidak
  • Produktu kimikoak eta gai inorganikoak
  • Euriak sortzen dituen sedimentuak
  • Substantzia erradiaktiboak
  • Merkurioa
  • Estoldetako kutsadura
  • Gas toxikoen emisioa
  • Zentral energetikoak itzultzen duten ura
  • Plastikoak
  • Urbilduak

Munduko 10 ibai kutsatuenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira munduko 10 ibai kutsatuenak[1]:

Ibaiak Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Euskal Herriko ibaiak
  • Ebro da Euskal Herritik igarotzen den ibai luzeena (910 km), Araba eta Nafarroako hego-mendebaleko mugetatik pasatzen da.
  • Aragoi ibaia da biderik luzeena egiten duena, 192 km-koa hain zuzen. Esako urtegian jaiotzen da eta Nafarroa zeharkatu ondoren Ebro ibaiarekin bat egiten du.
  • Euskal Herriko kostaldean ura isurtzen duten ibaietatik Aturri da luzeena eta ur emari handiena duena.

Nerbioi-Ibaizabal ibaia da Bizkaiko Golkoan ura isurtzen duten ibaien artean ibilbiderik luzeena egiten duena (75 km-koa), guzti-guztia euskal lurraldeetan egina.

Ibaiak munduan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Ibaien zerrenda luzeraren arabera

Munduko hamar ibairik luzeenak hauexek dira:

  1. Nilo (6.690 km)
  2. Amazonas (6.400 km)
  3. Misisipi-Missouri (6.270 km)
  4. Yangtze (Chang Jiang) (6.245 km)
  5. Jenisei (5.550 km)
  6. Huang He (Ibai Horia) (5.464 km)
  7. Ob (5.410 km)
  8. Amur (4.410 km)
  9. Kongo (4.380 km)
  10. Lena (4.260 km)

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikiztegian orri bat dago honi buruz: ibai .
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ibai Aldatu lotura Wikidatan