Tutera

Tutera
Nafarroa
Izen ofiziala	Tudela
Estatua Erkidegoa Merindadea	Espainia Nafarroako Foru Erkidegoa Tuterako merindadea
Alkatea	Luis Casado Oliver (UPN)
Herritarra	tuterar
Koordenatuak	42°3′50″N 1°36′20″W
Eremua	215,7 km2
Garaiera	264 m
Distantzia	96 km Iruñera
Posta kodea	31500
Biztanleria	35.358 bizt. (2012)
Dentsitatea	163,92 bizt./km²
Sorrera	XI. mendea ( hiri musulmana )
http://www.tudela.com

Tutera Nafarroa hegoaldeko udalerria da, probintzia osoko bigarren hirigune garrantzitsuena, Iruñearen atzetik, eta Erriberako nagusia dena.

Tuterako merindadeari izena ematen dio eta bertako hiririk handiena da, 2012ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 35.358 biztanle zituen.

Mugakide udalerri hauek ditu: Iparraldean Castejon eta Arguedas; mendebaldean Cintruenigo; ekialdean Fustiñana eta Ribaforada; eta hegoaldean Ablitas, Murchante eta Cascante.

Tuteraren ikuspegia.

Alde Zaharreko eraikinen ikuspegia.

Etimologia

Udalerriaren euskal izen arautua Tutera da, nahiz eta batzuetan Muskaria izena ere erabili izan den. Bestetik, udalerriaren izen ofiziala gaztelaniazko forma (Tudela) da.

Inguru naturala eta kokapena

Tutera 1861ean, Francisco Coello kartografoaren planoan.

Ebrok ipar-ekialdean inguratzen du hiria eta Queiles eta Mediavilla ibaiek mendebaldetik ekialdera zeharkatzen dute.

Bardeetako Natura Parkea udalerriaren ekialdean dago.

Klima eta landaredia

Tuterak klima mediterraneo-kontinentala dauka, estepako klima hotza (Bsk) Köppen klima sailkapenaren arabera, Ebroko depresioaren inguruko udalerriek bezala. Urteko batez besteko tenperatura 14,6 gradukoa eta batez besteko prezipitazioak 400mm ingurukoak izaten dira. Urteko euri egunak 90 inguru dira.

Herrigunearen kanpoaldean hiru estazio meteorologiko daude. Lehena, Tarazona eta Tutera bitarteko errepidearen ondoan dago, itsasoaren mailatik 300 metrora. Estazioa Espainiako Meteorologi Agentziaren (AEMET) jabetzakoa da. Bigarrena, itsasoaren mailatik 258 metrora dagoen Nekazaritza ministerioaren estazio meteorologikoa da. Eta hirugarrena, Montes del Cierzo industrialdearen ondoan dagoen Nafarroako gobernuaren jabetzako estazioa, itsasoaren mailatik 314 metrora..

Datu klimatikoak (Tutera 1986-2009)
Hilabetea	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C)	19.0	26.6	30.0	30.5	36.0	40.0	40.5	41.0	39.0	30.0	24.9	21.0	41.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	9.8	12.5	16.6	18.4	23.3	27.9	30.8	30.6	25.8	20.1	13.8	10.1	20.0
Batez besteko tenperatura (ºC)	5.9	7.7	11.0	12.9	17.3	21.3	23.9	23.9	20.0	15.3	9.8	6.4	14.6
Erregistraturiko tenperatura minimoa(°C)	-7.0	-6.0	-7.0	-2.0	0.0	6.0	9.0	8.8	5.5	0.0	-5.0	-9.0	-9.0
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	2.0	2.9	5.4	7.4	11.2	14.8	17.1	17.1	14.1	10.5	5.7	2.8	9.3
Pilatutako prezipitazioa (mm)	24.5	19.1	24.1	42.5	46.9	32.2	18.8	25.1	42.9	41.4	29.3	31.8	378.6
Iturria: meteo.navarra.es

Banaketa administratiboa

Foruen plaza, herriaren erdigunean.

Monrealgo dorrea, Lourdes auzoan.

Tuterak honako auzoak ditu: Lourdes, Azucarera, Virgen de la Cabeza, Griseras, Velilla, Elola, Zentroa, Gardachales, Queiles, Institutua, Musikarena.

• Lourdes: Auzoa 1950eko hamarkada eraiki zen Lasa aitaren ekimenaren bidez Tuterara bizitzera etorritako hainbat biztanleri etxebizitza duina emateko asmoarekin. Auzoari "etxe merkeak" ezizena jarri zitzaion.

• Azucarera: 1990eko hamarkadan eraiki zen Tuterako azukre lantegia eraitsi eta horren inguruko lurretan udalak hirigintza plan bat prestatzean. Auzoak txalet adosatuak eta etxebizitza blokeak batzen ditu.

• Virgen de la Cabeza: Alfarorako errepidea eta Virgen de la Cabeza kalearen artean dagoen auzunea da. Dentsitate txikiko eraikuntzak eta hirigintza desordenatua dira auzoko hirigintzaren ezaugarriak.

• Griseras: Muga zehatzik gabeko auzoa da, Zaragozarako errepidearen bi aldeetan eraikitako auzoa da. Bertan zezen plaza eta Otoño parkea daude. Iparraldean burdinbidearekin egiten du muga.

• Velilla: Alfarorako errepidearen hegoaldean eraikitako auzo berria da. Herriko udal industrialdearen iparraldean. Hirigintzari dagokionez, dentsitate txikiko auzoa da, txalet adosatuak nagusi direla.

• Elola: XX. mendearen erdialdetik aurrera eraikitako mendebaldeko zabalgunea da. Mugak Diaz Bravo, Almoceda eta Loretoko aldapa kaleak dira. Dentsitate ertain eta altuak nagusi dira bertan.

• Erdigunea: Erdigunea, Tuterako ekialdeko zabalgunea da. Kalerik garrantzitsuenak Zaragoza etorbidea, Kaputxinoen kalea eta Juan Antonio Fernandez kalea dira. Kaleak oro har estuak dira, eta hiriko gainontzeko tokietan baino eraikuntza altuagoak daude bertan.

• Gardachales: Griseras eta Puente de la Ribera merkatataritza-gunearen artean dagoen auzo berria da. Tuteran azken urteetan eraikitako auzo guztietan bezala, dentsitate txikiko eraikuntzak dira nagusi bertan.

• Queiles edo La Albea: Musikaren auzoa eta Santa Quiteriako basoaren artean dago. Auzoak ondoko Queiles ibaiaren izena hartzen du eta bertan kale luze eta zuzenak dira nagusi. Horrez gain, Queiles ibaiaren gainean zubi berriak eraikitzea aurrikusten da.

• Institutua: Gardachales auzoaren hegoaldean dago. Auzoko hirigintzan oinezkoentzako kale estuak nagusi dira. Auzoaren izena Benjamin de Tudela bigarren hezkuntzako institututik eratorria da. Auzoko gunerik garrantzitsuena Alfontso I.a Batailatzailearen plaza da.

• Musikaren auzoa: Virgen de la Cabeza auzoaren mendebaldean dagoen auzune txikia da, industrialdeetatik gertu. Paraleloki hedaturiko familia bakarreko etxeek osatzen dute. Auzoko gune berde bakarra Musikaren parkea den arren, udalak herriko parkerik handiena izango denaren proiektua prestatzen dabil.

Historia

Mejanako atea.

VIII. mendetik XII. mendera Islamen menpe egon zan hiria, bai eta Erribera guztia ere. Banu Qasi edo "Ebroko muladiak" sendi indartsua izan zen bertan nagusi 1119an Nafarroako Erresumak hiria bereganatu zuen arte.

Sakontzeko, irakurri: Banu Qasi

Hala ere, XVI. mende arte kristauak, juduak eta musulmanak elkarrekin bizi izan ziren nahiko harreman baketsuan.

Juduei dagokienez, XI. eta XII. mendeak izan ziren distiratsuenak zientzia, filosofia eta literatura arloetan izen handiko egileak sortu baitziren. 1170. urtera arte, "Judutegi Zaharra" gaur egungo katedralaren inguruan zegoen, baina urte hartan Antso VI. "Jakintsua" erregeak lekuz aldatu zuen orduko hiriko harresien aldera eta "Judutegi Berria" sortu zuen.

XVI. mendean, Errege-erregina Katolikoek Nafarroako Erresuma menperatu zutenean, Tutera izan zen azken herria men egiten, 1512. urtean.

Bestalde, XIX. mendean, 1808ko azaroaren 23an Napoleonen armadak "Tuterako Bataila" izenekoa irabazi zuen.

Espainiako Gerra Zibilean, berriz, Tutera eta Nafarroa gehiena Francoren alde agertu zen. Guda igarota, etorkin asko hartu zituen hiriak Aragoitik eta Gaztelatik (batez ere Soriatik) iritsitakoak nagusiki. Azken urteotan, Latinoamerikatik eta herrialde arabiarretatik joandako jende ugari bizi da udalerrian.

Ekonomia

Paper industria, Ebro ertzean

Tuteraren ekonomiaren ardatza nekazaritza izan da historian zehar, dena den, XX. mendean, industria eta turismoa garatu zituen,eta hala finkatu zen Tuterak Erriberarentzat, eta oro har, Nafarroa hegoaldearentzat duen garrantzi ekonomikoa.

Turismoari dagokionez, gero eta gehiago dira Tuteran dauden hotelak, besteak beste:

• AC Tudela **** [1]
• Aire de Bardenas Hotela **** [2] (Ejearako errepidean)
• Tudela Bardenas Hotela *** [3]
• Santa María Hotela *** [4]
• NH Delta Hotela **
• Remigio Ostatua ** [5]
• La Parrilla Ostatua *

Tutera Nafarroako bigarren hiria da biztanleriari eta garrantzia ekonomikoari dagokienez. Horrek hainbat negozio sortzea ekarri du, merkataritza-guneak herriaren kanpoaldean eta hainbat denda herrigunean.

Enpresa garrantzitsuak

Tuteran edo haren inguruan dauden enpresa garrantzitsuenak honakoak dira:

• Guardian Navarra: Kristala ekoizten duen enpresa.
• Dinamit Nobel: Autoetarako plastikozko atalak ekoizten dituen enpresa.
• UVESA: Nekazaritza eta abeltzaintzarako aritzen den enpresa, besteak beste, pentsuen ekoizpenean eta hegaztien hiltegi gisa.
• Nacesa: Osagai elektronikoak ekoizten dituen enpresa.
• SKF: Errodamenduak ekoizten dituen enpresa

Bardeetako aprobetxamendua

Erdi Aroan, Tuterak, Fustiñana, Cabanillas, Cortes, Buñuel, Carcastillo, Melida, Kaparroso, Alesbes, Cadreita, Valtierra, Arguedas, Santakara, Martzilla, Faltzes, Azkoien, Funes, Milagro, Corella, Olibako monasterioa, eta Erronkariko ibarra eta Zaraitzu ibarrekin batera, Nafarroako Bardeetako elkartea osatu zuen, Bardeetako lur komunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoz.

Parke eolikoak

Sakontzeko, irakurri: Nafarroako parke eolikoak

Tuterako udalerriaren mugen barruan, Nafarroako gobernuak eraikitako "Montes del Cierzo I" eta "Montes del Cierzo II" izeneko parke eolikoak daude. Lehenak 29,40 megawatteko potentzia dauka, eta bigarrenak 30,80 megawatteko potentzia. Bi parkeen jabea Nafarroako gobernua da gaur egun.

Demografia

Tuterako biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006	2008
8.373	8.996	8.920	10.511	10.882	12.647	13.518	16.000	21.121	24.953	26.461	29.918	32.802	33.910

2008ko erroldaren arabera, 5.146 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %15,71 (Nafarroako batezbestekoaren gainetik).

Ondarea

Ondare erlijiosoa

Tuterako katedraleko Andre Maria Zuria.

• Foruen Enparantza edo "Plaza Berria": 1687. eta 1691. urteen artean eraiki zuten, Erdi Aroko harresien kanpoaldean. Haren azpian Queiles ibaia igarotzen da. Zezenketak ere egin izan dituzte bertan, inguruko etxeetako marrazki batzuek erakusten dutenez. Halaber, plazako etxeetan Erriberako herrien ezkutuak eta familia noble batzuenak ageri dira. Enparantzan, Erlojuaren Etxea delakoa dago kokatuta.

• Plaza Zaharra: Katedrala eta gaur egungo udaletxearen artean kokatutakoa.

• Santa Maria Katedrala: IX. mendean eraikitako meskitaren gainean egindakoa, osagai erromaniko, gotiko, errenazentista eta barrokoak nahasten ditu. Aipatzekoa da "Judizioaren Ate" erromanikoa, ate nagusia dena.

• Santa Magdalena Eliza: XII. mendekoa, erromanikoa, Ebro ibaiaren ondoan kokatua, zubi nagusitik oso gertu.

Bestelako monumentu zibilak

• Tuterako Museoa: Katedralaren ondoan dagoen "Dekano Jauregia"n kokatua, XV. mendekoa.

• Zubia: Hamazazpi arku dituen Ebro ibaiaren gaineko zubia.
• San Adriango Markesaren jauregia: XVI. mendean eraikia, Distantziako unibertsitatearen Tuterako egoitza dago bertan.
• Uharteko Markesaren jauregia: Udaleko artxibo nagusia eta liburutegiaren egoitza.
• Antso VII.a Indartsuaren jauregia: Antzinako gazteluaren arrastoak Santa Barbara muinoan daude.
• Muñoz Sola Museoa: Artelan inpresionistak biltzen dituen museoa.

Politika

Artikulu nagusia: Tuterako politika

Udal hauteskundeak

Tuterako alkatea UPN alderdiko Luis Casado da 2003ko udal hauteskundeez geroztik. 2007an Udaleko 21 zinegotzietatik hamabi lortu zituen Nafarroako Herriaren Batasunak eta hortaz, gehiengo osoa. Baliogabeko botoak 272 izan ziren (emandako guztien %1,54) eta 256 boto zuri izan ziren (botoen %1,47). Abstentzioa %27,00koa izan zen.

Tuterako Udala (2007)

Alderdia	Botoak	Zinegotziak
UPN	8.591	12
PSN	5.442	7
Nafarroa Bai	1.908	2
NEB	636	0
CDN	507	0

2011ko udal hauteskundeetan ere UPN (8 zinegotzi) izan zen bozkatuena, gehiengo absolutua galdu bazuen ere; jaitsiera horretan funtsezkoa izan zen PPk lortutako emaitza (4 hautetsi). PSNk (5) eta I-Ek (4) ere ordezkaritza lortu zuten, ez ordea NaBai 2011k, Bilduk eta DNEk. Boto kopuruetan 2007tik 2011ra izugarrizko gorabeherak egon ziren.

Tuterako Udala (2011)

Alderdia	Botoak	Zinegotziak
UPN	5.400	8
PSN	3.651	5
I-E	2.868	4
PP	2.595	4
NaBai 2011	536	0
Bildu	382	0
DNE	153	0

Udaletxea

Udaletxea plaza zaharrean dago, katedralaren ondoan. XV. mendean eraikitako eraikin hau Tuterako udalaren eraikinik garrantzitsuena da oraindik ere, eta udalaren bulego nagusiak biltzen dira bertan. 1490ean eraiki zen. Udaletxe izan aurretik, eraikina Azkoiengo Mosen Pierresen jabetza izan zen.

Historian zehar hainbat eraberritze izan ditu, batez ere XVII., XIX. eta XX. mendeetakoak. Fatxada nagusia 1938an eginiko lanen ondorio da.

Eraikin honen aurretik udala katedralaren klaustroan hartu zen, baina 1550. urtearen hasieran goitzaindegiari eman zion udalak eraikin hori, bertan abatetxea eraikitzeko.

• HELBIDEA: Plaza Zaharra, 1

Tuterako alkateen zerrenda

Alkateen zerrenda

Urteak	Alkatea	Alderdia
1979 - 1980	Francisco Álava Jimenez	PSN
1980 - 1983	Alberto Tantos Bordonaba	PSN
1983 - 1987	José Antonio Pérez Sola	PSN
1987 - 1991	José Antonio Pérez Sola	PSN
1991 - 1995	José Antonio Pérez Sola	PSN
1995 - 1999	Luis Campoy Zueco	UPN
1999 - 2003	Luis Campoy Zueco	UPN
2003 - 2007	Luis Casado Oliver	UPN
2007 - 2011	Luis Casado Oliver	UPN
2011 - 2015	Luis Casado Oliver	UPN

Euskara

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Tutera eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %1,17k zekien euskaraz hitz egiten.

Euskal hiztun gehien dituen Erriberako herria da. Eskola publikoetan Euskera ez da ofiziala,ematen den eredu bakarra A(gaztelera)da. Ikastola pribatua dago eta hara joan behar duzu euskeraz ikasi nahi baduzu.

Azpiegitura eta garraioak

Alberto Elcarte

Alberto Elcarte autobus konpainiak Tutera Cascante eta inguruko herriekin batzen ditu. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

• Barillas - Ablitas - Cascante - Murchante eta Tutera

Automoviles Rio Alhama

Automoviles Rio Alhama konpainiak Errioxan dagoen Aguilar del Río Alhama udalerriaren eta Tuteraren arteko linea ustiatzen du honako ibilbidearekin:

• Aguilar del Río Alhama - Fitero - Cintruenigo - Corella eta Tutera

Condaren lineak

Iruñea - Zaragoza

Condaren Iruñea eta Zaragoza bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Egunean bost zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Lineak honako ibilbidea dauka:

• Iruñea - Noain - Tebas-Muru Artederreta - Barasoain - Puiu - Tafalla - Erriberri - Caparroso - Valtierra - Arguedas - Tutera - Ribaforada - Buñuel - Cortes - Mallén eta Zaragoza.

Cortes - Iruñea / Tutera - Cortes

Condaren Cortes eta Iruñea bitarteko autobus linea zuzenak egunean zerbitzu bakarra dauka norabide bakoitzean. Ibilbidea honakoa da:

• Cortes - Buñuel - Ribaforada - Fontellas - Tutera - Arguedas - Valtierra eta Iruñea

Tutera - Zaragoza

Condaren Tutera eta Zaragoza bitarteko autobus lineak lau zerbitzu dauzka egunean. Ibilbidea honakoa da:

• Tutera - Fontellas - Cabanillas - Fustiñana - Ribaforada - Buñuel - Cortes - Mallen eta Zaragoza

Tutera - Iruñea (zuzena)

AP-15 autobidetik zuzenean doan Condaren linea honek bost zerbitzu ditu Iruñerako norabidean eta beste bi Tuterarakoan.

Jaiak eta ospakizunak

Foruen enparantza jaietan

• Santa Ana: Uztailaren 24an hasita.

• Aste Santua: XIV. mendean dauka jatorri historikoa. 2002an Espainiako "Interes Turistikoa duten Jaiak" izendatu zuten.

Larunbat Santuan, Foruen enparantzan "Volatín" izeneko panpina erakusten dute Erlojuaren Etxean, Juda Iskariote irudikatzen duena. Pazko Igandean, berriz, "Bajada del Ángel" edo "Aingeruaren jaitsiera" egiten dute plaza horretan bertan, 1851. urtera arte Enparantza Zaharrean egiten zuten. Ekitaldi horretan, ume bat jaisten dute soka batetik zintzilik, plazan dagoen Ama Birjinaren irudiarekin bat egin arte.

• San Juan:Tuterako Lourdes auzoan ospatzen dira 1977. urtetik, San Joan egunetik hurbilen dagoen asteburuan. Jaien hasiera iragartzen duen suziria ostiralean jaurtitzen da.

• "Barazkiak goresteko Jardunaldiak" ("Jornadas de Exaltación de las Verduras"): Udalak urtero antolatzen ditu maiatzean, Erriberako barazki ezagunak nabarmentzeko.

Erromeriak

Kristorena:

• Maiatzaren 1a. 1734. urtetik ospatua, herritarrak Santa Barbara muinoaren magalean eta Ebro ibaiaren eskuinaldean dagoen Kristoren baselizara joaten dira erromerian. Bidean, "culeca" izenez ezaguna den ogiz eginiko opil gozoa jaten da.

Kentze Santuarena:

• Maiatzaren 22a. Izen bereko baselizara egina. Kristoren erromerian bezala, izen bereko opila jaten da, arratsaldean.

Kultura

• Elizbarrutiko museoa, jauregi dekanalean kokatua.
• Muñoz Sola arte moderno museoa.
• Tuterako elizaren artxiboa, XI. mendetik aurrerako dokumentuak daude bertan.
• Castel Ruiz kultur aretoa, Musika eta jota eskolaren egoitza. Auditorioa ere bada.
• Miguel Sanchez Montes kultur aretoa.
• Gaztanbide Teatroa, berreraikitze prozesuan gaur egun.
• Moncayo Zinema.

Zerbitzuak

• Reina Sofia Ospitalea

Tuterar ospetsuak

• Yehuda Halevi (1070-1141), poeta, mediku eta filosofo judua.
• Abraham Ben Meir Ibn Ezra (1092-1167), idazle eta zientzialari judua.
• Benjamin Tuterakoa (1130- 1173), idazle eta bidaiari judua.
• Miguel Servet (1511?-1553), medikua eta arlo askotako zientzialaria.
• Pedro Aranaz (1740 - 1820), musikagilea.
• Joaquin Gaztanbide (1822-1870), musikagilea.
• Jose Maria Iribarren (1906-1971), hizkuntzalaria, euskaltzain urgazle eta idazlea.
• Rafael Moneo (1937-), arkitektoa.
• Eduardo Gil Bera (1957-), euskal idazlea.
• Ismael Urzaiz (1971-), futbolaria.

Hiri senidetuak

• Maule (EH)
• Mendi-Marzana (FRA)
• Tiberiades (ISR)

Ikus, gainera

• Nafarroako udalerrien zerrenda

Kanpo loturak

• (Gaztelaniaz) Tuterako Udalaren webgunea
• (Gaztelaniaz) Tuterako jaiei buruzko webgunea
• (Gaztelaniaz) Tuterako orburuaz Nafarroako Gobernuaren webgunean
• (Gaztelaniaz) Erlantz Urtasunen Noticia sobre la lengua de los navarros en Tudela (1535) izeneko artikulua euskaldunak.info webgunean
• Zaragoza etorbidearen ikuspegia Google Street View-n.