Tigre

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Tigre
[[Early Pleistocene Itzuli]]
Adierazpen errorea: Ustekabeko < eragilea

Adierazpen errorea: Ustekabeko < eragilea


Panthera tigris cropped.jpg
Iraute egoera

Arriskuan (IUCN 3.1)
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaChordata
KlaseaMammalia
OrdenaCarnivora
FamiliaFelidae
GeneroaPanthera
Espeziea Panthera tigris
(Linnaeus, 1758)
Azpibanaketa
Hedapen mapa
Tiger map.jpg
Datu orokorrak
Haurdunaldia 107 egun
Elikadura iturri nagusia Ungulatu, Tximino, Phasianidae, Leporidae, arrain, txakur, fruitu oskoldun, belarki eta fruitu
Haginkadaren indarra 127

Tigrea (Panthera tigris) Panthera generoko eta Felidae familiako animalia espeziea da, hizkera arruntean katu handi deritzen taldeko kideetako bat. Asiako ekialdean eta hegoaldean bizi da jatorriz. Alfa harraparia eta derrigorrezko haragijalea da. Lau metroko luzera izan dezake eta 300 kilogramo arteko pisua; tigre azpiespezierik handienak inoiz izan diren felido handienak dira. Beren pisua eta botereaz gain, beren ezaugarririk ezagunena azal gorri-laranjan dituzten marra bertikal ilunak dira. Tigre azpiespezierik handiena Siberiako tigrea zela pentsatu izan da gaur egunera arte, baina egungo datuek Bengalako tigrea azpiespezierik handiena izan daitekeela iradokitzen dute, biek antzeko pisua izan dezaketela aintzat hartuta. .

Oso moldakorrak izanik, tigreak ingurune askotan bizi daitezke, Siberiako taigan belardi zabaletan zein mangladi tropikaletan. Lurraldekoiak eta gehienetan bakartiak dira, eta lurralde-azalera handiak behar dituzte beren harrapakin-eskakizunak betetzeko. Honi lotzen bazaio giza populaziorik handienak dituzten munduko zenbait tokitan bizi direla, erraz ulertzen da gizakiekin dituzten gatazkak. Tigre modernoaren bederatzi azpiespezieetatik hiru iraungi egin dira eta beste seiak iraungitzeko arriskuan daude. Arriskuaren lehen zergatia beren habitataren suntsiketa eta zatikatzea da, eta ondoren ehiza.

Tigrea munduko megafaunako espezierik karismatikoenetakoa eta ezagunenetakoa da. Antzinako mitologian eta folklorean leku nabarmena bete du, eta oraindik ere film eta literatura modernoan askotan aipatzen da. Tigrea armarri eta bandera askotan ageri da, bai eta kirol talde zenbaiten maskota gisa eta Asiako herrialde batzuetako animalia nazional gisa ere.

Deskribapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bengalako tigrea

Tigreen tamaina eta beste ezaugarriak subespezie batetik bestera aldatzen da. Egoera basatian, tigre arrek 47 eta 218 kg tarteko pisua izaten dute eta 190-330 cm-ko luzeera, buztana barne, 60 eta 110 cm inguru neurtzen duena, eta 60 eta 122 cm arteko altuera gurutzeraino. Emeak, bestalde, askoz txikiagoak dira, 24-167 kg-koak eta 177-275 kg-ko luzeerarekin. Gaur egun, subespezierik txikiena Malasiako tigrea da eta handiena Bengalako tigrea.

Tigre gehienek ilaje laranja edo horia dute, erdialdeko eta sabelaldeko zonalde zurixka eta marra marroi ilunak edo beltzak. Marren kopurua sexuaren araberakoa da (emeek marra gutxiago dituzte), baina tigre gehienek 100 marra baino gutxiago dituzte. Marren patroia ale bakoitzean ezberdina da eta hau aleak ezberdintzeko erabili daiteke, pertsonok hatz-aztarna erabiltzen dugun moduan. Hala ere, tigre basatien marren patroia erregistratzeko zailtasunak direla eta, hau ez da tigre bat identifikatzeko erabili ohi den metodoa. Seguruenik, marren funtzioa kamuflajea da, haien harrapakinetatik ezkutatzeko erabilgarriak izanik. Tigrearen marren patroia hauen azalean ere aurkitzen da, beraz, ilea mozten bazaie marrak ikusten jarrai daiteke.

Bengal Tiger in Water (13290323163).jpg

Felido gehienak bezala, tigreek ere zenbait kolore ikusteko gai direla uste da. Beste alde batetik, gauez oso ikusen zorrotza dute, erretinan kokatzen den mintz espekularrari esker, gaueko argitasun txikia fokalizatzen du.

Bere motatako beste kideak bezala, tigreak orro egiteko gaitasuna dauka.

Beste felido batzuk ez bezala, tigrea oso igerilari ona da; uretan harrapakinak ustekabean harrapatu eta ehiza ditzake.

Lurrualdea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tigre helduak izugarri lurraldekoiak izan ohi dira eta asko ehizatzen dute. Tigre emeek 20 km2ko izan dezakete, arrena askoz zabalagoa da, 80km2-ko batez besteko azalera hartuz; hala ere, lurraldearen zabalera tigreen populazioaren araberakoa da. Tigre arrek ainbat emeei sarrera baimendu dezakete haien lurraldeetan, baita harrapakin bat partekatzeko eta emea eta gero elikatzeko gai dira (lehoien kasuan, alderatziz gertatzen da, izan ere ar menderatzailea da elikatzen den lehenengoa); baino ez dute haien lurraldean beste arren sarrera baimenzen. Haien izaera erasotzailea dela eta, tigreen arteko lurralde gatazkak bortitzak izaten dira eta ar baten heriotzarekin bukatu daiteke, baina heriotz hauek uste baino urriagoak dira, izan ere lurralde gatazka gehienetan arrrak ia kalterik gabe bukatzen dute. Haien lurraldea markatzeko arrak gernua eta beste jariakin batzuk zuhaitzen gainean zipriztintzen ditu.

Tigre basatia ikertzeko hainbat teknika existitzen dira; duela zenbait urte tigreen populazioa haien aztarnetako igeltsu moldeak erabiliz kalkulatzen zen. Gaur egun irrati transmisore lepokoa oso tresna erabilgarria bihurtu da, tigre basatien ikerketarako.

Ugalketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tigre emea bere kumearekin.

Emeak soilik egun batzetan zehar dira harkorrak eta estalketa egun hauetan zehar hainbat aldiz gerta daiteke. Ernalketa 107 eguneko irauena dauka, eta denboraldi hau pasa ondoren, emeak, gehienez, sei kume erditzen ditu, kilogramo bat baino gutxiago pixatzen dutenak. Ar elduak kumeak hiltzera iris daitezke, emeak harkorrak egiteko.

Zortzi aste betetzean, kumeak haien gordelekutik ateratzeko eta haien ama jarraitzeko prest daude.

Tigre gazteak, gutxi gora behera, 18 hilabeteekin independente izaten hasten dira, baina bi urte edo bi urte eta erdi bete arte ez dira haien amengandik guztiz banantzen. Tigreek hiru edo lau urteekin sexu heldutasunera heltzen dira. Tigre gazteek eskuarki haien ametatik gertu kokatzen dute haien lurraldea, helduek berriz, gatazken bidez lortzen dute haien lurraldea zabaltzea. Tigre emeek ar eta eme kume kopuru berdintsua erditu ohi dituzte haien bizitza guztian zehar.

Dieta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tigrearen hortzaldia. Haien letagin luzeak harrapakinak hiltzeko eta haragia urratzeko erabiltzen dituzte.

Askatasunean, tigreak batez ere tamaina haniko ungulatuez elikatzen dira, nahiz eta, beste predatzaile asko bezala, tigreak ere oportnistak dira eta ez diete harrapakin txikiei muzinik egiten, esaterako tximinoak, paumak, erbiak eta arrainak. Siberian, tigrearen harrapakin nagusiak uapiti, sika oreina, oreina, orkatza eta basurdea dira, Sumatrako irlatan berriz, Timorreko oreina, basurdea eta tapir malayoa. Belarjale handiak ehizatzeko gai dira, gaurrak, bufalo urtarra eta altzea esaterako.

Haien harrapakinen artean harrapakari handiak ere aurki daitezke, adibidez, marradun hienak, otsoak, cuoiak, erretikuladun pitoiak, indiar pitoiak, tibetar hartzak, bezudun hartzak, malasiar hartza, siamdar krokodiloak, gabialak; eta batzuetan gepardoak, lehinabarrak eta padurako krokodiloak eraotzen dituzte. Azken hauek soilik urritasun momentuetan jaten dituzte, normalean harriskutsuak direla uste dutelako erasotzen dituzte.

Tigre heme heldu bat gaur bat bakarrik hiltzeko gai da, nahiz eta gaurra tigrea baino sei aldiz ghiago pisatu.

Indian sanbarra eta basurdea dira tigrearen harrapakin ohikoenak, noizbehinka asiar elefanteak eta indiako, Javako eta Sumatrako errinozeroak ere ehizatzen dituzte.

Tigrea sanbarraren, gaurraren edo bufalo urtarraren tamainako animaliak ehizatzea nahiago dute, hainbat egunez aragia ematen dielako, beste ehizaren bat sahiestuz.

Ehiza metodoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Normalean tigreek belarjaleak ehizatzea bilatzen dute. Tigre zaharrek edo zaurituek etxeko ganadua eta gizakiak erasotzeko joera handiagoa dute, tigre osasuntsuak baino.

Tigrea bere harrapakina zelatatzen.

Tigreak bere indarra eta indarra erabiltzen ditu haien harrapakinak kolpekatzeko eta lurrera botatzeko. Tigreak tamaina handia izanda ere, 90 km/h-ko abiadura har dezake. Tigrearen orroak erasoa hasterako momentuan, funtzio garrantzitua hartzen duela uste da; orroak soinu-uhin autemagariez gain, gizakiontzat entzungaitzak baina harrapakinengan beldurra sortzen eta geldiarzten dituen infrasoinu uhinak ere baditu. Harrapakinak lurrera botatzeko eta eusteko haien giharrak, handiak badira batez ere. Behin animalia lurrean dagoenean, tigreak lepoko atzeko aldean kosk egiten dio, orokorrean bizkarrezur-muina hautsiz, edo trakea zulatuz, beren harrapakinak ia berehala hiltzen.

Tigre helduak 5 metroko altuerako saltoak eta 9 edo 10 metroko luzeerakoak emateko gai dira.

Tigrearen atzaparrak (7,5 cm-ko luzeera dutenak), kolpatzeko erabili dezakeen indarrarekin konbinatuta, hausnarkari bat kolpe batez hiltzeko gaitasuna ematen dio.

Antropofagia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dietan gizakiak sartzen dituen tigreen kasuak ez dira urriak. Tigreak portaera hori izateko arrazoia Afrikako lehoienaren antzekoa da, eta predatzailearen zahartasuna izan daiteke, lurralde antropikoaren gainezarpena panterinoaren ehizarekin, kumeen babesa edo soilik harrapakin “errezen” eta ugarien erosotasuna.

Desagertze arriskua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ehiztariak hil duten Javako tigre batekin, 1941

Gaur egun, tigrearen etsairik handiena gizakia da.

Hezurrak, eta ia tigrearen gorputzaren zati guztiak txinako medikuntzan erabiliak izan dira, baina gaur egun praktik hau debekatua izan da.

Tigreen larrua lortzeko legez kontrako ehizak eta haien lurraldeen suntsipenak tigre basatien populazioa nabarmenki jaitsi du. 1900.urtean 1000.000 tigre basati zeudela uste da, Anatoliako penintsulatik Baliko irlaraino banatuak; 1993an 7000 geratzen ziren, horien bi heren Indian; 2013an tigre basatien populazioa 3000 alekoa zela kalkulatzu zen, gaur egun berriz 20.000 bat daudela esaten da. Berriki WWFko txosten batek azken ehun urteotan, lehen aldiz, tigre basatien kopurua igo dela dio, 2010ean zeuden 3.200 aleetatik 2016ean zeuden 3890 aleetara. Kontserbazionisten helburua, 2022. urterako kopuru hau bikoiztea da.

Eboluzioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tigrearen erlazio filogenetikoak.

Tigrearen eboluzioa nahasia izaten jarraitzen duenez, ez dago bere fosil erregistroari buruzko informazio askorik. Panthera generokoko fosilik zaharrenak 2010en aurkitu ziren Tibetean eta 2013. urtean "Panthera blythea" bezala sailkatu ziren, 4,1 eta 5,9 milioi urte arteko antzinatasuna dute. Fosil hauen garrantzia tigrearen jatorriko lekuan datza; hau da,Pantherinae-ko subespezieko felidoak Asiatik datozela eta ez Afrikatik. Aurkitu diren tigre aztarnarik zaharrenak Txinan aurkitu ziren, Gansun ahin zuzen ere, eta palistozenoaren hasieran, Panthera zdanskyirekin (tigrea baino txikiagoa den felido primitiboa, “Longdango tigre” izenez ezagutzen dena), kokatzen gaitu. Benetako tigre aztarnak Javan aurkitu ziren eta 1,6 eta 1,8 milioi arteko aintzintasuna dute. Tigrea India eta Asiako iparraldera pleistozenoaren bukaeran iritsi zen, duela 10.000urte.

Azpiespezieak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bengalako tigre eme gaztea bere bikiarekin jolasean, Tabodako tigreen erreserban.

Tigrearen bederatzi azpiespezie Asian bizi izan dira azken aldiotan, horietatik hiru desagertu egin dira eta beste bat harrisku larrian dago. Hauen banaketa historikoa (oso murriztua gaur egun) nagusiki Errusiatik, Iranetik, Afganisanetik, Indiatik, Txinatik eta Asiako hego-ekialdetik, Indonesiako irlak barne, pasa zen. Tigrearen bizirik jarraitzen duten azpiespezieen zerrenda hurrengoa da, populazio basatiaren arabera:

  • Bengalako tigrea (Panthera tigris tigris), errege tigre edo Indiako tigre bezala ere ezaguna. Indian, Bangladeshen, Nepalen, Butanen eta Birmanian aurkitzen da. Bengalako tigrearen populazio basatia 2000 alekoa dela uste da, eta horien 1706a Indian aurkitzen dela. Indiako tigrea tigreen artean handienetarikoa da, 175-260 kg-ko pisua lortuz arren kasuan eta 100-160 kg emeenean.
  • Indotxinako tigrea (Panthera tigris corbetti), Corbetteko tigre izenarekin ere ezaguna. Kanbodian, Txinan, Laosen, Myanmarren, Thailandian, Birmanian eta Vietnamen bizi da. Ez dago honen populazio basatiaren zenbaki zehatzik, baina 700-1300 ale daudela esaten da. Indotxinako tigrea bengalako tigrea baino txikiagoa da eta ile ilunagoa du, arrak 150-190 kg-ko pisua hartzen du eta emeak 100-1300 kg.
  • Tigre malaiarra (Panthera tigris jacksoni), Malaysiar penintsulan bizi da. Honen pupulazio basatia 500 dela uste da. Arren batazbesteko pisua 120 kg-koa da eta emeena 100 kg-koa.
  • Sumatrako tigrea (Panthera tigris sumatrae), Sumatra uhartean bizi da. Tigre honen pupulazio basatia 400-500 alekoa da.
  • Tigre siberiarra (Panthera tigris altaica), Amurreko tigre eta Machuriako edo Ipar Txinako tigre izenez ere ezaguna. Siberiako ekialdean bizi da., Amurreko eskualdean. Egoera basatian soilik 400 tigre geratzen dira. Munduko felidorik handiena dela uste da (ligrea baztertzen badugu), batez beste, arrek 225 kg pisatuz eta emeek 127 kg. Gantz geruza bat, ilaje oria eta marra kupuru txikiagoa izateagatik bereizgarriak dira.
  • Hego Txinako tigrea (Panthera tigris amoyensis), Amoyko edo Xiamengo tigre izenarekin ere ezaguna. Hegoaldeko Txinan bizi da. Aspiespezie mehatxatuena da eta desagertzeko zorian dago. Azpiespezie txikienetakoa da, arrek 130-175 kg pisatzen dute eta hemeek 100-115 kg. Gaur egun ez dago Hego Txinako tigre basatirik, azkenekoa 1994ean ehizatu zuten. Soilik 59 ale geratzen dira eta guztian Txinako zoologikoetan bizi dura.

Desagertutako azpiespezieak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX.mendean zehar beste hiru aspiespezie desagertu ziren, ehiza eta haien habitaten hondaketa dela eta:

  • Baliko tigrea (Panthera tigris balica), Bali uhartean bizi zen. Baliko tigrea desagertu zen arte ehizatua izan zen, 1937ko irailaren 27ra arte. Baliko tigrea azpiespezierik txikiena zen, arrek 100 kg pisatzen zuten eta emeek 80.
  • Javako tigrea (Panthera tigris sondaica), Java uhartean bizi zen. Beharbada azpiespezie hau 70eko hamarkadatik dago desagertua, ehiza eta habitat suntsiketa dela eta; hala ere, honen desagerpena gertagarria zen 50eko amarkadatik. Azken Javako tigre 1979an ikusi zen.
  • Tigre Caspiarra (Panthera tigris virgata) mendebaldeko Asian bizi zen tigre bakarra izan zen, Afganistan, Iran, Pakistan eta Turkia hartuz. Azkeneko alea 1959an ehizatu zuten, iranen. Tamaina handiko tigrea izan zen, ia Bengalako tigrea bezainbeste, eta Atlaseko lehoiarekin eta beste animaliarekin batera erromatarrek gladiatoreekin borrokatzeko erabiki zituzten.
  • Baliko tigrea

  • Javako tigrea

  • Tigre Caspiarra

Historiaurreko azpiespezieak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beste barietate ez-taxonomikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Badira tigre-barietateak beren ezaugarri fisikoak eskuratu dituztenak subespezie bat edo talde bat osatu gabe. Barietate hauen artean urrengoak aurki ditzakegu:

  • Tigre txuriak, tigre hauek baldintza genetiko bat daukate, hauen koloredun pigmentua ia guztiz ezabatzen duena, baina marrak beltzak izaten jarraitzen dute. Hau tigreak gene errezesiboaren bi ale heredatzen dituenean gertatzen da: sudur arrosa, begi urdinak eta kolore txuriko azala, marra beltz, gris edo marroiekin.
  • Urre koloreko tigreak (golden tabby ingelesez), tigre hauek oso kolore arraroa dute, gene errezesiboaren eraginaren ondorioz.
  • Tigre urdina edo maltesa, tigre hau ilaje grisa dauka mutazio baten ondorioz.
  • Tigre txuria

  • Urre koloreko tigrea

  • Tigre urdina

Hibridoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hibrido hauen gehiengoa gatibutasuneko animaliekin ematen da, baina animalia basatiekin ere batzuk eman dira

  • Ligrea: lehoi ar baten eta tigre eme baten arteko gurutzaketa da. Bi gurasoen ezaugarri fisiko eta portaerakoak dituzte. Baina gurasoak bain handiagoak izan ohi dira. Ligre arrak antzuak dira, baina emeak normalean emankorrak dira.
  • Tigroia: tigre ar baten eta lehoi baten arteko gurutzaketa da. Tigoia txiki samarra izaten da, arrak gutxi gora behera 150 kg pisatzen du, gutxi gora behera lehoi arra baino %20 txikiagoa. Ligrea bezala tigoi arra ere antzua da.

Tigrea nazio animali giza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun tigrea Asiako errialde desberdinetako nazio animalia da:

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Tigre Aldatu lotura Wikidatan
Wikispezieetan bada informazioa gehiago, gai hau dela eta: Panthera_tigris