Inka Inperioa

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Inka Inperioa
Tahuantinsuyo

1439 – 1533
Monarkia
Tawantinsuyu (orthographic projection).svg
Inka Inperioaren gehienezko hedadura
Hiriburua Cuzco
Hizkuntza(k) Kitxua, aimara, puquina eta mochica
Erlijioa Inka mitologia
Eremua 1.800.000
Biztanleria 14.000.000
Aurrekoa
Flag of None.svg Inkar Kurakazgoa
Ondorengoak
Vilcabambako inkak Flag of None.svg
Toledo Berriko Gobernazioa Flag of Cross of Burgundy.svg
Gaztela Berriko Gobernazioa Flag of Cross of Burgundy.svg

Inka Inperioa (kitxuaz Tawantin Suyu edo Tahuantinsuyu, lau eskualdeak) kolonaurreko Amerikako inperio zabalena izan zen[1], gaur den Ekuadorretik Kolonbiako hegoaldera zabaldu zena, Andeetan zehar Peru, Txile eta Argentinako iparraldea arte. Hiriburu administratiboa, politikoa eta militarra Cuzco hirian zegoen, egungo Perun.

Inka kultura Antzinako Peruko Garai Inperialean (900-1532) kokatzen da, batzuetan garai klasiko ondokoa deitua, Huari kulturaren gainbeherarekin hasi zena. Inkak hegoaldeko tribu gerlaria zen. Gutxinaka, iparralderantz hedatu ziren 1100 eta 1300 artean, Cuzcoko haran emankorrera iritsi arte. Nahiz eta XII. mendearen inguruan sortu, XV. mendearen erdialdetik aurrera izan zituen urterik oparoenak, eta Hego Ameriketako inperio ahaltsuena eta handiena izatera iritsi zen espainiarrak heldu aurreko urteetan.

Machu Picchu, XV. mendeko hiria Inken Haran Sakratuan.

Hedapen handiena 1438 eta 1533 artean izan zen. Inkek metodo desberdinak erabili zituzten, konkista militarra edo asimilazio baketsua erabiliz, Hego Amerikako lurralde zabalak bereganatzeko. XVI. mende amaieran, Pachacutec buruzagiak (1438-1471) Tupac Yupanqui semeari (?-1493) igaro zion boterea, inperioa egungo Ekuadorko lurraldeetaraino hedatuz. Haren seme Huayna Capac buruzagiak (?-1527) egungo Kolonbiaraino hedatu zuen lurraldea. Huayna Capac-en Huascar eta Atahualpa semeen arteko ondorengotza gerra piztu zen. Bigarrenaren gudarosteak irabazi zuen, espainiarrak eskualde honetara iritsi zirenean.

Inperioko hizkuntza ofiziala kitxua zen nahiz eta ehunka hizkuntza eta dialekto ere mintzatzen ziren. Inkek, haien inperioari, Tawantinsuyu' 'esaten zioten: kitxuazko "tawa" ('lau), "-ntin" atzizkia (batera edo elkarrekin), eta "suyu" (eskualde edo probintzia), hau da, "Lau eskualdeak batera" (edo Laurak bat).

Tokiko gurtza ugari zeuzkaten, gehienak tokiko Huaca sakratuen inguruan, baina inkek buruzagitzak Inti-ren gurtza bultzatzen zuen, hau da, Eguzkiarena, eta beste gurtzen gaineko menpekotasuna aldarrikatzen zuten, Pachamamaren gainekoa esaterako[2]. Inken erregea, Sapa Inca zeritzona, Eguzkiaren semetzat zuten[3].

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inka hitzak agintari edo jauna esan nahi du kitxuaz, eta agintarien klasea edo familia izendatzeko erabiltzen zen. Espainiarrek inka izena bereganatu zuten inperioko gizatalde osoa izendatzeko, ez agintarientzako bakarrik.

Inperioaren antolaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lau suyuak.

Inperioko irudi boteretsuena Sapa Inca zen (Inka bakarra). Jatorrizko inken tribukoak bakarrik iristen ziren Inka mailara. Inkaren familiako gazteak Yachay Wasi izeneko ikastetxeetara joaten ziren jakintza garatzeko.

Inka Inperioa sistema federalaren antzekoa zen[erreferentzia behar], Inka buru zen gobernu zentralarekin eta lau lurraldez(suyu deiturikoak) osatua:

  • Chinchay Suyu, ipar-mendebaldean
  • Qulla Suyu, hego-ekialdean
  • Anti Suyu, ipar-ekialdean
  • Kunti Suyu, hego-mendebaldean.

Lurralde edo probintzia hauen lau erpinak erdian batzen ziren Cuzco hiriburuan.

Lurralde bakoitzak gobernadore bana zuen, tokiko agintariak gainbegiratzen zituena. Tokiko agintari hauek, haranetako landa lurrak, hiri-herriak eta meatzeen ustiaketa ikuskatzen zituzten. Erlijio eta militar kontuentzako aginte-kate bananduak zeuden, tarteko azterketak eta botere orekak sortuz. Tokiko agintariak herritarren arteko auzien eta zergen ardura zuten.

Legeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inken tradizioko legegile nagusia Pachacutec izan zen, lege ugari ezarri eta zaharrak erreformatu baitzituen[erreferentzia behar]

Agintariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enperadoreak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pachacutec enperadorea habailarekin (Guaman Pomaren eskuizkribuan).

Inken enperadoreen zerrenda capaccuna[4] deitzen da (kitxuaz gizaki boteretsuenak).

Viracocha Inca baino lehenagokoak erdi-kondairazkoak dira eta erregealdiak zalantzazkoak.

Vilcabambako erregeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1533 eta 1572 artean, Huayna Capac-en seme batzuk espainiarren aurka matxinatu ziren eta Vilcabamba eskualden babesa hartu. Vilcabamba. Haien agintea erresistentzia gune inguruetan baino ez zuen eragina.

Arkitektura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hamabi ertzeko harria, Hatun Rumiyoc kalean (Cuzco), inken hargintza landuaren adibide

Arkitektura izan zen inken inperioko arte molde garrantzizko eta arranditsuena. Izan ere, arkitektura zen inperioaren ahalmena agerian uzteko aukera ematen zuen adierazpidea. Arkitektura bi helburu nagusi lortzeko erabili zuten : berdintasunaren eta batasunaren erakusgarri gisa batetik, eta konkista erraztea eta zabalkundearen helburua betetzen lagungarri izateko helburuarekin bestetik. Horrela, galtzada bikainak eraiki ziren gudarosteak batetik bestera erraz aldatu ahal izateko, biltegiak ere bai, beren mendeko lurraldeak behar bezala hornitzeko, eta orobat konkistaturiko lurraldeak zaintzeko gotorlekuak, tenpluak -erregearen guztizko boterearen erakusgarri eta estatuaren adar guztien bateratzaile gisa-, eta batez ere, agintarien handitasuna agerian uzten zuten jauregi ikusgarriak.

Bi helburu nagusiak horiek zituztela kontuan harturik, beraz, erraz ulertzen da arkitektura inkaren gotortasuna eta aldakuntzarako zaletasunik eza. Egituran ez ezik, dekorazioan ere antzeman zen joera hori ; molde bateratuak erabili zituzten, soluzio soil eta paradigmatikoak. Harria erabili zen, batez ere, harri ongi leundua eta inolako estalgarririk edo pinturarik gabea, baina harri zabarragoak aukeratu zituzten eraikin arruntetarako eta harri bikainagoak eta ongi landuak agertzen dira, aldiz, eraikin arranditsuetan. Inken arkitekturaren estiloak bereizteko harriak nola lantzen ziren hartzen da kontuan, eta ondoko hiru era edo estilo hauek dira nagusiak :

  • harri irregular landu gabeez egindako arkitektura estiloa, etxeetan edo eraikin zibil ez oso garrantzizkoetan erabili zena, edo ikusgai gelditzen ez ziren hormak egiteko erabili zena ; harri landu gabeak elkarren gainean jartzen ziren eta hartxintxarrekin betetzen ziren hutsuneak
  • arkitektura megalitikoa, babes zereginetarako harri izugarriez egina, gotorlekuetan erabili ohi zena
  • harlanduak, molde geometriko erregularrekiko arkitektura, elkarri oso ongi egokitzen zitzaizkien harriekikoa ; harri bakoitza banaka-banaka lantzen zuten, alboetakoekin bat etor zedin ; hiriguneetako jauregiak, tenpluak eta ospakizun eta estatu eraikinak egiteko erabiltzen zuten molde hau.

Barrunbeak trapezio formakoak ziren, eta hala behar zenean trapezio formako ateak eta horma zuloak irekitzen zituzten hormetan ere. Ez ziren oso eraikin egurastuak eta batzuetan zuloak ireki behar izaten zituzten hormetan eta sabaietan. Inken egoitza edo jauregi handiek oinarri laukizuzena izaten zuten, eta erdian patio bat, ez oso handia, zeinetara ematen baitzuten gelek. Jauregi eta tenpluetako sabaiak, etxe arruntetakoak bezala, zurezkoak ziren.

Cuzco hiriburua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Harlanduzko horma inka berrerabilia, Cuzco.
Arkeologo eta historialari askorentzat, Sacsayhuaman "gotorleku zeremoniala", bere harresi megalitikoekin, inkek euren garai gailenean egin zuten arkitektura lanik handiena da.

Cuzco da arkitektura inkaren aztarnategi nagusietako bat. Hasieran Eguzkiaren santutegiaren inguruan pilaturiko txabolez osaturiko herrigunea izan zen, baina inperioaren garaian erro-errotiko berrikuntzak egin zituen Pachacutik, eta 60.000 biztanleko hiria izatera iritsi zen. Hiriaren ardatza lau kale nagusik osatua zen, eta erdian plaza nagusia eta Eguzkiaren santutegia edo Coricancha zegoen.

Coricancha zen Cuzcoko eta are inperioko erlijio ospakizun eta santutegi nagusia, gainerako guztien erreferentzia, erdigunea, eta gune magiko-erlijiosotzat hartua zen ; hura abiapuntu harturik zeuden eraikiak hiriko gune sakratu guztiak. Arkitektura multzo bikaina zen, hainbat tenpluz eta apaizen egoitzez osatua. Eraikin nagusia Eguzkiaren tenplua zen ; urrezko xaflez estaliak zituen hormak, eta erdian Eguzkiaren urrezko irudi bat zuen ; Eguzkiaren tenpluan zeuden inka edo agintari nagusien momiak. Multzo horretan zeuden halaber Ilargiaren tenplua, zilarrez apaindua, artizarraren eta izarren tenplua, ortzadarrarena etab. Tenplu eta egoitza eraikinez gainera, baziren lorategi bat, plaza handi bat eta bost iturri.

Cuzcon aipagarria da, orobat, Sacsayhuaman, inken leinuaren sortzaileak bere eskumakila finkaturiko gunea, eta beraz, jainkoekin bat egin zitekeena. Hiru harresiz babesturiko gotorleku handi bat zen, haina gaur egun harresi hirukoitz hori bakarrik ikus daiteke. Gotorlekuaren erdian hiru dorre zeuden, eta eraikinaren atal guztiak lurpeko igarobideez zeuden elkarri lotuak. Harriz egina zen guztiz, eta aipagarriak dira harresietako bloke megalitikoak, 5 m garaiak batzuk, kareorerik gabe elkarri atxikiak. Gotorleku sendoa zen, nonbait, baina bere zeregin bakarra ez zen babesezkoa, gobernuaren egoitza ere izan bide baitzen,eta horrek, gobernu zereginez gainera, nolabaiteko erlijiotasuna ere ematen zion.

Machu Picchu[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baina Cuzco inken inperioko hiri aipagarria izan bazen, halaxe izan zen Machu Picchu hiri ikusgarria ere, itsas mailatik 2350 m-ra dagoena. Hiri misteriotsua da, eta gaur egun oraindik ez dago garbi zein helburuz sortu zen. Haitzuloetan eratutako 173 hilobi aurkitu dira ; horietatik 150 emakumeen hilobiak ziren, eta horrek zalantza sortu du hiri soila, gotorlekua ala Eguzkiaren birjinen egoitza ote zen.

Harresiez inguratua zegoen erabat, eta 148 eraikin megalitiko aurkitu dira bertan ; jauregiak, egoitzak, gune sakratuak, terrazak etab. Eraikin guztiak harrizkoak dira, bikain leundutako harri blokeez eginak, eta menditik sortuak balira bezala daude finkatuak ; Machu Picchun ikusten da beste inon baino argiago inkek izadiaren eta arkitekturaren bat egiteari ematen zioten garrantzia.

Beste tokiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inken beste herri eta eraikuntza gehiengoa Inken Haran Sakratuan daude. Horien artean dago Ollantaytambo herrixka.

Artea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oihalgintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inka ehuna

Oihalgintza izan zen inken arte adierazpide garrantzizkoenetakoa. Izan ere, oihalak erabiltzen zituzten jainkoei opari gisa, inkak gudaroste irabazleei oihalak ematen zizkien sari gisa, eta inkari ere oihal bikainak ematen zitzaizkion opari ; horrela, eskaintza egiteko borondatearen eta aginpidearen ikur bihurtzen ziren oihalak .

Inken inperioko klima gogorra zela-eta, artilezko oihalak egiten ziren nagusiki, alpaka, bikuina, guanako eta llama artilezkoak. Llamazkoa erabiltzen zen burusiak eta ehun zakarrenak egiteko, bitarteko kalitateko beste bat erabiltzen zen eguneroko arropetarako eta bikuinazkoa, finena, zen tapizak egiteko erabiliena.

Apaindurari dagokionez, tapiz inketan irudi geometrikoak eta giza irudi estilizatuak agertzen dira oro har. Oso banaketa zaindua dute, behealdean elkarretatik hurbil eta estuago agertzen baitira irudiak, eta tarte handiagoez bereiziak goialdean. Ez dute Paracas eta Nazcako oihalek bezain apaindura aberatsik, baina geometrizazioaren bidez kalitate bikaina lortu zuten apainduran. Kolore biziak erabili zituzten, urdina, berdea, laranja eta bioleta kolorea nagusiki .

Zeramika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pitxer antropomorfikoa.

Beste alor batzuetan bezala, zeramikan ere beste kulturen irudietan oinarrituriko piezak egin zituzten inkek, mochica edo nazca kulturen eraginekoak, batez ere, nahiz eta beren tankera berezia eman zieten.

Arkitekturan bezala, berdintasuna eta homogeneotasuna bilatu zuten, eta behin eta berriro errepikaturik agertzen diren paradigma batzuk eratu zituzten. Horrela, aipagarriak dira lepo estuko ontzia ; raqui-a, aho zabaleko pitxerra ; chuy-a, heldulekurik gabeko platera ; eta, batez ere, aribalo delakoa, lepo luzeko edalontzi bat, sabel puztukoa, helduleku bertikalak eta oinarri konikoa zituena ; neurri askotako aribaloak aurkitu dira, baina badira metro betekoak, eta aribaloak dira hain zuzen Kolon aurreko Latinoameriketako kulturetako zeramikazko ontzi handienak. Zeramikazko ontziak irudi geometrikoez eta kolore biziez apainduak ziren oro har.

Nekazaritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

200 patata barietate landatzen zituzten inkek eta haien arbasoek

Inken garaian, mendikoa zen bertako nekazaritza. Patata Perun "asmatu" zen eta beste hainbat tuberkuluekin batera oinarrizko janaria zen. Landare hauek nahiko ahulak dira eta, uztak bermatu ezin zitekeenez, kontserbazio teknikak garatu zituzten balizko urte zailei aurre egiteko. Kinoa, berez bihia dena eta ez zereala, errazagoa da landatzeko eta 4000 metroko lurretan hazi daiteke. Artoa ere hedatua zegoen landarea zen, baina landaketa baldintza zailak zirela-eta uztak nahiko mugatuak ziren eta, batik bat, eskaintzak egiteko edo jaietarako erabiltzen zen. Laborantza hau garatu ahal izateko, inkek terrazak eta plataformak (bertako gaztelaniaz andenes) eraiki zituzten eta ureztatze sare zabala ezarri.

Beste landare batzuk ere landatzen zituzten eskualdearen arabera: tomateak, kakahueteak, babarrunak, piperrak, ananak, kakaoa eta abar. Coca landarea ere oso hedatua zegoen, inkentzako oso garrantzitsua ospakizun guztietan erabiltzen baitzen.

Abeltzaintzari dagokionez, okela eta artilea batez ere lametatik eta alpaketatik zetorren.

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inken mitoak ahozkoak ziren, espainiarrek idatzi zituzten arte. Hala ere, aditu batzuen arabera, kipuetan (Andeetako soka korapilodunak) gordeak izan zitezkeen[5].

Inkek berraragitzean sinesten zuten[6]. Heriotza igarobidea baino ez zen, zailtasunez beteriko hurrengo mundu batera. Hildakoaren gogoak (camaquen) bide luze eta ilun bat jarraitu behar zuen, iluntasunean ikusteko gai zen txakur batek lagunduta. Inken ustez, hurrengo mundua gurearen antz handia zuen, lorez beteriko zelaiekin eta elurrez estalitako mendiekin.

Jainkoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inka Inperioaren barnean herri eta gizatalde ugari zeuden eta 700 hizkuntza inguru mintzatzen[7], baina inkek kitxua inposatu zuten hizkuntza ofizial.

Idazkera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kipu bat

Nahiz eta inperioa guztiz egituratua eta burokratizatua izan, idazkera ez ei zen existitzen[8].

Hala ere, kipu sistema erabiltzen zen. Kipuak mezu kodetuak dira, kolore ugariko artilezko, kotoizko edo beste gai bateko harietan korapiloak erabiliz. Kipu hauek Estatuaren estatistikak egiteko balio zuten: errolda zehatza (biztanleak sexuka eta adinka), abere kopuruak, salgai kopuruak, zergak eta abr. Administrariek bakarrik zekizkiten kipuak irakurtzen. Haien izena quipucamayoc zen[9]. Halaber, Kipuak erabiltzen ziren probintzietako agintariek Inka nagusiari mezuak bidaltzeko[10].

Badirudi, kipuak erabiltzen zirela Historiako data nagusiak eta sekretu erlijiosoak iraunarazteko, nahiz eta, estatistikak ez bezala, oraindik dezifraezin izan.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Inka Inperioa Aldatu lotura Wikidatan

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Terence D'Altroy, The Incas, 2–3 or.
  2. The Inca - All Empires
  3. http://www.nflc.org/reach/7ca/enCAInca.htm
  4. Narrative of the Incas, Juan de Betanzos (traduction de Roland Hamilton & Dana Buchanan), University of Texas Press, 1996, p. 123
  5.   Gary, Urton (2003), Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records, University of Texas Press, ISBN 0-292-78540-2, http://books.google.com/books?id=koUyPlsu_VIC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false .
  6. http://www.netside.net/~manomed/inca.htm
  7. An Inca account of the Conquest of Peru, Diego de Castro Yupangui (traduction de Ralph Bauer), University Press of Colorado, 2005, p. 52
  8. Thierry Jamin esploratzailearen iritziz, qelqa hitz kitxua, "idazkera" esan nahi duena, desagertutako idazkera mota bat adirez lezake
  9. Handbook of Inca mythology, Paul Richard Steele & Catherine J. Allen, ABC-CLIO, 2004, pp. 36-40
  10. de la Vega, ind. XVII. atala