Inka Inperioa

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Inka Inperioa
Tahuantinsuyo

1439 – 1533
Monarkia
Tawantinsuyu (orthographic projection).svg
Inka Inperioaren gehienezko hedadura
Hiriburua Cusco
Hizkuntza(k) Kitxua, aimara, puquina eta mochica
Erlijioa Inka mitologia
Eremua 1.800.000
Biztanleria 14.000.000
Aurrekoa
Flag of None.svg Inkar Kurakazgoa
Ondorengoak
Vilcabambako inkak Flag of None.svg
Toledo Berriko Gobernazioa Flag of Cross of Burgundy.svg
Gaztela Berriko Gobernazioa Flag of Cross of Burgundy.svg

Inka Inperioa (kitxuaz: Tawantin Suyu edo Tahuantinsuyu, lau eskualdeak) kolonaurreko Amerikako inperio zabalena izan zen;[1] bere barnean hartzen zituen gaur egungo Ekuador, Kolonbiako hegoaldea, Peru, Brasilko mendebaldeko zati bat, Boliviako mendebaldea, Txileko iparraldea eta Argentinako iparraldea. Hiriburu administratiboa, politikoa eta militarra Cusco hirian zegoen, egungo Perun.

Inka kultura Antzinako Peruko Garai Inperialean (900-1532) kokatzen da, batzuetan garai klasiko ondokoa deitua, Huari kulturaren gainbeherarekin hasi zena. Inkak hegoaldeko tribu gerlaria zen. Gutxinaka, iparralderantz hedatu ziren 1100 eta 1300 artean, Cuscoko haran emankorrera iritsi arte. Nahiz eta XII. mendearen inguruan sortu, XV. mendearen erdialdetik aurrera izan zituen urterik oparoenak, eta Hego Ameriketako inperio ahaltsuena eta handiena izatera iritsi zen espainiarrak heldu aurreko urteetan.

Machu Picchu, XV. mendeko hiria Inken Haran Sakratuan.

Hedapen handiena 1438 eta 1533 artean izan zen. Inkek metodo desberdinak erabili zituzten, konkista militarra edo asimilazio baketsua erabiliz, Hego Amerikako lurralde zabalak bereganatzeko. XVI. mende amaieran, Pachacutec buruzagiak (1438-1471) Tupac Yupanqui semeari (?-1493) igaro zion boterea, inperioa egungo Ekuadorko lurraldeetaraino hedatuz. Haren seme Huayna Capac buruzagiak (?-1527) egungo Kolonbiaraino hedatu zuen lurraldea. Huayna Capac-en Huascar eta Atahualpa semeen arteko ondorengotza gerra piztu zen. Bigarrenaren gudarosteak irabazi zuen, espainiarrak eskualde honetara iritsi zirenean.

Inperioko hizkuntza ofiziala kitxua zen nahiz eta ehunka hizkuntza eta dialekto ere mintzatzen ziren. Inkek, haien inperioari, Tawantinsuyu' 'esaten zioten: kitxuazko "tawa" ('lau), "-ntin" atzizkia (batera edo elkarrekin), eta "suyu" (eskualde edo probintzia), hau da, "Lau eskualdeak batera" (edo Laurak bat).

Tokiko gurtza ugari zeuzkaten, gehienak tokiko Huaca sakratuen inguruan, baina inkek buruzagitzak Inti-ren gurtza bultzatzen zuen, hau da, Eguzkiarena, eta beste gurtzen gaineko menpekotasuna aldarrikatzen zuten, Pachamamaren gainekoa esaterako[2]. Inken erregea, Sapa Inca zeritzona, Eguzkiaren semetzat zuten[3].

Inka Inperioa kolonaurreko Amerikako imperio zabalena izan zen; bere barnean hartzen zituen gaur egungo Ekuador, Kolonbiako hegoaldea, Peru, Brasilko mendebaldeko zati bat, Boliviako mendebaldea, Txileko iparraldea eta Argentinako iparraldea. Hiriburu administratiboa, politikoa eta militarra Cusco hirian zegoen, egungo Perun.

Inka cultura Antzinako Peruko Garai Inperialean kokatzen da, batzuetan garai klasiko ondokoa deitua. Inkak hegoaldeko tribu gerlaria zen. Gutxinka, iparralderantz hedatu ziren 1100 eta 1300 artean, Cuscoko haran emankorrera iritzi arte. Nahiz eta XII. mendearen inguruan sortu, XV. mendearen erdialdetik aurrera izan zituen urterik oparoenak, eta Hego Ameriketako inperio ahaltsuena eta handiena izatera iritsi zen espainiarrak heldu aurreko urteetan.

Hedapen handiena 1438 eta 1533 artean izan zen. Inkek metodo desberdinak erabili zituzten, konkista militarra edo asimilazio baketsua erabiliz, Hego Amerikako lurralde zabalak bereganatzeko eta Inkek  haien inperioari, “Tawantinsuyu” esaten zioten.

Inka hitzak agintari edo jauna esan nahi du, eta agintarien klasea edo familia izendatzeko erabiltzen zen. Espainiarrek inka izena berenganatu zuten inperioko gizatalde osoa izendatzeko, ez agientzrietzako bakarrik.

Inkek 40.000 kilometro baino gehiagoko errepide-sare bikaina eraiki zuten eta posta-zerbitzu eraginkor baten bidez komunikatzen ziren elkarrekin.

Ere, esaten zuten Inca egoera agintaria izan zela, entitate mendebaldeko Hego Amerikan existitu hamahirugarren batetik, XVI mendera harte.

Inka funtzio asko burutzen zituen, esaterako, biztanleria antolatzeko baliabideak antolatzen zituen, errituak, kolaborazioa, gerrak etb.

Inken tradizioko legegile nagusia Pachacutec izan zen, lege ugari ezarri eta zaharrak erreformatu baitzituen eta inken enperadorearen zerrendari capaccuna deitzen zaio.

Inken jatorria eta bilakaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orain dela hogei bat mila urte Perun kultura prozesu bat hasi zen; geroko inken kultura hasierako prozesu haren azken maila izan zen. Behe eta goi paleolitos aroak hartzen dituen bilakaera geldiko aldi luze baten ondoren, mundu zaharreko historiaurrean neolitos iraultza esaten zaiona hasi zen, K.a 2500. urte inguruan. Iraultza hark bi ezaugarri nagusi izan zituen: nekazaritzaren indartzea, batetik, eta, bestetik, animaliak hezitzea. Bi gertaera horien eraginez, biztanleek bizimodu sedentarioa egiteraegokitu ziren, eta gizartearen egitura erabat korapilatu zen. Hala, hiru mila urte inguruko prozesu bat hasi zen, eraketa prozesua; aldi horretan ezarri ziren antzinako Peruko kulturaren oinarriak. Garai hartako adierazgarri nagusia Chavin zibilizazioa izan zen; mila urteko tartean, Peruko lurraldean nolabaiteko batasuna lortu zuen zibilizaio hark. Mota horretako aldi bateratzaileei kultura horizonteak esaten diete arkeologoek; batasun hori hautsi eta han eta hemen lekuan lekuko talde banakatuak sortu ziren bi aldiei bitarteko aldi esaten diete. Peruko arkeologiaren sailkapen hori eta Ameriketako erdialdeko beste eskualdeetako sailkapenak elkarrekin parekagarriak dira: klasikoa, garai klasikoaren krisiaedo postklasikoa, irudian ikus daitekeen bezala. K.o. 400. urte inguruan amaitu zen eraketa prozesua, eta Chavin zibilizazioak beste zibilizazio batzuri utzi zien lekua. Zibilizazio berri horiek, aurreko garaiko kultura, ekonomia eta gizarte oinarrietatik abiatuta, arte sormenaren goreneko mailara iritsi ziren. Peruko kulturaren aldi klasikoa da hori. Garai horretan, aipatzekoak dira Moche edo Mochica herriak iparraldeko kostaldean, eta Paracas eta Nazca herriak hegoaldekoan. Kultura distiratsu haiek, ordea, lehenengo milurtekoa amaitzean krisiak jo zituen, bestelako kultura eredu bat sortu baitzen haien ordez, Tiahuanaco-ko kultura hain zuzen. Kultura hori Titikaka aintziraren ertzean sortu zen. Eredu hark lekuan lekuko kulturak itzalarazi eta berriro bateratu zituen lurralde hartako kultura guztiak. Azkenik, prozesu bitxi baten ondorioz, antzinako kultura batzuek lehenagoko beren ohiturak berreskuratu nahi izan zituzten: chincha herriak nazka herriaren ereduari jarraitu nahi zion nolabait, eta chimuek, berriz, mochica herriei. Ez zuten, ordea, beren helburua iritsi, ez zuten herri klasikoen distira izan; dena dela, teknikari dagokionez aurrerakuntza handiak egin zituzten, eta, batez ere, erakunde politiko eta militar indartsuak sortu zituzten. Bitarteko garaiaren azken aldian, herri berri ugari sortu ziren, inkak adibidez –Cuzcoko kitxuak–, eta elkarren artean borrokan aritu ziren nor nagusi izan; hala ere, lan zaila izan zuten, arerio indartsuak baitzituzten inguruan.

Gizarte eta ekonomiaren garapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historialari askok, inken antolamendu sozioekonomiko bereziak harriturik, antolamendu sozialista edo komunista zutela esan izan dute; gaur egungo sistema politikoak eta ideologikoak, ordea, ez datoz bat inken errealitatearekin. Hala ere, bada hitz bat idazle horiek aztertu dituzten ezaugarriak biltzen dituena eta inken sistema azaltzeko balio duena: komunitarioa. Inken gizartea ez da antzinako beste zenbait herriren antolamenduaren oso bestelakoa: talde nagusi bat, maila desberdineko nobleek osatua; herri masa handia, hatun runas, eta horien azpitik mirabe eta esklaboek osatutako taldea, yanaconak. Hala ere, taldeek antolamendu berezia zuten, ayllu-an oinarritua; ayllu hori, familiaren ondoren, gizartearen sarearen oinarrizko banakoa zen. Beraz, inken gizartea ahaidetasun lotura sendoak dituen talde bat zen; ahaidetasun lotura hori adar nagusi beretik,totemetik, sortua zela uste zuten, eta lan egin ere, taldean lan egiten zuen taldearen eta gizartearen mesederako. Landa lurrak eta abereak –ezin esan daiteke ziur pribatuak ala taldearenak ziren– hiru motatakoak ziren, komunitatearenak, eguzkiarenak eta inkarenak; azken bi horien etekinak erlijio gurtzako ministroen eta estatu ministroen beharrak asetzeko ziren. Lan moduak ere hiru kontzeptu horien araberakoak ziren: ayni, minca eta mita. Ayni-an komunitatearen lanak taldean egiten ziren, mincan eguzkiarenak eta inkarenak, eta mitan inperioaren egitura mantentzeko beharrezkoak ziren lanak: bideak eta zubiak, eraikuntza zibilak, erlijiozkoak eta militarrak, erropak josi, armak eta lanerako tresnak egin, etab. Dena dela, hori guztia hobeto ulertzeko ezinbestekoa da Peruko geografia ezagutzea: kostaldean basamortu handi bat, mendietatik jaisten diren ibaiek osatutako ibarrek etena; Andeetako mendilerroak, eta azkenik, basoak. Lurraren gorabeherek batetik, eta garaiera aldeek bestetik, unitate txikiak osatzen zituzten, monoekoizleak ia, edo J. Murrak esan bezala hobi ekologikoak; unitate horiek elkarren beharra zuten gauzaz hornitzeko. Arrazoi horregatik beragatik inken inperioa baino askoz ere lehenago hainbat herri elkarren artean lotuta zeuden, eta zenbaitetan, horietako bat gainerakoen ekoizpen mailen gainetik jartzen zen; ondasunei egitura berria ematean oinarritzen zen herri nagusiaren agintea. Eta horixe egin zuten, hain zuzen, inkek: mendekoei lana eskatu eta ekoizpena herrien beharren arabera banatu.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inka hitzak agintari edo jauna esan nahi du kitxuaz, eta agintarien klasea edo familia izendatzeko erabiltzen zen. Espainiarrek inka izena bereganatu zuten inperioko gizatalde osoa izendatzeko, ez agintarientzako bakarrik.

Inperioaren antolaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lau suyuak.

Inperioko irudi boteretsuena Sapa Inca zen (Inka bakarra). Jatorrizko inken tribukoak bakarrik iristen ziren Inka mailara. Inkaren familiako gazteak Yachay Wasi izeneko ikastetxeetara joaten ziren jakintza garatzeko.

Inka Inperioa sistema federalaren antzekoa zen[erreferentzia behar], Inka buru zen gobernu zentralarekin eta lau lurraldez(suyu deiturikoak) osatua:

  • Chinchay Suyu, ipar-mendebaldean
  • Qulla Suyu, hego-ekialdean
  • Anti Suyu, ipar-ekialdean
  • Kunti Suyu, hego-mendebaldean.

Lurralde edo probintzia hauen lau erpinak erdian batzen ziren Cusco hiriburuan.

Lurralde bakoitzak gobernadore bana zuen, tokiko agintariak gainbegiratzen zituena. Tokiko agintari hauek, haranetako landa lurrak, hiri-herriak eta meatzeen ustiaketa ikuskatzen zituzten. Erlijio eta militar kontuentzako aginte-kate bananduak zeuden, tarteko azterketak eta botere orekak sortuz. Tokiko agintariak herritarren arteko auzien eta zergen ardura zuten.

Legeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inken tradizioko legegile nagusia Pachacutec izan zen, lege ugari ezarri eta zaharrak erreformatu baitzituen[erreferentzia behar]

Agintariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enperadoreak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pachacutec enperadorea habailarekin (Guaman Pomaren eskuizkribuan).

Inken enperadoreen zerrenda capaccuna[4] deitzen da (kitxuaz gizaki boteretsuenak).

Viracocha Inca baino lehenagokoak erdi-kondairazkoak dira eta erregealdiak zalantzazkoak.

Vilcabambako erregeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1533 eta 1572 artean, Huayna Capac-en seme batzuk espainiarren aurka matxinatu ziren eta Vilcabamba eskualden babesa hartu. Vilcabamba. Haien agintea erresistentzia gune inguruetan baino ez zuen eragina.

Arkitektura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hamabi ertzeko harria, Hatun Rumiyoc kalean (Cusco), inken hargintza landuaren adibide

Arkitektura izan zen inken inperioko arte molde garrantzizko eta arranditsuena. Izan ere, arkitektura zen inperioaren ahalmena agerian uzteko aukera ematen zuen adierazpidea. Arkitektura bi helburu nagusi lortzeko erabili zuten : berdintasunaren eta batasunaren erakusgarri gisa batetik, eta konkista erraztea eta zabalkundearen helburua betetzen lagungarri izateko helburuarekin bestetik. Horrela, galtzada bikainak eraiki ziren gudarosteak batetik bestera erraz aldatu ahal izateko, biltegiak ere bai, beren mendeko lurraldeak behar bezala hornitzeko, eta orobat konkistaturiko lurraldeak zaintzeko gotorlekuak, tenpluak -erregearen guztizko boterearen erakusgarri eta estatuaren adar guztien bateratzaile gisa-, eta batez ere, agintarien handitasuna agerian uzten zuten jauregi ikusgarriak.

Bi helburu nagusiak horiek zituztela kontuan harturik, beraz, erraz ulertzen da arkitektura inkaren gotortasuna eta aldakuntzarako zaletasunik eza. Egituran ez ezik, dekorazioan ere antzeman zen joera hori ; molde bateratuak erabili zituzten, soluzio soil eta paradigmatikoak. Harria erabili zen, batez ere, harri ongi leundua eta inolako estalgarririk edo pinturarik gabea, baina harri zabarragoak aukeratu zituzten eraikin arruntetarako eta harri bikainagoak eta ongi landuak agertzen dira, aldiz, eraikin arranditsuetan. Inken arkitekturaren estiloak bereizteko harriak nola lantzen ziren hartzen da kontuan, eta ondoko hiru era edo estilo hauek dira nagusiak :

  • harri irregular landu gabeez egindako arkitektura estiloa, etxeetan edo eraikin zibil ez oso garrantzizkoetan erabili zena, edo ikusgai gelditzen ez ziren hormak egiteko erabili zena ; harri landu gabeak elkarren gainean jartzen ziren eta hartxintxarrekin betetzen ziren hutsuneak
  • arkitektura megalitikoa, babes zereginetarako harri izugarriez egina, gotorlekuetan erabili ohi zena
  • harlanduak, molde geometriko erregularrekiko arkitektura, elkarri oso ongi egokitzen zitzaizkien harriekikoa ; harri bakoitza banaka-banaka lantzen zuten, alboetakoekin bat etor zedin ; hiriguneetako jauregiak, tenpluak eta ospakizun eta estatu eraikinak egiteko erabiltzen zuten molde hau.

Barrunbeak trapezio formakoak ziren, eta hala behar zenean trapezio formako ateak eta horma zuloak irekitzen zituzten hormetan ere. Ez ziren oso eraikin egurastuak eta batzuetan zuloak ireki behar izaten zituzten hormetan eta sabaietan. Inken egoitza edo jauregi handiek oinarri laukizuzena izaten zuten, eta erdian patio bat, ez oso handia, zeinetara ematen baitzuten gelek. Jauregi eta tenpluetako sabaiak, etxe arruntetakoak bezala, zurezkoak ziren.

Cusco hiriburua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Harlanduzko horma inka berrerabilia, Cusco.
Arkeologo eta historialari askorentzat, Sacsayhuaman "gotorleku zeremoniala", bere harresi megalitikoekin, inkek euren garai gailenean egin zuten arkitektura lanik handiena da.

Cusco da arkitektura inkaren aztarnategi nagusietako bat. Hasieran Eguzkiaren santutegiaren inguruan pilaturiko txabolez osaturiko herrigunea izan zen, baina inperioaren garaian erro-errotiko berrikuntzak egin zituen Pachacutik, eta 60.000 biztanleko hiria izatera iritsi zen. Hiriaren ardatza lau kale nagusik osatua zen, eta erdian plaza nagusia eta Eguzkiaren santutegia edo Coricancha zegoen.

Coricancha zen Cuscoko eta are inperioko erlijio ospakizun eta santutegi nagusia, gainerako guztien erreferentzia, erdigunea, eta gune magiko-erlijiosotzat hartua zen ; hura abiapuntu harturik zeuden eraikiak hiriko gune sakratu guztiak. Arkitektura multzo bikaina zen, hainbat tenpluz eta apaizen egoitzez osatua. Eraikin nagusia Eguzkiaren tenplua zen ; urrezko xaflez estaliak zituen hormak, eta erdian Eguzkiaren urrezko irudi bat zuen ; Eguzkiaren tenpluan zeuden inka edo agintari nagusien momiak. Multzo horretan zeuden halaber Ilargiaren tenplua, zilarrez apaindua, artizarraren eta izarren tenplua, ortzadarrarena etab. Tenplu eta egoitza eraikinez gainera, baziren lorategi bat, plaza handi bat eta bost iturri.

Cuscon aipagarria da, orobat, Sacsayhuaman, inken leinuaren sortzaileak bere eskumakila finkaturiko gunea, eta beraz, jainkoekin bat egin zitekeena. Hiru harresiz babesturiko gotorleku handi bat zen, haina gaur egun harresi hirukoitz hori bakarrik ikus daiteke. Gotorlekuaren erdian hiru dorre zeuden, eta eraikinaren atal guztiak lurpeko igarobideez zeuden elkarri lotuak. Harriz egina zen guztiz, eta aipagarriak dira harresietako bloke megalitikoak, 5 m garaiak batzuk, kareorerik gabe elkarri atxikiak. Gotorleku sendoa zen, nonbait, baina bere zeregin bakarra ez zen babesezkoa, gobernuaren egoitza ere izan bide baitzen,eta horrek, gobernu zereginez gainera, nolabaiteko erlijiotasuna ere ematen zion.

Machu Picchu[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baina Cusco inken inperioko hiri aipagarria izan bazen, halaxe izan zen Machu Picchu hiri ikusgarria ere, itsas mailatik 2350 m-ra dagoena. Hiri misteriotsua da, eta gaur egun oraindik ez dago garbi zein helburuz sortu zen. Haitzuloetan eratutako 173 hilobi aurkitu dira ; horietatik 150 emakumeen hilobiak ziren, eta horrek zalantza sortu du hiri soila, gotorlekua ala Eguzkiaren birjinen egoitza ote zen.

Harresiez inguratua zegoen erabat, eta 148 eraikin megalitiko aurkitu dira bertan ; jauregiak, egoitzak, gune sakratuak, terrazak etab. Eraikin guztiak harrizkoak dira, bikain leundutako harri blokeez eginak, eta menditik sortuak balira bezala daude finkatuak ; Machu Picchun ikusten da beste inon baino argiago inkek izadiaren eta arkitekturaren bat egiteari ematen zioten garrantzia.

Beste tokiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inken beste herri eta eraikuntza gehiengoa Inken Haran Sakratuan daude. Horien artean dago Ollantaytambo herrixka.

Artea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oihalgintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inka ehuna

Oihalgintza izan zen inken arte adierazpide garrantzizkoenetakoa. Izan ere, oihalak erabiltzen zituzten jainkoei opari gisa, inkak gudaroste irabazleei oihalak ematen zizkien sari gisa, eta inkari ere oihal bikainak ematen zitzaizkion opari ; horrela, eskaintza egiteko borondatearen eta aginpidearen ikur bihurtzen ziren oihalak .

Inken inperioko klima gogorra zela-eta, artilezko oihalak egiten ziren nagusiki, alpaka, bikuina, guanako eta llama artilezkoak. Llamazkoa erabiltzen zen burusiak eta ehun zakarrenak egiteko, bitarteko kalitateko beste bat erabiltzen zen eguneroko arropetarako eta bikuinazkoa, finena, zen tapizak egiteko erabiliena.

Apaindurari dagokionez, tapiz inketan irudi geometrikoak eta giza irudi estilizatuak agertzen dira oro har. Oso banaketa zaindua dute, behealdean elkarretatik hurbil eta estuago agertzen baitira irudiak, eta tarte handiagoez bereiziak goialdean. Ez dute Paracas eta Nazcako oihalek bezain apaindura aberatsik, baina geometrizazioaren bidez kalitate bikaina lortu zuten apainduran. Kolore biziak erabili zituzten, urdina, berdea, laranja eta bioleta kolorea nagusiki .

Zeramika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pitxer antropomorfikoa.

Beste alor batzuetan bezala, zeramikan ere beste kulturen irudietan oinarrituriko piezak egin zituzten inkek, mochica edo nazca kulturen eraginekoak, batez ere, nahiz eta beren tankera berezia eman zieten.

Arkitekturan bezala, berdintasuna eta homogeneotasuna bilatu zuten, eta behin eta berriro errepikaturik agertzen diren paradigma batzuk eratu zituzten. Horrela, aipagarriak dira lepo estuko ontzia ; raqui-a, aho zabaleko pitxerra ; chuy-a, heldulekurik gabeko platera ; eta, batez ere, aribalo delakoa, lepo luzeko edalontzi bat, sabel puztukoa, helduleku bertikalak eta oinarri konikoa zituena ; neurri askotako aribaloak aurkitu dira, baina badira metro betekoak, eta aribaloak dira hain zuzen Kolon aurreko Latinoameriketako kulturetako zeramikazko ontzi handienak. Zeramikazko ontziak irudi geometrikoez eta kolore biziez apainduak ziren oro har.

Nekazaritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

200 patata barietate landatzen zituzten inkek eta haien arbasoek

Inken garaian, mendikoa zen bertako nekazaritza. Patata Perun "asmatu" zen eta beste hainbat tuberkuluekin batera oinarrizko janaria zen. Landare hauek nahiko ahulak dira eta, uztak bermatu ezin zitekeenez, kontserbazio teknikak garatu zituzten balizko urte zailei aurre egiteko. Kinoa, berez bihia dena eta ez zereala, errazagoa da landatzeko eta 4000 metroko lurretan hazi daiteke. Artoa ere hedatua zegoen landarea zen, baina landaketa baldintza zailak zirela-eta uztak nahiko mugatuak ziren eta, batik bat, eskaintzak egiteko edo jaietarako erabiltzen zen. Laborantza hau garatu ahal izateko, inkek terrazak eta plataformak (bertako gaztelaniaz andenes) eraiki zituzten eta ureztatze sare zabala ezarri.

Beste landare batzuk ere landatzen zituzten eskualdearen arabera: tomateak, kakahueteak, babarrunak, piperrak, ananak, kakaoa eta abar. Coca landarea ere oso hedatua zegoen, inkentzako oso garrantzitsua ospakizun guztietan erabiltzen baitzen.

Abeltzaintzari dagokionez, okela eta artilea batez ere lametatik eta alpaketatik zetorren.

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inken mitoak ahozkoak ziren, espainiarrek idatzi zituzten arte. Hala ere, aditu batzuen arabera, kipuetan (Andeetako soka korapilodunak) gordeak izan zitezkeen[5].

Inkek berraragitzean sinesten zuten[6]. Heriotza igarobidea baino ez zen, zailtasunez beteriko hurrengo mundu batera. Hildakoaren gogoak (camaquen) bide luze eta ilun bat jarraitu behar zuen, iluntasunean ikusteko gai zen txakur batek lagunduta. Inken ustez, hurrengo mundua gurearen antz handia zuen, lorez beteriko zelaiekin eta elurrez estalitako mendiekin.Inken erlijioa, inguratzen zituen naturarekin harmonian egoten saiatzen zen, eta horregatik haien ingurumena jainkoetsi egiten zuten.

Hauek dira inken erlijioaren ezaugarrietako batzuk:

1.    Politeista: Inken erlijioa politeista izan zen, hau da, hainbat Jainkorekiko sinesmena eta adorazioa erakusten zuten.

Politeismoaren etimologia: antzinako Greziaren “polis” (asko) eta “theos” (Jainkoa).

2.    Panteista: Jainko bezala natura munduko izakiak, ibaiak, urmaelak, euria, etab. zituzten. Guztia zoragarria zelaren sinesmena zegoen. Ez zen Jainko pertsonal bat existitzen, Jainkoa eta unibertsoa gauza bera zirelako.

Panteismoaren etimologia: Antzinako Grezian “pan” (guztia) eta “theos” (Jainkoa).

3.    Heliolatra: Inken ikuskera erlijiosoak Eguzkiak irudikatzen zuen sineste nagusi baten inguruan biratzen zuen. Horregatik, inperio guztian gehien gurtzen zen ikurretariko bat zen.

Heliolatraren etimologia: Grezierazko “Helios” (Eguzkia) eta “latreia” (gurtza eta jaurespena).


Inperio Inkaren Jainko nagusiak:

·         Inti Jainkoa edo Eguzkia: Inken mitologiaren arabera, Inti, Eguzkiaren Jainkoa zen. Beraren jatorri zehatza ezezaguna da, hala ere, istoriorik ohikoenetako batek esaten duen bezala, Viracocha Jainkoaren semea da, zibilizazioaren sortzailearen Jainkoa, alegia.

 

Eguzkia bizitzaren faktore garrantzitsu bat da, beroa eta argitasuna ematen dituelako. Horregatik, Inti Jainkoa, biziaren emailea bezala ezagutzen da.

 

·         Viracocha Jainkoa: Munduaren maisua, Nagusia kontsideratzen zen. Berak sortutako Jainkoa zen, hermafrodita, hilezkorra. Goreneko Jainkoa zen, unibertsoaren eta unibertsoak dituen gauza guztien sortzailea: Lurra, Eguzkia, gizakiak, landareak…. Eta leku guztietan zegoela uste zen. Gainera, itsasoarekin erlazionatzen zen.



Eguzkiaren Jainkoa, Inti, hasieratik, gehien gurtzen zen Jainkoa izan zen, eta ondorioz, zergak, emakumeak eta sakrifizioak eskaintzen zitzaizkion. Horrez gain, enperadoreek, lur berriak konkistatzen zituztenean, ordainak ematen zizkioten.

Erlijio Inkak, eskualde bakoitzeko ohiturak eta sinesmenak errespetatzen zituen, baina Inti Jainkoari omenaldia egitera behartzen zuen.

 

Erlijio inkak mitologia grekoaren antz handia zuen, hainbat Jainkotan sinesten zuelako. Inken ustez, existitzen edo gertatzen zen guztia Jainkoren baten ondoriozkoa zen. Inkek, Jainkoek guztia kontrolatzen zutela pentsatzen zuten eta ondorioz, haien denboraren zati handi bat, Jainkoei atsegin egiten ematen zuten.

 

Horrez gain, Inkentzat ametsak oso garrantzitsuak ziren, Jainkoekin ametsen bitartez komunikatu ahal zirela pentsatzen baitzuten. Jainkoek seinaleak eta iragarpenak bidaliko zizkietela uste zuten, eta apaizek hauek interpretatu eta jendeari mezuak ematen zizkieten.

 

Inkek heriotzaren ondoriozko beste mundu batean sinesten zuten. Horregatik, hildakoak momifikatzen zituzten eta opariak eskaintzen zizkieten. 8 eguneko hiletak zituzten eta hildakoa gobernadore edo boteredun pertsona bat bazen, Inkek haren gorputza oraindik bizirik egongo balitz bezala tratatzen zuten. Izan ere, zerbitzariek gauzak eramaten zizkieten eta familiek gorpuekin elkarrizketak izaten zituzten.

Jainkoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inka Inperioaren barnean herri eta gizatalde ugari zeuden eta 700 hizkuntza inguru mintzatzen[7], baina inkek kitxua inposatu zuten hizkuntza ofizial.

Idazkera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kipu bat

Nahiz eta inperioa guztiz egituratua eta burokratizatua izan, idazkera ez ei zen existitzen[8].

Hala ere, kipu sistema erabiltzen zen. Kipuak mezu kodetuak dira, kolore ugariko artilezko, kotoizko edo beste gai bateko harietan korapiloak erabiliz. Kipu hauek Estatuaren estatistikak egiteko balio zuten: errolda zehatza (biztanleak sexuka eta adinka), abere kopuruak, salgai kopuruak, zergak eta abr. Administrariek bakarrik zekizkiten kipuak irakurtzen. Haien izena quipucamayoc zen[9]. Halaber, Kipuak erabiltzen ziren probintzietako agintariek Inka nagusiari mezuak bidaltzeko[10].

Badirudi, kipuak erabiltzen zirela Historiako data nagusiak eta sekretu erlijiosoak iraunarazteko, nahiz eta, estatistikak ez bezala, oraindik dezifraezin izan.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Inka Inperioa Aldatu lotura Wikidatan

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) Terence D'Altroy, The Incas, 2–3 or.
  2. The Inca - All Empires
  3. http://www.nflc.org/reach/7ca/enCAInca.htm
  4. Narrative of the Incas, Juan de Betanzos (traduction de Roland Hamilton & Dana Buchanan), University of Texas Press, 1996, p. 123
  5.   Gary, Urton (2003), Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records, University of Texas Press, ISBN 0-292-78540-2, http://books.google.com/books?id=koUyPlsu_VIC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false .
  6. http://www.netside.net/~manomed/inca.htm
  7. An Inca account of the Conquest of Peru, Diego de Castro Yupangui (traduction de Ralph Bauer), University Press of Colorado, 2005, p. 52
  8. Thierry Jamin esploratzailearen iritziz, qelqa hitz kitxua, "idazkera" esan nahi duena, desagertutako idazkera mota bat adirez lezake
  9. Handbook of Inca mythology, Paul Richard Steele & Catherine J. Allen, ABC-CLIO, 2004, pp. 36-40
  10. de la Vega, ind. XVII. atala

Inken arkitektura. arrif.gaztelu

Inperio Inka Amerikako beste zibilizazioen aldean ezberdinena da, gainera, indar handienekoa eta antolatuena ere izan zen. Hego Ameriketako ia mendebaldeko kosta guztia hartzen zuen eta bere hedadurak 4.800 km-ko luzeera eta 460 km-ko zabalera zeuzkan. Bere hiriburuak Cuzco izena hartzen zuen eta kitxua hizkeran “munduko zilborra” esan nahi zuen. Itzela handia zen eta espainiarren etorrerarako 100.000 biztanle zeuzkan.

Hauen arkitektura kolonaurreko arkitekturetako garrantzitsuena da Hego Amerikan. Artelanik handienak harrian zizelkatu zituzten Inkar eraikitzaile trebe eta jakintsuek eta betiko bizitari erreferentzia egiten zioten sorrerak ziren nagusi erregearen handitasuna adierazten zutenekin batera. Oraindik ere Cuzcok arkitektura horren adibide ugari dauzka, harresi eta harlan mordoa Espainoako egitura kolonialetara gehitu diren arren.

Bi helburu nagusi zituen: batetik euren kulturaren batasuna bilatzen zuten, horrek indarra dakarrelako eta bestetik, konkistara zuzendutako eraikuntza estrategikoak. Horregatik, galtzada apartak eraiki zituzten gerra garaietan hobeto mugitu ahal izateko, baita konkistatutako lurrak behar bezala zaintzeko gotorlekuak eta erregearen ahalmen izugarria goraipatzeko tenplu ikusgarriak.

Hau horrela, Inkar arkitektura ez zen denboran zehar asko aldatu eta horrek ez zion egiturari bakarrik eragin, dekorazioak ere bide bera jarraitu zuen eta. Estilo bateratua izan zuten, soila eta molde berberari jarraitzen ziona. Batez ere, ondo leundutako harria erabili zuten eta ez zuten ezerrekin estali, ezta pinturarekin ere. Hala ere, eraikinaren arabera mota ezberdinetakoak erabili zituzten, izan ere, garrantzitsuenetakoak hobeto landutakoak eta ederragoak baitziren. Horregatik, inkar estiloa definitzerakoan harrien lanketa da kontuan hartzen den ezaugarri garrantzitsuenetakoa, eta hiru dira nagusitzen direnak:

-Etxeetarako, eraikin ez oso garrantzitsuetarako eta ikusgai geratzen ez ziren hormetarako erabiltzen zen harri irregular estiloa, harriak bata bestearen gainean jarriz eta hutsuneak hartxintxarekin betez sortutakoa.

-Babeserako eta gotorlekuetarako erabiltzen zen estilo megalitikoa. -Banan banan landutako eta elkarri ederto egokitzen zitzaizkion itxura geometriko erregularreko harriez sortutakoa, tenplu, hiriguneko jauregi eta estatu eraikinetan erabiltzen zena.


Beraz, inkar inperioko arkitekturaren ezaugarri nagusiak hauek dira: Soiltasuna Inkar eraikuntzek ez dute apaingarri landuegirik. Eskultura, zizelkadura eta erliebeak ez ziren oso ugari eta era dekoratiboan erabili. Joera hau tenpluetan ere ikus daiteke eta baita agintaria beraren logelan ere. Dena dela, kronika espainiarrek Coricancha aipatzen dute dekorazioetan oparo zen adibide bezala, baina tenplu hau bakarra izango zela ematen du.

Trinkotasuna Harri erraldoiak euren pisua eta bata bestearekiko zuten kokalekua kontuan harturik sortutako erakinak. Horren adibide esanguratsu bezala Sacsayhuaman tenpluko arkitektura har daiteke.

Simetria Harresi eta eraikuntza guztiek osotasunarekin erlazioa mantentzen zuten. Harresiek forma trapezoidala zaukaten, hau da, zimenturik erabiltzen ez zutenez oinarrian goialdean baino zabalagoak ziren. Ateak ere trapezoidalak ziren eta ez zuten leihorik erabiltzen.

Monumentalitatea

Harriak handiak zirenez eraikinak handiak izan ohi ziren eta topografiari egokituta zeuden. Gainera, Inkek harriarekin edozer egiteko gai zirela erakutsi nahi zuten eta horregatik haien obra handienetakoa egin zuten: 12 angeludun harria.

Materialak

Erabiltzen zituzten materialak ez ziren Cuzco hirikoak soilik eta iturri etnohistorikoek diotenez jatorri guztiz atzerritarreko materialak erabili zituzten, besteak beste, harria eta adreilua.

ZUBIAK

Errekak zeharkatzeko, arroilak babesteko, eta gauza gehiago egiteko inkak zubiak eraiki zituzten eta mota hauek zeuden:

· Arrokazko zubiak edo zubi finkoak, erreka erdian sortzen zirenak.

· Kolgatzen ziren zubiak, oso resistenteak, hortik animaliak eta pertsonen pisua aguantatzen zutenak.

· Zubi flotanteak, alde batetik beste alde batera joaten zirenak. Hor pertsonak hor gohian igotzen ziren eta soka batekin beste aldera hailegatzen ziren tira egiten.

TAMBOAK

Tamboak eraikuntza batzuk ziren, hor barruan janaria, soinekoak, herramintak eta armak sartzen zituzten. Inkak eraiki zituzten gauza horiek barruan gordetzeko imperiora joaten ziren bitartean. Jende normala ezin zuen gauza horiek erabili beraiek behartuta zeudelako bakoitza bere gauza eramatea, horregatik ezin zituzten hor zartu.

ERAKUNDE MILITARRA

Indarguneak : Indargune horiek eraikitzen zituzten defensa egiteko, babestutak egoteko.

Soldaduak : Soldaduak ziren parte gehienak laboreak egiten zutenak ziren,

Armamentua : Maza, harri gogor bat makil batean, lantza eta gauza gehiago erabiltzen zuten.

Babesa : Gudariak kotoizko tunikak eta kaskoak egurra indartu edo artilezko hari ehundutako kainabera zeraman. Egurrezko xaflekin itzuli ere estalita, eta ezkutu eramaten zituzten.

Prestakuntza : Gizonen ohiko heziketaren parte gisa jasotzen zuten eta gatazka garaietan, prestaketa gotorleku militarretan egiten ziren.

Inken gizartean, zenbait gizarte-talde zueden :

NOBLEAK : Noblezia errealeza modukoa zen. Incas osatuta, inka monarka edo erregea zen, la coyas osatuta erregearen emazte prinzipala eta ere prinzipeengatik, haien semeak.

HERRITARRAK :

Hatunrunas : Pertsonen kantitate handiena ziren. Nekazaritza lanak egiten zituzten , baina batzuetan bere lana uzten zuten leku publikoetan.

Mitimaes : Bizilagunak ziren, conkistatutako leku berrietara bildaltzen ziren koloniatzera. Mitimaesko bete mota bat zegoen, txarrak izatekotan kastigatu egiten zieten eta beraiek joan behar ziren lekuetara ez zituzten bidaltzen, baizik eta beste leku batzuetara.

Yanacunas : Funtzionario perpetuak izaten ziren.

Buruzagi gorena inka zen, Eguzkiaren semea.

EKONOMIA :

Lana : Oso gauza normala zen, jende guztia zegoen behartua lana egitera. Inperioaren biztanle guztiek, gizon eta emakumeak lan egin behar zuten baina pertsona baten capasitatea kontuan hartzen zen.

Partzelazioak : Inperioko lurrak hiru sektoreetan banatzen ziren.

· Tierras del sol / Eguzkiko lurrak : Behar zen alimentu guztia hartzen zuten beraien jainkoentzatko.

· Tierras del inca / Inken lurrak : Alimentua inkari eman behar zieten, bere familiari eta bere funtzionarioei. Hortik ateratzen zen alimentua ere inkarentzat lan egiten zuren pertsonei joaten zen, errpartitu egiten zen pertsona “garrantzitsuetan”.

· Tierras del pueblo / Herriaren lurrak

Agrikultura : Teknika batzuk aplikatu zituzten lurra hobetoagoak egoteko ;

· Terrazak,  jartzen zituzten higadura sahiezteko.

· Waru waru, Cultibatuta dagoen ondoan zirrikituak jartzen dira eta urez betetzen ziren microlima bat sortzeko.

· Putzu lehorrak, euria egiten zuenean urez betetzen ziren. Lagunak edo cochas deitzen zieten.

Merkataritza : Inken artean egiten zena zen baina kultura gehiagotan egiten hasi zen. Aldaketa bat egiten da, pertsona batek ez duena nahi besteari ematen dio, pertsona horrek behar duela.

Kostaldeko biztanleak bere produktuak aldatu egiten zuten (arrainak, kontxak.. etb) sierrako habitanteekin (alimentuak, kotoia.. etb).

ARTE :

Eskultura : Eskulturan inkak oso ondo egindako lanak ziren. Gehienak harrizkoak izan ziren, baina ere metalekin egin zuren, kobrea eta zilarrezkoak, hainbat tamainakoak. Oso txikiatiik izandakoak ia ia benetazko altuerara arte.

Zeramika : Bi zeramika mota bereiz ditzakegu, utilitaria eta zeremoniala. Zeramika utilizaria eskuz egindakoa zen, forma simpleekin. Zeramika zeremoniala askoz gehiago landuta eta dekoratua, hauek museotan kontzerbatuta daude eta horregatik estatu honean daude.

Kolore askotakoak zeuden; horia, beltza, zuria, jorria eta laranjatuak. Ere romboak, borobilak, animalia, fruitu estalizatuak, adividez landareak eta loreak margozten zieten.

Musika eta dantza : Inkak bakarrik ezagutu zuten airezko instrumentuak. Flautak erabiltzen zituzten forma ezberdinetakoak… trompetak kontxekin egindak. Ere perkuziozko instrumentu batzuk tamboreak bezala. Orduko musika bost notaz osatuta zegoen, hau da, pentatonikoa zen, guk moduan ez, guk 7 daukagu.