Txile
Wikipedia(e)tik
|
Txileko Errepublika |
|||||
|---|---|---|---|---|---|
|
|||||
| Goiburu nazionala: Por la Razón o la Fuerza ( Arrazoiaz edo Indarraz ) |
|||||
| Ereserkia: Himno Nacional de Chile | |||||
 |
|||||
| Hiriburua Koordenatuak |
Santiago1 33°26′ S 70°40′ W |
||||
| Hizkuntza ofiziala(k) | Espainiera | ||||
| Gobernua
Presidentea
|
Errepublika Michelle Bachelet |
||||
| Independentzia - Hasiera - Aldarrikatua - Onartua |
Espainiatik 1810 irailaren 18 1818 otsailaren 12 1844 apirilaren 25 |
||||
| Eremua - Guztira - ur % |
756.9502 km² (38.) % 1,72 |
||||
| Biztanleria - Estimaketa (2005) - Errolda (2002) - Dentsitatea |
16.136.137 (60.) 15.116.435 21 biztanle/km² (153.) |
||||
| Dirua | Txileko Pesoa (CLP) |
||||
| Ordu eremua - Udan (DST) |
UTC (UTC -4) Ez (UTC -3) |
||||
| Interneteko domeinua | .cl | ||||
| Telefono aurrizkia | +56 |
||||
| Herritarra | txiletar | ||||
| 1Legebiltzarra Valparaíso kostako hirian dago. 2Bazko Uhartea eta Sala y Gómez Uhartea barne, Txilek Antartikan 1.250.000 km² eskatzen dituen lurrak kanpo. |
|||||
Txile Hego Amerikako estatua da, Ozeano Bareko kosta zerrenda luzea hartzen du Andeen eta itsasoaren artean. Muga luzea du Argentinarekin ekialdean; ipar-ekialdean, Boliviarekin; eta iparraldean, Perurekin.
Hiriburua Santiago da, eta bigarren hiria eta portu nagusia, Valparaiso.
Eduki-taula |
[aldatu] Geografia
Txilek zerrenda estu baten itxura du, ipar-hego 4.200 km dituena, Andeak eta Ozeano Barearen artean. Zabalera handiena 440 km da eta estuena, 90 km. Sumendi ugari ditu eta lurrikara gunean dago, Pazifikoko Gerrikoan, Nazca Plakaren subdukzioaren gainean, Hego Amerikar Plakaren azpian.
Hego muturrean, Andeak itsasoraino iritsita, Suaren Lurraldea eta uharte ugari daude, Hornos Lurmuturreraino. Hegoalderago, berriz agertzen da, Penintsula antartikoan.
Ozeano Barean, Txilek uharte batzuen jabe da, hala nola, Juan Fernandez uhartedia eta Pazko uhartea.
Ibai gehienak Andeetatik Ozeano Barera doaz zuzenean; herrialdea estua izanik, ez dira luzeak. Goi-ordokian Lauca eta Lluta ibaiak daude, Bolivia eta Txileren artekoak, eta 100 km baino laburragoak dira. Erdi-iparraldekoak nekazaritzarako garrantzitsuak dira, hala nola, Elqui ibaia (170 km) eta Maule (240 km). Ibaiok elur urtuek sortzen dituzte udan eta euriak neguan. Biobió ibaia Araucania eskualdean du iturria eta 380 km luze da; haren ibilguan zentral hidroelektriko batzuk daude. Patagoniako ibai nagusiak Futalefú, Palena, Baker eta Pascua dira. Aintzira handiena General Carrera da, Suaren Lurraldean.
[aldatu] Hiri garrantzitsuenak
1.Santiago (metropoli-barrutia): 5.5 milioi biztanle (2002).
2.Valparaiso (metropoli-barrutia): 803.683
3.Concepcion (metropoli-barrutia): 666.381
4.Antofagasta: 296.905
5.La Serena (metropoli-barrutia): 296.253
6.Viña del Mar: 286.931
[aldatu] Historia
Sakontzeko, irakurri: Txileko historia
- 1844ko apirilaren 25ean lortu zuen Espainiatik independentzia.
- 1904ko urriaren 18an, Boliviarekin bake akordioa izenpetu zuten.
- 1945ean, Gabriela Mistral poetak literaturaren Nobel Saria lortu zuen.
- 1970eko azaroaren 3an, Salvador Allendek bere agintaldi demokratikoari ekin zion, urriaren 24an presidente izendatu ondoren.
- 1971n Pablo Neruda poetak literaturaren Nobel Saria lortu zuen.
- 1973ko irailaren 11n Augusto Pinocheten estatu-kolpearen ondorioz, Allende presidenteak bere buruaz beste egin zuen.
- 1990eko martxoaren 11n, Pinocheten diktadura amaitu zen ofizialki.
- 1998ko urriaren 16an, Pinochet Erresuma Batuan atxilotu eta haren aurkako epai-bideak hasi zituzten.
- 2006ko martxoaren 11n, Michelle Bachelet bihurtu zen herrialdeko lehen emakume presidente.
[aldatu] Banaketa administratiboa
Txilek hamahiru eskualde ditu: metropoli-eskualdea eta beste hamabi, zenbaki erromatarrez izendatuak.
- (1) Txileko Antartika barne, 1.382.297,2 km²
| Zk | Eskualdea | Hiriburua |
 |
|---|---|---|---|
| I | Tarapacá eskualdea | Iquique | |
| II | Antofagasta | Antofagasta | |
| III | Atacama | Copiapo | |
| IV | Coquimbo | La Serena | |
| M | Metropoli | Santiago | |
| V | Valparaíso | Valparaíso | |
| VI | O'Higgins | Rancagua | |
| VII | Maule | Talca | |
| VIII | Biobió | Concepcion | |
| IX | Araucanía | Temuco | |
| X | Los Lagos | Puerto Montt | |
| XI | Aisén | Coihaique | |
| XII | Magallanes eta Txiletar Antartika | Punta Arenas(1) | |
| XIV | Los Ríos | Valdivia | |
| XV | Arica eta Parinacota | Arica |
[aldatu] Kultura
[aldatu] Literatura
- Gabriela Mistral (1889-1957).
- Pablo Neruda (1904-1973).
- Isabel Allende (1942-).
- Roberto Bolaño (1953-2003).
[aldatu] Musika
Victor Jara (1932-1973) musikaria. Pinocheten diktaduraren jazarpenaren ondorioz hil zen.
[aldatu] Kirolak
- Marcelo Salas (1974-), futbolaria.
- Luka Tudor Bakulic (1969-), futbolaria.
- Raimundo Tupper Lyon (1969-), futbolaria.
- Sebastián Rozental Igualt (1967-), futbolaria.
- Iván Zamorano (1967-), futbolaria.
- Elías Figueroa (1946-), futbolaria.
- Leonel Sánchez (1936-), futbolaria.
- Sergio Livingstone Pohlhammer (1920-), futbolaria.
[aldatu] Kanpo loturak
- (Gaztelaniaz)(Ingelesez) Gobernuko webgunea
- (Gaztelaniaz) Centro Vasco de Santiago
- (Gaztelaniaz) Eusko Etxea de Valparaíso
- ThisisChile.cl - Official Chile website - English and Spanish version
