Txile

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Txileko Errepublika
'República de Chile'
Txileko bandera
Bandera

Txileko armarria
Armarria

Goiburua: Por la Razón o la Fuerza
( Arrazoiaz edo Indarraz )
Nazio ereserkia:
Himno Nacional de Chile
Txile: kokalekua
Hiriburua Santiago1
33°26′ S 70°40′ W
Hiri handiena [[Santiago]]
Hizkuntza ofiziala(k) Espainiera
Gobernua
Presidentea
Errepublika
Michelle Bachelet
Independentzia
- Hasiera
- Aldarrikatua
- Onartua
Espainiatik
1810 irailaren 18
1818 otsailaren 12
1844 apirilaren 25
Eremua
• Guztira
• Ura

756.9502 km² (38.)
% % 1,72
Biztanleria
• Zenbatespena(2005)
• Errolda (2002)
• Dentsitatea

Herritarra

16.136.137 (60.)
15.116.435
21 biztanle/km² (153.)

txiletar
Dirua Txileko Pesoa (CLP)
Ordu eremua
 • Udan (DST)
UTC (UTC -4)
Ez (UTC -3)
Interneteko domeinua .cl
Telefono aurrezenbakia +56
1Legebiltzarra Valparaíso kostako hirian dago.
2Pazko Uhartea eta Sala y Gómez Uhartea barne, Txilek Antartikan 1.250.000 km² eskatzen dituen lurrak kanpo.

Txile Hego Amerikako estatua da, Ozeano Bareko kosta zerrenda luzea hartzen du Andeen eta itsasoaren artean. Muga luzea du Argentinarekin ekialdean; ipar-ekialdean, Boliviarekin; eta iparraldean, Perurekin.

Hiriburua Santiago da, eta bigarren hiria eta portu nagusia, Valparaiso.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu orokorrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mapa topografikoa

Txilek zerrenda estu baten itxura du, ipar-hego 4.200 km dituena, Andeak eta Ozeano Barearen artean. Zabalera handiena 440 km da eta estuena, 90 km. Sumendi ugari ditu eta lurrikara gunean dago, Pazifikoko Gerrikoan, Nazca Plakaren subdukzioaren gainean, Hego Amerikar Plakaren azpian.

Hego muturrean, Andeak itsasoraino iritsita, Suaren Lurraldea eta uharte ugari daude, Hornos lurmuturreraino. Hegoalderago, berriz agertzen da, Penintsula antartikoan.

Ozeano Barean, Txilek uharte batzuen jabe da, hala nola, Juan Fernández uhartedia eta Pazko uhartea.

Ibai gehienak Andeetatik Ozeano Barera doaz zuzenean; herrialdea estua izanik, ez dira luzeak. Goi-ordokian Lauca eta Lluta ibaiak daude, Bolivia eta Txileren artekoak, eta 100 km baino laburragoak dira. Erdi-iparraldekoak nekazaritzarako garrantzitsuak dira, hala nola, Elqui ibaia (170 km) eta Maule (240 km). Ibaiok elur urtuek sortzen dituzte udan eta euriak neguan. Biobió ibaiak Araucania eskualdean du iturria eta 380 km luze da; haren ibilguan zentral hidroelektriko batzuk daude. Patagoniako ibai nagusiak Futalefú, Palena, Baker eta Pascua dira. Aintzira handiena General Carrera da, Suaren Lurraldean.

Hiri garrantzitsuenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1. Santiago (metropoli-barrutia): 5.5 milioi biztanle (2002).

2. Valparaíso (metropoli-barrutia): 803.683

3. Concepción (metropoli-barrutia): 666.381

4. Antofagasta: 296.905

5. La Serena (metropoli-barrutia): 296.253

6. Viña del Mar: 286.931

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Txileko historia
Pinochet diktadorea 1995ean.

Gizakiaren lehenengo aztarnak Goi Paleolitoaren amaierakoak dira eta Txileko jatorrizko biztanleak iparraldean aimarak, atacamarrak eta diagitak eta hegoaldean maputxeak izan ziren. Muturreko hegoaldean txonoak, yamanak, alakalufeak eta onak bizi ziren, eta Pazko uhartean kultura polinesiar aurreratu eta misteriotsua.

Fernão de Magalhães esploratzaile portugaldarra hara iritsitako lehendabiziko europarra izan zen, 1520eko azaroan gaur egun haren izenarekin deitutako Magallanes itsasartean zehar igaro zenean. Espainiar konkistatzaileak 15 urte geroago lurraldea menperatze saiatu ziren, baina Diego de Almagrok lehendabizikoan porrot egin zuen. Pedro de Valdiviak, azkenean, 1541ean leheno kokalekua sortu zuen, "Santiago de Nueva Extremadura" izenekoa, egungo hiriburua dena. Geroago, borroka gogorrak izan zituzten maputxeek espainiarren aurka, hiru mende iraun zuen Araucoko Gerran. Txileko kapitaintza nagusia edo Txileko Erresuma (1541–1818) Espainiar Inperioaren kolonia hegoaldetarrena izan zen, baztertua eta pobretua.

XIX. mendeko hasieran herrialdeak autodeterminazioa lortzeko prozesua hasi zen, José de San Martín eta Bernardo O'Higginsen eskutik; azkenean 1844ko apirilaren 25ean, herrialdeak independentzia lortu zuen. Mende hartako bigarren erdialdean, hala ere, gerra egin zuen Txilek Boliviaren aurke, mugarekin zerikusia zuten ika-mikak zirela-eta, eta azkenik 1904ko urriaren 18an bake akordioa izenpetu zuten bi herrialdeek; horren ondorioz, boliviarrek itsas-kostaldea galdu zuten.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txilek hamabost eskualde ditu, zenbaki erromatarrez izendatuak. Bestela, 53 probintziatan eta 346 udalerritan banatuta dago.

(1) Txileko Antartika barne, 1.382.297,2 km²
Zk Eskualdea Hiriburua
Mapa administrativo de Chile.png
I Tarapacá eskualdea Iquique
II Antofagasta Antofagasta
III Atacama Copiapo
IV Coquimbo La Serena
M Metropoli Santiago
V Valparaíso Valparaíso
VI O'Higgins Rancagua
VII Maule Talca
VIII Biobío Concepción
IX Araucanía Temuco
X Los Lagos Puerto Montt
XI Aisén Coihaique
XII Magallanes eta Txiletar Antartika Punta Arenas(1)
XIV Los Ríos Valdivia
XV Arica eta Parinacota Arica

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pablo Neruda olerkaria 1966an.

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Hispanofonia

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iván Zamorano eta Claudio Bravo, beste batzuen artean.

Futbola Txileko kirol nagusia da, eta Colo-Colo talderik arrakastatsuena da. Futbolari txiletar ezagunen artean, bestela, Sergio Livingstone Pohlhammer (1920-), Elías Figueroa (1946-), Leonel Sánchez (1936-), Sebastián Rozental Igualt (1967), Iván Zamorano (1967-), Luka Tudor Bakulic (1969-), Raimundo Tupper Lyon (1969-), Marcelo Salas (1974-) eta Claudio Bravo (1983-) ditugu, bestek beste.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Txile Aldatu lotura Wikidatan


Amerikako herrialde eta lurraldeak
Ipar Amerika eta Karibea
LocationNorthAmerica transparent.png
Estatu burujabeak: Ameriketako Estatu BatuakAntigua eta BarbudaBahamakBarbadosBelizeCosta RicaKubaDominikaDominikar ErrepublikaEl SalvadorGrenadaGuatemalaHaitiHondurasJamaikaKanadaMexikoNikaraguaPanamaSaint Kitts eta NevisSanta LuziaSaint Vincent eta GrenadinakTrinidad eta Tobago


Dependentziak: Groenlandia (Danimarka) • GuadalupeMartinikaSaint BarthelemySaint MartinSaint Pierre eta Mikelune (Frantzia) • Aruba · Holandarren Antillak (Herbehereak) • Aingira · Bermuda · Birjina uharte britainiarrak · Kaiman uharteak · Montserrat · Turkak eta Caicoak (Erresuma Batua) • Puerto Rico · Birjina uharte amerikarrak (Ameriketako Estatu Batuak)

Hego Amerika
LocationSouthAmerica transparent.png
Estatu burujabeak: ArgentinaBoliviaBrasilTxileKolonbiaEkuadorGuyanaParaguaiPeruSurinamUruguaiVenezuela


Dependentziak: Guyana Frantsesa (Frantzia) • Falklandak (Erresuma Batua)