Olibondo

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Olibondoa
Olibondoak ilaran.
Sailkapen zientifikoa e
Erreinua: Plantae
Kladoa: Angiospermae
Kladoa: Eudicotyledoneae
Kladoa: Asteridae
Ordena: Lamiales
Familia: Oleaceae
Generoa: Olea
Espeziea: Olea europaea

Olibondoa (Olea europaea ssp europaea) eta olibondo basatia (Olea europeaea ssp oleaster) Oleaceae familiako landako edo basoko zuhaitza da, normalean 4 eta 10 metro bitarte neurtzera iristen dena. Olibondoaren fruituak, olibak, jangarriak dira, 20 eta 35 mm arteko diametroko esfera-forma dute.

Bereziki, Mediterraneoaren inguruan (0 - 1000 m bitarteko garaieran) hazten da.

Olibatik olioa ekoitzi ere egiten du gizakiak.

"Hojiblanca" barietateko olibondoa. Adina: 16 urte.


Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hosto iraunkorrak, obalak . Galtzarbean lukuak osatzen dituzten lore txiki zuri edo horixkak ditu, bi estaminekoak. Maiatzaren eta ekainaren artean loratzen da.

Loreak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olibondoak andromonoikoak dira, hau da, ale berdinek lore estaminatuak eta lore hermafroditak dituzte.

Fruituak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fruitua drupa mamitsua eta elipsoidea da (oliba), hasieran berdexka eta heltzean beltzezka. Olibondo basatiaren mesokarpoa ez da oso haragitsua eta ez du olio askorik. Endokarpoa sendoa da eta hazi bakarra darama.

Fenologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maiatza eta uztaila bitartean loratzen da, eta fruituak urria eta abendua bitartean heltzen dira.

Erabilerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olibondoa aspalditik kultibatua izan da, oliba-olioa, zura, oliba-hostoak eta olibak lortzeko. Honen erregistrorik zaharrena Teleilat Ghassul-en (egungo Jordania) agertzen da, Kalkolitoan (K.a. 2500etik K.a. 1800. urtera).

Espezieen arteko elkarrekintzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Palpita vitrealis eta Xenochlorodes olympiaria tximeletak arruntak dira olibondoetan eta hauetan mimetizatzen dira.

Olibondo basatia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olibondo basatia (Olea europaea var. sylvestris) zuhaixka edo zuhaitz txiki bat da eta 5 metrorainoko altuera du, eta gehienetan adarrek arantzak dituzte. Hostoak aurkakoak, iraunkorrak, eliptikoak edo luzanga-lantzeolatu zabalak dira (landutako olibondoaren hostoak meheago eta luzeagoak dira).

Olibondo basatiaren berezko banaketa eremua Mediterraneoa da. Hala, bada, Iberiar penintsulan hego-erdian bizi da batez ere, eta nahiko ugaria da. Penintsularen iparraldean kostaldetik gertu bizi da, itsasertzeko klimaren ezaugarri bereziak egoki dituelako. Euskal Herrian Bizkaiko uhartetxo eta itsaslabar batzuetan baino ez da aurkitu; badirudi, beraz, klima epelagoa eta lehorragoa zen garaietako erlikia dela.

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zuhaixka edo zuhaitz txiki honek 5 metrorainoko altuera du eta adar arantzatsuak ditu, bereziki oinarrian (beste olibondo espezieak ez bezala). Enbor azal arre-grisaxka du eta leuna. Adarrek azal zimurtsua dute eta oso zuzenak dira. Nahiko adarkadura trinkoa du.

Hostoak oposatuak, iraunkorrak, eliptikoak edo luzanga-lantzeolatu zabalak dira (landutako olibondoaren hostoak mehe eta luzeagoak dira). Itxura koriazeoa dute, malguak dira, sinpleak, peziolo txikia dute eta linbo osoa. Ertz leuna dute. Gainaldea berde iluna eta azpialdea zurixka eta ezkata txikiz estalita dute. Erdiko nerbioa bakarrik nabaritzen da.

Olibondo basatiak lore txikiak ditu (4-5 mm-koak), zurixkak edo pixka bat horixkak dira eta galtzarbeetako luku laburretan daude. Kalizak kopa-itxura dauka, eta 4 hortz txiki ditu. Korola puntan lau gingil luzangatan irekitzen den hodi motza da. Korola erorkorra dute, zurixka. Bi lorezil ditu, korola baino luzeagoak eta korolari lotuak, eta tartean ginezeoa. Ginezeoak goi-obario bilokularra dute eta lokulu bakoitzak bi hazi-hasikin.

Banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olibondo basatiaren berezko banaketa mediterraneoa da. Horrela, iberiar penintsulan hego-erdian bizi da batez ere, eta nahiko ugaria da. Iparraldean kostaldetik gertu bizi da, itsasertzeko klimaren ezaugarri bereziak egokiak dituelako. Euskal Herrian Bizkaiko uhartetxo eta itsaslabar batzuetan bakarrik aurkitu da, eta badirudi horrek argi uzten duela klima epelagoa eta lehorragoa zen garaietako erlikia dela. Itsas mailatik ia 300 metroko altueraraino ikus daitezke zuhaixka bakan batzuk.

Ekologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualde kantauriarreko populazio gehienak itsaslabar karedunetan aurkitzen dira, haizetik babestutako gune eguzkitsu eta gazietan, hegoalderantz orientatutako labarretan. Tenperatura oso altuak behar ditu et lur lehor, basiko (pH 5,5-8) eta nitrogeno gabeak.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Olibondo Aldatu lotura Wikidatan