Turku

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu

Åbo / Turku

Turkuko armarria
Armarria
Berezko izena Åbo stad (suedieraz)
Turun kaupunki (finlandieraz)
Herrialdea
Eskualdea
Azpieskualdea
 Finlandia
Jatorrizko Finlandia eskualdea
Turku azpieskualdea
Alkatea Aleksi Randell
Sorrera 1229
Åbo / Turku Finlandiako mapan
Koordenatuak 60° 27′ 05″ N, 22° 16′ 00″ E / 60.45139°N,22.26667°E / 60.45139; 22.26667Koordenatuak: 60° 27′ 05″ N, 22° 16′ 00″ E / 60.45139°N,22.26667°E / 60.45139; 22.26667
Azalera
- Ur-azalera
306,41 km² [1]
60,71 km² (%19,8)
Biztanleria
Dentsitatea
Lehen hizkuntza
- Finlandiera
- Suediera
- Besteak
176.184 (2010.07.31) [2]
717,1 bizt/km²
(2009) [3]
% 87,7 (ofiziala)
% 5,3 (ofiziala)
% 7,1
Webgune ofiziala (Finlandieraz) (Ingelesez)
(Suedieraz)

Turku (finlandieraz) edo Åbo (suedieraz) Finlandiako kostaldeko herri garrantzitsu eta ezaguna da.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Turku izena aintzinako ekialdeko eslavierazko tǔrgǔ izenetik dator eta "merkatu gunea" esan nahi du[4]. Suedierazko Åbo izenak "ibai ondoko bizilekua" esan nahi du.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Finlandiako herririk zaharrena da eta luzaroan hiririk handiena ere izan zen, XIX mendean Helsinkik populazioan gainditu zuen arte.

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Harri Aroko aztarnak aurkitu dira Turkun, lehen dokumentu idatziak, halere, 1229garren urtekoak dira[5]. Urte hortan Gotzaitegia oraingo herrigunera aldatua izan zen eta 1300 urtean Turkuko katedrala sagaratu zen[6]. Erdi Aro guztian Turkuko apezpikuak orduan Suediar Inperioaren ekialdeko lurrak hartzen zituen bere baitan, Inperio guztiaren hedaduraren erdia gutxi gora behera. Hiriburu estatusik hartu ez bazuen ere Finlandiako dukeen egoitza izan zen. 1640 urtean Finlandiako lehenengo unibertsitatea sortu zen, Turkuko Errege Akademia.

Aro modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX mendearen hasieran Finlandiako Gerra izan zen eta 1809. urtean Fredrikshamngo Itunean hala erabakita Finlandia Errusiaren eskuetan gelditu zen. Alexandro I.a Errusiakoak Turku urruti zegoela iritzita Finlandiko Dukerri Handiko hiriburua Errusiatik gertuago egon zedin Helsinki eraikitzeko agindua eman zuen[7].

1827an izandako sute handi batek ia erabat suntsitu zuen Turku. Helsinki planifikatu zuen arkitekto beraren esku gelditu zen Turkuren diseinua ere, Carl Ludvig Engel arkitekto alemaniarra izan zen aukeratua.

XX mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1918an Åbo akademia sortu zen, Finlandian suedieraz irakasten den unibertsitate bakarra da. 1920an Finlandierazko unibertsitatea sortu zen. Biak ala biak Finlandiako bigarren eta hirugarren unibertsitate zaharrenak dira.

XX mendean zehar Finlandiaren mendebalderako atea izan zen zen Turku. Stockholmekin eta mendebaldeko hainbat herrialderekin komunikabide egokiak izanik Turkuk gorakada nabarmena izan zuen. Leningradorekin senidetu zen lehenengo mendebaldeko hiria ere izan zen.

XXI mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011n Turku Europako kultura-hiriburua izan zen.

Geografia eta klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Finlandiako hego-ekialdeko muturrean kokaturik dago, Aura ibaiaren bi ertzetan. Turku hiria eta Itsaso Baltikoaren artean uhartedi handi bat dago, 50.000 uharte inguru dituena eta Uhartediaren itsasoa izenaz ezagutzen da.

Klimari dagokionez kontinental hezea da, uda epelak ditu eta neguak hotzak dira, elurteak ere ohikoak.

Datu klimatikoak (Turku)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 8.5 10.2 15.8 24.5 30.0 32.0 35.9 31.8 27.3 18.9 11.3 10.0 '
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) -1.7 -2.1 2.0 8.8 15.5 19.5 22.3 20.5 14.9 8.8 3.0 -0.1 9.3
Batez besteko tenperatura (ºC) -4.4 -5.2 -1.6 4.0 10.2 14.5 17.5 16.0 10.9 5.9 0.8 -2.6 5.5
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -34.8 -32.9 -23.7 -10.9 -5.8 -1.5 1.8 0.2 -5.2 -15.0 -19.8 -33.8 '
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -7.3 -8.3 -4.9 -0.2 4.8 9.3 12.6 11.6 7.2 3.2 -1.6 -5.6 1.7
Pilatutako prezipitazioa (mm) 61 42 43 32 39 59 79 80 64 78 76 70 723
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 11 8 9 7 7 8 9 11 9 12 13 12 116
Eguzki orduak 40 75 134 204 284 276 287 230 155 89 38 27 1839
Iturria: Climatological statistics for the normal period 1981–2010 [8]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriaren jarduera ekonomikoaren gune nagusia Turkuko itsasportua da. Honetaz gain Zientzia Parke garrantzitsua ere badu, bioteknologia eta teknologia berrietan aritzen diren 300 konpainia iguru biltzen dituena.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiru unibertsitate daude herrian bertan. Turkuko Unibertsitatea, 1920an sortutakoa, Abo Akademi Unibertsitatea, suediar hizkuntzakoa eta 1918. urtean sortua, eta, azkenik, Turkuko Ekonomia eta Enpresa zientzien Goi Eskola.

Jaialdiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hainbat jaialdi ere izaten dira, garrantzitsuena "Erdi Aroko merkatua" da. Finlandiako "Gabonetako hiria" ere kontsideratzen da Turku. Turkuko Musika Jaialdia eta Ruisrock Rock Jaialdia Eskandinabiako zaharrenetakoak dia. Down by the Laituri musika elektronikoaren jaialdia Europa iparraldeko handienetakoa da.

Europako kultura-hiriburua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011n Turku Europako kultura-hiriburua izan zen. Honek bultzada handia eman zion hiriko bizitza kulturalari. Hainbat eskultura bitxi egin ziren orduan, oraidik ikusgai daudenak. Denetan ezagunena "bitxilore" erraldoia da.

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hirian bi futbol talde daude:

  • Turun Palloseura (TPS): Finlandiako zortzi liga eta hiru Kopa eskuratu ditu. Gaur egun ordea bigarren mailan ari da jokatzen.
  • FC Inter Turku: 2008an Finlandiako liga irabazi zuen eta 2009an Kopa.

Izotz hockeyak ere indar handia du hirian eta bertako HC TPS taldea Finlandiako talde onenetakoa da. 11 aldiz irabazi du liga eta 1994an Europako Kopa eta 1997an Europako Hockey Liga eta Superkopa irabazi zituen.

Bi kirolari ezagun jaio ziren Turkun, Paavo Nurmi atleta olinpikoa eta Finlandiako tenislari onena den Jarkko Nieminen. Lehenengoaren omenez urtero Paavo Nurmi Marathon lasterketa antolatzen da.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herritar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Turku Aldatu lotura Wikidatan