Kolonia (Alemania)

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Alemaniako hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kolonia (argipena)».
Kolonia
Alemania Alemaniako udalerria
Cologne montage.png
DEU Koeln COA.svg
Administrazioa
Herrialdea  Alemania
Estatua  Ipar Renania-Westfalia
Eskualdea Kolonia
Barrutia Kolonia
Udalerria Kolonia
Postakodea 51149, 50667, 50668, 50670, 50672, 50674, 50677, 50676, 50678, 50679, 50765, 50767, 50733, 50735, 50737, 50739, 50823, 50825, 50827, 50829, 50833, 50858, 50859, 50931, 50935, 50937, 50939, 50968, 50969, 50996, 50997, 50999, 51061, 51063, 51065, 51067, 51069, 51103, 51105, 51107, 51109, 51143, 51145, 51147
Udal kodea 05315000
Geografia
Koordenatuak 50° 56′ 32″ N, 6° 57′ 28″ E / 50.942222222222°N,6.9577777777778°E / 50.942222222222; 6.9577777777778Koordenatuak: 50° 56′ 32″ N, 6° 57′ 28″ E / 50.942222222222°N,6.9577777777778°E / 50.942222222222; 6.9577777777778
North rhine w K.svg
Kolonia hemen kokatua: Alemania
Kolonia
Kolonia
Azalera 405,01 km²
Demografia
Biztanleria 1.034.175 biztanle
Dentsitatea 2.553,46 bizt/km²
Bestelako informazioa
Telefono aurrizkia 221, 2232, 2233, 2234, 2236, 2203
Ordu-eremua UTC+01:00
Webgune ofiziala

Kolonia[1] (alemanez: Köln, kolonieraz: Kölle, nederlanderaz: Keulen) mendebaldeko Alemaniako hiria da, Ipar Renania-Westfalia estatuko hiri nagusia eta herrialde osoko laugarren populatuena, Berlin, Hanburgo eta Munich ondoren. 2015ean 1.046.742 biztanle zituen[2].

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erromatarren kolonia izan zen hasieran eta Colonia Claudia Ara Agrippinensium izena zeukan, Colonia Agrippina izenaz ezagutzen bazen ere.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erromatar kolonia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Colonia Claudia Ara Agrippinensium

Erromatarrek Oppidum Ubiorum (ubioen herria) izena eman zioten, K. a. 38. urtean Ubii leinu germaniarrak sortutako herrixkari. Toki estrategikoan zegoenez, K. o. 50. urtean asentamentua handitu eta kolonia erromatar kategoria jaso zuen. Colonia Claudia Ara Agrippinensium izena hartu zuen, Agripina Klaudio enperadorearen emaztearen ohoretan.

85. urtean Germania Beherea probintzia erromatarreko hiriburu bihurtu zen, eta 260-271 bitartean Galietako Inperioaren hiriburu. 310ean, Konstantino I.a Handia enperadore zela, Rhin ibaiaren gaineko zubia eraiki zen eta Alpeetatik iparraldera zegoen Europako merkatal hiri garrantzitsuena bihurtu zen. Enperadore erromatarrek egonaldi luzeak egiten zituzten bertan. 459an frankoak jabetu ziren hiriaz, erromatarren agintaldiari amaiera emanez.

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artzapezpikutza eskuratu zuen 785. urtean. Germaniako Erromatar Inperio Santuaren garaian, bertako artzapezpikua zazpi errege hautatzailetariko bat zen, baita hiru aita santu hautatzaileetariko bat ere. 1164an Rainald de Dassel artzapezpikuak Errege Magoen erlikiak Koloniako katedralean zeudela zabaldu zuen eta hirirako erromesaldiak hasi ziren.

Mendeetan zehar, gatazka latzak izan ziren hiriko burgesiaren eta artzapezpiku-hauteslearen artean. 1288an, Worringengo borroka galdu ondoren, artzapezpikuak alde egin behar izan zuen eta Kolonia Hansa Ligan sartu zen. Arteak eta kulturak garrantzi handia izan zuten Erdi Aroan. 1475ean Hiri Inperial Aske bihurtu zen. Honekin bere armada propioa sortu zuen, uniforme gorriduna, behar izanez gero, Germaniako Erromatar Inperio Santuaren alde borrokatuko zena.

XIX eta XX mendeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Napoleon Bonapartek konkistatu eta Roer departamendu frantsesean sartu zuen. Vienako Batzarrak, 1815ean, Prusiako Erresumaren menpeko Germaniar Konfederazioan kokatu zuen. Prusiak, baina, Düsseldorfen aldeko apustua egin zuen, hau Koloniaren gainetik jarriz.

Bigarren Mundu Gerran, 1942-1945 bitartean, Aliatuek bonbardatu zuten, garrantzi handiko hiri industriala baitzen. Bonbardaketek erabat kaltetu zuten hiria, %80a suntsitu zelarik. Katedrale gotikoak zutik iraun zuen eta kalte txikiak baino ez zituen izan.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Rhin ibaiak zeharkatzen du Kolonia. Alemaniako hirugarren hiri zabalena da, 405'15 km²-ko azalera duelarik. Ingurua nahiko laua da; punturik altuenak, babesturik dagoen Königsforst eremuak, 108 metroko garaiera du, eta punturik baxuenak, Worringer Bruchek, 37'5 metro baino ez ditu.

Rhin ibaia Kolonia hiria zeharkatuz, erdialdean Hohenzollernbrücke ikus daiteke, eta ezkerraldean Koloniako katedrala.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu klimatikoak (Koloniako aireportua, 1981–2010)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 16.2 20.7 25.0 29.0 32.4 36.8 37.2 38.8 31.7 27.6 18.7 16.6 38.8
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 5.4 6.7 10.9 15.1 19.3 21.9 24.4 24.0 19.8 15.1 9.5 5.9 14.8
Batez besteko tenperatura (ºC) 2.6 2.9 6.3 9.7 14.0 16.6 18.8 18.1 14.5 10.6 6.3 3.3 10.3
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -23.4 -19.2 -12.0 -8.8 -2.2 1.4 2.9 1.9 0.2 -6.0 -10.4 -16.0 -23.4
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -0.6 -0.7 2.0 4.2 8.1 11.0 13.2 12.6 9.8 6.7 3.1 0.4 5.8
Pilatutako prezipitazioa (mm) 62.1 54.2 64.6 53.9 72.2 90.7 85.8 75.0 74.9 67.1 67.0 71.1 838.6
Eguzki orduak 43.0 74.0 101.6 151.8 184.1 177.0 184.3 179.5 134.5 103.8 53.1 40.3 1426.8
Iturria: Deutscher Wetterdienst[3]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bigarren Mundu Gerra garaian hiriaren parte bat suntsitu bazen ere, ondo kontserbatu ditu antzinako monumentuak. Aipagarriak dira, besteak beste:

Kolonia hiria, Rhin ibaia, Koloniako katedrala eta Hohenzollernbrücke zubia gauez.
Kolonia hiria, Rhin ibaia, Koloniako katedrala eta Hohenzollernbrücke zubia gauez.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kölner Karneval, 2006

Jaialdiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Koloniako jairik handiena Kölner Karneval (inauteria) da. Azaroaren 11ko 11:11 direnean hasten da jaia, hiriko giltzak "zoroei" (Jecken) ematerakoan, eta sei egun irauten du. Astelehenean karroza koloretsuen Rosenmontagszug desfile erraldoia egiten da eta astertean Nubbel erretzen dute, sei egun horietan pekatu ugari egiteagatik.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Rhin eskualdeko ekonomia eta kultura hiri nagusia da. Oso garrantzitsua da industria: altzairugintza, automobilgintza, nekazaritzarako makineria, kimika eta janari industria, petrolio findegiak, papergintza eta larrugintza. Merkataritza eta finantza hiri garrantzitsua da orobat.

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Köln Hauptbahnhof, tren geltoki nagusia

Komunikabide sare garrantzitsu batek lotzen du Kolonia Alemaniako hiri eta eskualde nagusiekin (Paris-Berlin burdinbidea, errepideak, aireportua eta Rhin ibaiaren bidezko garraioak). Alemaniako mendebaldeko ibai-portu nagusia da eta, batez beste, 9 milioi tona irten-ateratzen da urtero bertako portutik.

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Koloniako futbol taldea 1. FC Köln da. Hiru aldiz irabazi du Bundesliga eta lau aldiz Kopa. 1986an UEFA Kopako txapeldunordea ere izan zen. Aipatzekoa da Kölner Haie izotz hockey taldea ere, Alemaniako txapelketa zortzi aldiz irabazi duena.

Alemaniako bigarren maratoi garrantzitsuena antolatu izan du 1997tik aurrera eta txirrindularitzako Koloniako Itzulia ere bai 1908tik aurrera.

Koloniar famatuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Koloniak ondorengo hiriekin ditu senidetza-hitzarmenak:[4]

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ambox notice.png Irudi bat handitzeko, klika ezazu gainean.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   157. araua, Euskaltzaindia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0157.pdf. Noiz kontsultatua: 2010-8-20 .
  2. (Alemanez)  Einwohnerzahlen im Regierungsbezirk Köln, it.nrw.de, https://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/bevoelkerungszahlen_zensus/zensus_rp3_juni15.html. Noiz kontsultatua: 2016-02-01 .
  3.   Ausgabe der Klimadaten: Monatswerte, http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fausgabe__monatswerte__node.html%3F__nnn%3Dtrue .
  4.   Partnerstädte, http://www.koeln.de/koeln/die_domstadt/partnerstaedte. Noiz kontsultatua: 2009-06-22 .
  5.   «Lile Facts & Figures», Mairie-Lille.fr, http://www.mairie-lille.fr/sections/site-en/Menu_horizontal_haut/discovering-lille/lille-facts-figures/lille-facts-figures. Noiz kontsultatua: 2007-12-17 .
  6.   Kyoto Udal Webgunea / Data Box / Hiri Senidetuak, www.city.kyoto.jp, http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/databox/sister.html. Noiz kontsultatua: 2010-01-14 .
  7. (Gaztelaniaz)  Barcelona internacional - Hiri senidetuak, © 2006-2009 Bartzelonako Udala, http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html. Noiz kontsultatua: 2009-07-13 .
  8.   Hiri Senidetuak, Pekin Udal Gobernua, http://www.ePekin.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/. Noiz kontsultatua: 2008-09-23 .
  9.   «Hiri senidetuak», Tesalonika Hiria, http://www.thessalonikicity.gr/English/twinning-cities.htm. Noiz kontsultatua: 2009-07-07 .
  10.   ::Bethlehem Udalerria::, www.bethlehem-city.org, http://www.bethlehem-city.org/Twining.php. Noiz kontsultatua: 2009-10-10 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Kolonia (Alemania) Aldatu lotura Wikidatan