Agosti Xaho
 Xahoren eskultura Baionako San Leon hilerrian. |
||
| Datu pertsonalak | ||
|---|---|---|
| Izen osoa | Agosti Xaho Lagarde[1] | |
| Jaio | 1811ko urriaren 10 | |
Atharratze ( Zuberoa) |
||
| Hil | 1858ko urriaren 23 | |
Baiona ( Lapurdi) |
||
Agosti Xaho Lagarde (Atharratze, Zuberoa, 1811ko urriaren 10a - Baiona, Lapurdi, 1858ko urriaren 23a) euskal kazetari, idazle, legegizon, hizkuntzalari eta politikaria izan zen. Bere pentsamoldea, ezkerreko euskal nazionalismo baten lehen aurrekaritzat hartzen da. Erromantiko sutsua zen. Euskaldunen jatorriaren eta historiaren inguruko hainbat kontakizunen asmatzaile izan zen, hala nola "Aitorren elezaharra".
Eduki-taula |
[aldatu] Biografia
Oloroeko apaizgaitegian Bigarren hezkuntza bukatu ondoren Pauera joan zen Finantza ikasketak egitera eta 1831n 20 urterekin Parisera joan zen ikasketak jarraitzera. Parisen, legeez gainera, ekialdeko hizkuntzak ikasi zituen. Handik lasterrera sanskritoa eta euskara lotu nahi zituen saio bitxi bat idatziko zuen. Parisetik Tolosa Okzitaniara bizitzera joan eta Revue des voyants aldizkaria sortu zuen. Iduri duenez, aldizkarian agerturiko informazio zenbaitek arazoak ekarri zizkion eta hala, Tolosatik alde egin eta Zuberoara itzuli behar izan zuen.
1835ean, Hego Euskal Herria Lehen Karlistaldian sartua zela, Nafarroa Garaira bidaiatu zuen, eta handik bildutako esperientzietatik Voyage en Navarre pendant l'insurrection des basques («Nafarroara bidaia, euskal herritarren matxinadaren garaian») idatzi zuen, 1836an. Tomas Zumalakarregi jeneralarekin liluratuta zegoen, eta liburuaren atal batean bera eta jeneral karlistaren arteko elkarrizketa baten berri ematen du, ziurrenik asmatua. Urte hartan bertan, Anton Abadiarekin batera, Études grammaticales sur la langue euskarienne idatzi zuen, eta «zazpi uskal-herrietako uskalduner»[2] (zazpi euskal herrietako euskaldunei) eskaini zieten; eskaintza hura izan zen «Zazpiak Bat» goiburuaren aurrekari. Bukatu gabe argitaratu zen lau eleko hiztegia ere osatu zuen (euskara, frantsesa, gaztelania eta latina).
Dagoeneko Baionan bizi zela, L'Ariel (1844) eta Uskal-Herriko Gaseta (1848) aldizkariak sortu eta politikari lanetan aritu zen Alderdi Errepublikanoan. Departamenduko kontseilu nagusiko kide izateko hautatu zuten 1849-1851 agintaldirako. 1848ko Baionako iraultzan buruzagi aritu zen. Louis Napoleonek 1851n estatu kolpea eman zuenean, Xahok Hegoaldera ihes egin behar izan zuen. Gasteizen bi urtez egon zen bizitzen, eta handik Baionara itzuli zenean hizkuntza gaietan soilik aritu zen, jardun politikoak oro debekaturik baitzituen.
1858ko urriaren 24an hil zenean, euskal hiztegi batean lanean ari zen. Esan izan denez, euskaldun bati eginiko lehen hileta laikoa Agosti Xahorena izan zen. Hiletako predikua irakurtzeaz Elisée Reclus anarkista ospetsua arduratu zen.
[aldatu] Lanak
[aldatu] Saiakera
- Azti-begia, Agosti Chaho Bassaburutarrak Ziberou herri maitiari Parisetik igorririk beste hanitchen aitzindari arguibidian goiz izarra (1834)
- Paroles d'un voyant (1834) (Jean Curutchetek berrargitaratua, Baiona, 1989, ISBN 2.904.348.352)
- La Philosophie des Révélations (1835)
- L'espagnolette de S. Louis, Agonie du Parti Révolutionnaire en France eta Lettre a Jacques Laffitte (1840)
- Histoire primitive des Euskariens-Basques (1840-1847) Beltzuntzeko kondearekin elkarlanean. Atal batean Aitorren elezaharra ematen da.
- Philosophie des religions comparées (1846)
[aldatu] Narrazio eta nobelak
- Voyage en Navarre pendant l'insurrection des basques (1830-1835)
- Lelo ou la Navarre il y a 500 ans (1848)
- Safer ou des houris espagnoles (1854)
- Biarritz entre les Pyrénées et l'ocean. Itinéraire pittoresque (1855)
[aldatu] Hizkuntzalaritza lanak
- Etudes grammaticales sur la langue euskarienne Anton Abadiarekin elkarlanean (1836)
- Dictionnaire basque, français, espagnol et latin, d'aprés les meilleurs auteurs classiques et les dictionnaires des Academies française et espagnole (1856) M letra arte.
[aldatu] Bilduma
[aldatu] Kantua
- Kantutegia (2006, Susa)
[aldatu] Erreferentziak
- ↑ Grafia frantsesean Joseph-Augustin Chaho.
- ↑ Anton Abadia eta Agosti Xaho: Études grammaticales sur la langue euskarienne.
