Mari

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau euskal jainkosari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Mari (argipena)».
Mari euskal jainkosa.jpg

Mari edo Maddi euskal mitologiako jainkosa nagusia da. Anbotoko Mari, Anbotoko Dama, Aralarko Dama, Txindokiko Dama, Aizkorriko Dama (Aketegiko Dama), Mondarraingo Dama eta Murumendiko Dama izenak ere hartzen ditu.

Hainbat euskal menditan bizi da (Txindoki, Murumendi, Gorbeia...), bizitokirik garrantzitsuena Anbotoko leize bat duelarik, "Mariren Koba" izenarekin ezaguna.

Mari, Ama Lurraren irudikapena, izadiaren eta bertako elementu guztien erregina da. Gehienetan emakume gorputza eta aurpegiarekin irudikatu izan ohi da, dotore jantzita (gehienetan gorriz), zuhaitz edo suzko emakume gisara ere agertzen delarik. Sugaar da bere senarra, sorginak bere gurtzaileak eta bi seme ditu: Mikelats eta Atarabi, ongia eta gaizkiaren irudikapenak.

Izenaren jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mari izenaren jatorria ez dago bat ere argi. Hainbat teoria dira:

  • Mairi edo Maide izenen garapena, hauek antzinako izaki edo jeinuak baitira.
  • Amari jatorrizko izenaren hasierako A galdu zitzaion. Ama + ari litzeteke jatorria.
  • Emari izenaren hasierako E erori zitzaion, jatorrizko emankortasunaren ideia galduz.

Mari jainkosaren pertsonifikazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elezaharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mariurrika Kobea Anboton, Mariren egoitza
Ahotsak proiektuak eginiko azalpen bideoa, proiektuan jasotako testigantzen bitartez burututakoa.[1]

Mari da, dudarik gabe, euskal mitologiaren izaki nagusia. Zoritxarrez gaur egun, XX. mendearen hasieran Jose Miguel Barandiaranek eta bere laguntzaileek bildu zituzten lekukotasunen bidez baizik ez dugu ezagutzen. Mariren mitoa agertuz geroztik, euskal gizarteak zibilizazio anitzi aurre egin die (Iberiarrak, Zeltak, Erromatarrak…). Topaketa horien lekukoa izan baita, ez da harritzekoa Mariren pertsonaiak mila aurpegi izatea.

Marik itxura eta botere anitz dauzka : « Izadia » da, bai eta ere « Jainkoa » ; sakrifikatuak diren animaliak eta dirua eskaintzen zaizkio. Horregatik erlijioak baztertu zuen, behiala osorik menperatzen zuen mundutik kenduz « bestelako » testuinguru batean kokatzeko. Polikinaka Mariren pertsonaia gero eta lainotsuago bihurtu da.

Askotan, "Dama" bizkaiko historiako pertsonaia errealekin lotu izan ohi da, mitologia eta historiaren arteko nahasketa bat sortuz. Adibidez, Diego Lopez de Haro Bizkaiko lehen jaunarekin ezkonduta omen zegoen. Ezkontzean, Marik etxean inoiz ez zuela aitaren egingo zin egin erazi zion, baina ez zuen bete eta Mari bere alabarekin hegan atera zen. Kondaira hau Bizkaiko jaunek Mariri egin zioten "traizioan" oinarriturik egon daiteke, lurraldea Gaztelari entregatu eta herria kristautuaraztean.

Arrasate aldean, oskorri zenean, bertako gazteek kantu egiten zioten: "Anbotoko señorie orrazketan..!"

Mari eta euskal matriarkatua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Euskal matriarkatua»

Matriarkatuari buruz hitz egiterakoan idazle gehienetan Mariren mitoa azaltzen da. Hori bai, idazle bakoitzak mito hori edo Mariren izateari esanahi ezberdina edo erabilpen ezberdina ematen dio.

Mariren mitoa Joxemiel Barandiaranek, Julio Caro Barojak, Pako Letamendik, Andres Ortiz de Osések erabilitako erabilpenak ikusiko ditugu.

Barandiaranek antolaketa hierarkiako bat egiten du non Mari azaltzen den antolaketa horren buru. Honekin batera lurraren jainkotzat, erlijio matriarkalistaren aitzindari gisa eta euskaldunen erlijio aurrekristauaren kokaleku baita. Baita Mari lamia eta sorginetaz bereiztu egiten du. Barandiaranek Mari deitzen zion izenez, aldiz Julio Caro Barojak Maia edo Mayi deitzea erabaki zuen baina konturatzen bagara izen guztiek hasiera Ma dute, hau da, amatasunaren seinale.

Julio Caro Barojari dagokionez, honek azaltzen du Mariren bitartez ikusten dela emakumeek zuten autoritatea gizartean eta familian. Mari leizeetako eta mendietako emakume misteriotsutzat hartzen zuen. Honek Mariri dama deitzen zion eta ezagutzen da orduko sorginen zuzendari eta bideratzaile gisa.

Paco Letamendik, Mari dama handitzat jotzen du, hau da, gizartearen pertsonifikaziotzat eta euskaldunon erlijio primitibotzat. Barandiaranekin askotan bat dator. Baita aipatzen du nola gaur egun Mari emakume gisa ezagutzen eta baloratzen dugula baina orain dela urte batzuk forma zoomorfikoak omen zituela baita. Hau da, lamiekin eta nahasten zituzten. Marik azken finean moraltasunaren sinbolotzat funtzionatzen zuen.

Andres Ortiz Oses-i dagokionez bere lana den La Diosa Madre, diosa Mari-ren erreferentzia izanez aurkeztu du. Beronek euskal mitologia modu sistematiko eta bakarrean azaldu du. Gehienbat bere lana Joxemiel Barandiaranek jasotako mitologian oinarritzen da. Ortiz Osesentzat jainkosa honek dituen ezaugarrietako bat laguntza da, berak esanez jainko gizonezkoek ez dutela emango laguntza hau, aldiz emakumezkoek bai.

Beretzat euskal mitologiaren interpretazioan hitz batzuk esanahi berezia hartzen dute. Adib: adur (indarra, zoria, sorginkeria) eta indar (energia....) Bi hauek potentziaz eta ahalmenaz (boterea) erlazionatzen ditu eta beretzat potentzia zuzenki erlazionaturik dago matriarkatu eta emakumearekin eta ahalmena patriarkatu eta gizonezkoekin.

Beronek Mariren mitologian 9 zati edo denbora tarte bereizten ditu.

Azkenik esan beronentzat Mari Ama Lur izan arren, azkenean Ama Janko lehenaren gainetik jartzen dela, sinboloak errealitateari bezalaxe eta kultura naturari bezalaxe.

Beste interpretazio batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anbotoko Damaren harpe barneko haitz honen itxuran, batzuek Mariren aurpegia ikusi izan dute

Anuntxi Arana antropologoarentzat, Mari, zeruetako dibinitate bat izango litzateke (Zeus edo Jupiterren moduan) eta ez dibinitate lurtarra . Marik zeruetako fenomeno naturalak gobernatzen ditu: euria eta txingorra. Ez du dibinitate lurtarren lanik egiten edo ezaugarririk betetzen: lurra landarez josi, hil eta berriz bizitzara bueltatu, altxorrak eskaini gizon-emakumeei, etab. "Ama lurra"-ren" kontzeptua interpretazio garikidea izan daiteke. Berezkoa duen beste betebeharra justizia egitearena da.

Bestetik elezahar gehienetan "andere" edo "dama" deitzen zaio, Mari ez da ohikoena.

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • La primitiva religión de los vascos, José Dueso, Orain, 1996. ISBN 84-89077-56-8.
  • Euskal Mitologia Konparatua, Juan Ignacio Hartsuaga, Kriseilu, 1987.
  • Mito hurbilak, Euskal mitologia jendeen bizitzan, Anuntxi Arana, Katuzain, 2000. ISBN 2-913842-04-6.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Anbotoko Mari, Ahotsak ikasgelan. Ahotsak.com (2012ko urria)

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Mari