Baiona

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu


Baiona

 Lapurdi
Baionako ikuspegia.
Baionako ikuspegia.
Baionako bandera

Baionako armarria

Izen ofiziala Bayonne
Estatua
Eskualdea
Departamendua
Barrutia
Kantonamendua
Frantzia
Akitania
Pirinio Atlantikoak (64)
Baiona
Baiona (burua)
Auzapeza Jean Rene Etxegarai (2014-2020)
Herritarra baiones / baionar
Koordenatuak
Baiona non dagoen adierazten duen Baiona erdiguneko mapa
Baiona
Baiona (Baiona erdigunea)

Baiona kokapena lapurdi.jpg

Eremua 21,68 km2
Garaiera 0-85 m
Distantzia 0 km Baionara
Posta kodea 64100
INSEE kodea 64102
Biztanleria 44.406 bizt.
Dentsitatea 2.048,25 bizt./km²
Sorrera erromatar fundazioa
http://www.ville-bayonne.fr/

Baiona Lapurdiko hiriburua eta Ipar Euskal Herriko hiri nagusia da. Halaber, Euskal Herri osoko hamargarren hiririk jendetsuena da. Baionak, Angelu eta Biarritzeko udalerriekin batera, BAB izeneko gune metropolitarra osatzen du.

Erromatarren garaian sortua, Lapurdum izena izan zuen, geroago inguruko lurraldearen izena izatera (Lapurdi) igaroko zena. XI. mendetik aurrera, apezpiku hiri bihurtu zen, Bajonencis elizbarrutiko buru izendatu baitzuten. Baionak goiburua nunquam polluta (euskaraz, «inoiz ez zikindua») du, mendeetan zehar hiribildua setiatzeko izan ziren 14 saiakerak, gutxienez, porrot egin zutelako.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskaraz eta gaskoiz Baiona era berean idazten da, baina gaskoiz [ba'junɔ / ba'june] ahoskatzen da. Frantsesez, berriz, Bayonne idazten dute hiriaren izena.

Etimologiari dagokionez, «Baionaren izenak oraindik konpontzeke dauden arazo historiko eta linguistiko asko sortu ditu».[1] Hona hemen izenaren interpretazioak sortu dituen teoriak:

Historian zehar, toponimoak itxura asko izan ditu:[5]

Toponimo izateaz gain, Baiona hiriak nazioartean aski ezaguna den baioneta armari eman dio izena, bertan asmatua izan baitzen.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errobi ibaia.

Kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baiona Euskal Herria eta Gaskoinia arteko mendebaldeko mugan dago, mendebaldean eta iparraldean Landeetako basoak eta hegoaldean eta ekialdean euskal Pirinioak dituen lurralde lauan kokatuta. Hiria Aturri eta Errobi ibaiak batzen diren lekuan kokatuta dago, bere bokalean hain zuzen ere, Bizkaiko golkotik gertu.

Hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerria[12] Aturri ibaiak ez ezik bere ibaiadarrak diren Portou eta Esbouc errekek zeharkatua da. Baionan bertan Aturri Errobi ibaien konfluentzia dago. Errobiren ibaiadarrak diren Hillans eta Urdainz errekek ere Baiona zeharkatzen dute.

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriko auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baionako herriko etxearen arabera, hiria 7 auzotan banatuta dago:

  • Polo-Beyris / San Amando Aturriren eta Errobiren ezker aldean
  • San Leon / Marracq Aturriren eta Errobiren ezker aldean
  • Baiona Handia Errobiren ezker aldean, bertan dira Gaztelu Zaharra eta Katedrala
  • Baiona Ttipia / Mousseroles Errobiren eskuin aldean
  • Zezen plaza / Itsasbideak Aturriren eta Errobiren ezker aldean
  • Espiritu Saindua / San Bernardo / San Frederik Aturriren eskuin aldean, Zitadelaren magalean, Portugal eta Espainiatik kanporatutako juduak bertan kokatu ziren
  • Habas / Gurutze Saindua / Arrusets Aturriren eskuin aldean (Gurutze Saindua auzoa lehentasunez hiritzeko aldea bihurtu eta 1963 eta 1974 artean 1.100 etxebizitza eraiki zituzten, Marcel Breuer arkitektoaren zuzendaritzapean.)

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baiona Lapurdum izeneko castrum erromatarraren hondakinetan eraiki zuten. Gotorleku horrek inguruko herrialdeari eman zion izena. Bere kokapen estrategikoa zela eta, Baionatik Galia eta Hispania arteko ibilbideak kontrolatzen zituzten, erromatarren kontrolpetik at zeuden inguruko herrien erasoak saihesteko.

840an, bikingoak Lapurdin agertu eta urte bi geroago Ipar Euskal Herriko barrualdea konkistatzeko erasoa egin zuten,eta ibaitik gertu eta hiritik at kanpamendu nagusia kokatu zuten. Orduko Lapurdum oppidum izan zen eta, berez, bikingoek portua behar zuten. Baiona Aturri eta Ebro haranen giltza bihurtu zen, bikingoentzat Ozeano Atlantikoa eta Mediterraneo itsasoaren arteko lotunea zena[13]. 892an Landetako kostaldetik kanporatuak izan ziren. Baiona eta Born herria eskualdeko zenbait herriren izenak Ragnar Lodbroken semea zen Björn izenetik erakarria izan daiteke. Normandian 911. urtean bertako jaunek bikingoekin akordio lortu bazuten ere, Baionan 981ean setiatu eta hurrengo urtean Gilen Antsok mendean hartu zituen Tallerko guduan. Hala ere, iparraldetik etorritako erasoaldiek 1018 arte iraun zuten.

XVIII. mendeko Baionako planoa.

Hasieran erromatarra eta gero baskoia izan zen herria «ingelesa» izan zen XII. eta XV. mendeen artean. 1023an Gilen Antso hil eta Antso III.a Nagusiak Lapurdiko bizkonderria sortu zuen, Baiona hiriburua izanik[14]. 1130ean Alfontso I.a Nafarroakoak hiria setiatu bazuen ere ez zuen arrakasta izan[15]. Akitaniako dukerriaren menpean, Leonor Akitaniakoa 1152an Ingalaterrako erregea ezkondu eta ingelesak jauntxo berri bihurtu ziren. Baionak egoera berriaren onurak eta eskubideak atera zituen: Bordeleko ardoak, erretxina, xingarra edo tinteak Ingalaterrara garraiatzeko eskubidea zuten bakarrak izanik. Era berean, portu militar nagusi bihurtu eta marinel asko eman zion erregeari. Rikardo I.a Ingalaterrakoak 1177an hiria Lapurdiko bizkonderritik at plazaratu eta Ustaritze bihurtu zen hiriburu berri[16]. 1215ean, Joan Lurgabea Akitaniako duke zelarik, Baionak foruak lortu eta, inguruko herriak ez bezala, jauntxoen mende ez izatea lortu zuen. Horretarako Ehun Pareak izeneko erakundea sortu zuen.

Dunois 1451an hiria konkistatu eta Frantziako koroaren menpean jarri zuen. Sarraskia ez izateko gotzain batek zeruan zitori hori ikusi zuela esan zuen eta baionarrek ez zuen kontra egin. Frantziako erregeek gotorlekua sendotu zuen mugatik gertu zegoelako. 1454an, Karlos VII.ak Baiona, Akize eta Saint-Sever osatzen zuten eskualdea gobernatzeko Lannesko seneskalgo osatu zuen. Hala ere, Akizen bizi zen seneskala Baionan seneskal de facto besterik ez zen. XV. mendean Baionak urrezko aroa bizi zuen: Ingalaterrarekin merkataritza hartu-emanak mantendu zituen eta Baionako portua birkokatu behar izan zuten Aturriren ibilbidea iparralderantz mugitu zelako.

XVI. mendeko hasieran Lapurdin izurria agertu zen. Orduko erregistroek [17] bere hedapena azaltzen digute. 1515eko uztailean, Baionako udalak izurria hedatuta zegoen eskualdeko biztanleei aterpea eman zien. Urriaren 21ean, udalerriko biztanle eta morroi guztiei debekatu zien (...) Bidarteko elizatera joatea (...) izurriaren kutsadura zela eta}}. 1518ko apirilaren 11n, izurria Donibane Lohizunera zabaldu eta udalak Donibane Lohizunerekin harreman izatea debekatu zuen. 1518ko azaroaren 11an, izurria jadanik Baionan zegoen eta Udala 1519an Angeluko Brindos auzora aldatu behar zuten[18].

1523an, Lautreceko mariskalak erresistentzia zuzendu eta gaztelarrek ezarritako setioa amaiarazi zuen.

Baionako Bost Kantoien plaza eta Berrogain denda Orbe kalearen izkinan XIX. mendean.

XVI. mendean, Frantziako erregeak bere ingeniariak bidali zituen Aturriren ibilbidea finkatzeko. Honek Baionako portuan jarduera handiagoa eragin zuen. Bakailao eta balearen arrantzak aberastasuna ere ekarri zuen herriari. 1492an, errege-erregina katolikoek juduak bere erresumetatik bota eta Espiritu Saindua auzoan geratu ziren. Hauek berarekin batera txokolatea ekarri zuten.

1565ean, Frantziako erregina zen Katalina Medici eta Filipe II.a Espainiakoaren ordezkaria zen Albako dukeak hirian elkarrizketa egin zuten.

XVII. mendean, baionarrek Espainia eta Frantziaren arteko gerretako lehendabiziko lerroan izan eta bere ehiza-aiztoak bere mosketeen kanoiak finkatu eta baioneta asmatu zuten. Mende honetan, 1680an hain zuzen, Vaubanek Baiona indartzeko iparraldeko zitadela eraiki zuen.

1808ko ekainaren 6an Marracqeko jauregian Napoleon Bonapartek bere anaia Joseph Espainiako errege izendatu zuen Baionan, Karlos IV.a Espainiakoa karguari uko egitera behartu ondoren. Urte hartan Baionako konstituzioa ere sinatua izan zen, lehendabiziko Espainiako konstituzioa. Aturriren eskuinaldean dagoen Espiritu Saindua auzoa 1792an Baionatik banatu eta Jean-Jacques Rousseau izena hartu zuen Frantziako Iraultzan. 1857ko ekainaren 1ean berriro Baionarekin bat egin zuenerako, Landeetako udalerria izan zen 65 urtez.

1854an, trenbideak Parisetik turista asko ekarri zituen Biarrizko hondartzetara. Baionak, berriz, Aturriko burdinolak sortu eta siderurgiari ekin zion. XX. mendean Lacqen gatz aurkitzean aldi baterako arrakasta izan bazuen ere, XIX. mendean industriak bultzatutako Baionako portua pixkanaka-pixkanaka gain behera etorri zen.

Baionako ituna 1856ko abenduaren 2an sinatu eta Bidasoaren bokalearen, Espainia eta Frantzia arteko muga dena, banaketa finkatu zen.

Armada[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantziako armadak egun 18.000 laguneko soldadu-taldea du Baionan[19].

Hona hemen gudarosteak:

  • Antzinakoak:
    • 36. Infanteria Dibisioaren Estatu Nagusia, 1939 - 1940 ;
    • 18. Infanteria errejimentua, 1939 - 1940 ;
    • 49. Infanteria errejimentua, 1906 - 1914 ; 1939 - 1940 ;
    • 18. Ehiztari-paraxutista errejimentua;
    • 61. Agintartitza Transmizio batailoia.
  • Egungoak:
    • 1. Itsas-Infanteriaren parauxista errejimentua;
    • Ikerketa eta operazio brigadaren (Aramdak dituen zazpietatik bat Baionan).

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Auzapezak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Baionako alkateen zerrenda»
Baionako katedralaren ikuspegia Baiona Handia auzoko karrika batetik ikusita.
Auzapeza Agintaldia Alderdia
Bernard Lanne 1830-1832
Eugène Basterreche 1832-1833
François Balasque 1833-1848
Eugène Boutoey 1848-1849
Alexandre Dubrocq 1849-1850
Jules Labat 1852-1869
Jules Chateauneuf 1871-1876
Théodore Plantié 1876-1881
Séraphin Haulon 1881-1884
Jacques Portes 1884-1885
Édouard Viard 1885-1888
Léo Pouzac 1888-1908
Joseph Garat 1908-1919
Prosper Castagnet 1919-1925
Joseph Garat 1925-1934
Jules Lafourcade 1934-1935
Pierre Simonnet 1935-1941
Marcel Ribeton 1941-1944
Jean Labourdique 1944-1945
Jean-Pierre Brana 1945-1947
Maurice Delay 1947-1958
Georges Forsans 1958-1959
Henri Grenet 1959-1995 UDF
Jean Grenet 1995-2008 UMP
Jean Grenet 2008-2014 UMP

Kantonamenduak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1790ean Baionak bi kantonamenduri eman zien izena:

Baiona ipar-ekialdea
Baiona ipar-mendebaldea

1973an, lehendabizikoz, banaketa erreformatua izan zen:

Baiona iparraldea
Baiona ekialdea
  • Baiona (zati bat)
Baiona mendebaldea

1982an, berriro, zatiketa aldatu zuten:

Baiona Iparraldea
Baiona Ekialdea
  • Baiona (zati bat)
Baiona Mendebaldea
  • Baiona (zati bat)

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren bilakaera
1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851
12.578 13.190 14.006 13.248 14.773 15.912 17.303 18.120 18.870
1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896
26.187 25.611 26.333 27.173 27.416 26.261 27.289 27.192 26.918
1901 1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954
27.601 26.488 27.886 28.215 31.436 31.727 31.350 32.620 32.575
1962 1968 1975 1982 1990 1999 2006 - -
36.941 42.743 42.938 41.381 40.051 40.078 44.406 - -

Oharra: 2006ko biztanleria INSEEk emaniko behin-behineko datua da.

Baiona-Angelu-Biarritz gune-metropolitarrak 180.000 biztanle ditu.
Baiona Frantziako 96 hirietako bat da. 2004ko abenduaren 1ean hiri-garraio plana onartu zuen.

Biztanle erroldatuak

Iturriak: INSEE fr.wiki

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baiona Ipar Euskal Herriko merklatal-hiriburua da: Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa. Gainera, gertuko Landak departamenduan ere eragina du.

Bayonne 24.000 azalera duen merkatal-gunea du bere 45.000 biztanleentzako eta inguruko Angelu eta Biarritz udalerriarekin batera BAB gune-metropolitarrak osatzen du, Miarritze-Angelu-Baionako aireportua kontrolatzen duena.

Société des Transport de l'Agglomération de Bayonne edo Stab, Baiona-Angelu-Biarritz gune metropolitarren autobusen zerbitzua ez ezik Bokale, Hiriburu eta Tarnoserenak ere zuzentzen du.

Egoitza nagusia Baionan du Baiona-Euskal Herriko Merkataritza Ganbarak.

Eskualdean industria metalurgikoa eta kimikoa ere badago.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Seinale eleanizduna Marengo zubian

Baionatarrek gaskoiz jardun dute Erdi Arotik XX. mendearen hasiera arte, hiribilduaren Erdi Aroko agiri guztietan erabilitako hizkuntza izanik.[20]

Departamenduak sortu zituztenean, Baiona departamendu hibrido batean kokatu zuten: Behe Pirinioak (1969ko urriaren 10ean Pirinio Atlantikoak izena hartu zuena). Bearno, Ipar Euskal Herriko herrialdeak diren Zuberoa, Lapurdi eta Nafarroa Behereak osaturiko departamendu hau osatu zenean, Lapurtarren Biltzarrak Estatu Nagusietarako ordezkariak aukeratzeko hauteskundeetan Baiona berarekin batera parte hartzearen kontra bozkatu zuen.

Baina departamendua sortu zenean, Baiona bost barrutien bateko hiriburu bihurtu[21] (beste lauak Paue, Ortheze, Oloroe eta Maule izan ziren) eta Frantziako Iraultzak Lapurdi eta Nafarroa Beherearekin izandako lotunea estutu zuen. Batzuen ustez, lapurtarrek eta nafarrek Baiona bere produktuak garraiatzeko portutzat besterik ez zuten 1177an eskualdeko itsas-ate bihurtu zenetik.

Egoera berriak euskara sendotu zuen Baionan: barnealdetik zetozen euskaldunei esker. Hala ere, Baionan Erdi Arotik aurrera berba egiten zen gaskoia ez zen guztiz ortodoxoa, eta «maritime» edo itsasaldekoa zuen ezizena.[11][22] Behe-latinezko hiztegi eta sintaxia euskal arroarekin nahaspilatu egin zen. Erromantzea hizkuntza ofiziala zenez, Baionako toponimian gaskoizko izenak sarritan aurkituko ditugu egun: Mayou zubia, Pannecau karrika, Graouillats karrika, Pusterle karrika, Passemillon karrika, Gosse karrika, Abesque karrika, Menouns pasabidea. Jatorrizko beste gaskoi izen batzuk frantsestuak izan ziren (Charcutière karrika, Poissonnerie karrika…).

Behe Pirinioak departamenduan sartu zenean, Baionak bere izaera baskoia berreskuratu eta sendotu zuen, erromatarrek, frankoek, nafarrek, ingelesek eta frantziarrek epeka-epeka aldatua. Horrela, Baionak gertuko Gaskoiniari bizkarra eman eta, batez ere XX. mendetik aurrera, egindako frantseste gogorra dela kausa, egun hirian gaskoia apenas mintzatzen edo ezagutzen den. Era berean, bere izaeran duen euskara ere, eta berezko euskalkia den lapurtera, galtzeko zorian dago, erakunde euskaltzale batzuei esker bakarrik mantendua. Hala ere, bere kokapen geografikoa dela eta, bere izaera historiko, linguistiko eta sozialari esker, oraindik kultura biak mantendu dira Baionan: udaletxeko balkoian ikurrina eta Gaskoiniako bandera kulunkatzen dira, eta leku askotan seinale eleanitzak ageri dira.

2001ean, Baiona-Angelu-Biarritz gune-metropolitarrean biztanleriaren %8,8a elebidun aktiboa (euskara eta frantsesa) eta beste %8,3a elebidun pasiboa izan zen[23]. Baionan ikastola eta bertso-eskola bana ditugu gaur egun.

Gaskoi hizkuntzaren aldeko mugimendua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, gaskoizko akademia Baionan kokatuta dago.

Hauxe dugu hiriko gaskoi ereserkia:

« Salut Baiona!
Salut Baiona, petita flor,
Pròche la Niva, pròche l'Ador,
Mainada a la vèrva gascona,
Charmanta e gaujosa citat,
On respira la libertat,
Salut Baiona!
 »

eta hona hemen hiriari buruzko esaera zaharra:

« A Baiona, tot que s'i dona;
quan ès arribat, tot qu'es dat.
 »

Okzitaniar mugimendu nazionalistak Baish Ador edo Beheko Aturria eskualdea (tartean Baiona) Okzitaniaren zatitzat dute, tartean Ací Gasconha izeneko erakunde baionarra.

Museoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dagourette Etxea, Euskal Museoa

Jaiak eta jaialdiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Baionako bestak»

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzerkia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baionako antzerkia Frantziako Kultura Ministerioaren scène nationale labela du.

Gastronomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Baionako xingarra»

Komunikabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hona hemen Baionan argitutako komunikabideen zerrenda[11]:

  • Egunkariak: Basque-Eclair, Côte-Basque-Soir, Républicain du Sud-Oest, Courrier Français, Euskal Herria le Pays, Herria.
  • Astekariak: Petites affiches de Bayonne Biarritz; Alderdi; Enbata; Etchea; Gure-Herria; Irazkintza; Ikasle; Txan-Txikitin; Bulletin du Musée Basque.

EiTBk egoitza ere badu Baionan.

Erdi Aroko urbanismotik oraindik, alde zaharreko kaleak ez ezik eraikin asko ere (gotorlekuak, katedrala, komentuak, sotoak…) geratzen zaizkio. XVI. eta XIX. mendeen artean nobleek ez ezik udalak ere merkatal eta portuarekin loturiko eraikin asko egin zituzten.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nuvola apps kappfinder.png Zerrenda: Baionako monumentu historikoen zerrenda

Eraikin zibilak eta militarrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eraikin erlijiosoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Parkeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baionak[115] 1998an bere lore-apaingarriak zirela eta saria jaso zuen. Caradoc parkea, lorategi-publikoa, lorategi botanikoa eta harresien pasealekua ditu.

Gainera, gune natural bi ditu: Ansoteko zabalgunea eta Ilbaritzeko padura.

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arraunketa

Arraunketa Errobi eta Aturri ibaiaetan egiten dute baionatarrek. Herriak klub nagusi bi ditu: Société nautique de Bayonne (SNB) eta Aviron Bayonnais (1904an SNBtik ateratako zenbait kidek sortua).

Saskibaloia

Denek Bat Baiona Urketa saskibaloi taldea da. Gizonezko taldea NM2 mailan dabil (Frantziako Saskibaloi Txapelketaren laugarren maila dena). Taldea Urketan sortua bada ere, Baionako Lauga kiroldegian du egoitza.

Futbola

Udalerriko futbol talderik inportanteena Aviron bayonnais da. Didier Deschampsen harrobia izanda, futbol zelaiari izena eman zion. Beste hiru talde daude, hirurak erregional mailan: Croisés de Saint-André, Étoiles portugaises de Bayonne eta Association Bayonne rive droite.

Kirol anitzak

Nahiz eta Aviron Bayonnais kirol kluba hiriko nagusiena izan, Sainte-Croix auzoan 1972an Club Olympique Bayonnais sortu zen: pilota, gimnasia, borroka (sambo, judo, capoeira eta taekwondo) eta billar sailak ditu. 2007an 400 kide zituen.

Pilota

Baionako pilotaleku nagusia Baionako Trinkete Modernoa da. Herriko pilotariek titulu ugari lortu dituzte. Munduko Txapelketa bertan ere egin dute.

Errugbia

Euskal Herrian XIX. mendeko bukaeran lehendabiziko pausoak eman ondoren[19],Biarritzen Biarritz-Sporting-Club eta Biarritz-Stade errugbi-taldeak sortu eta 1913an Biarritz Olympique sortu zuten. Baionak talde nagusi bi ditu: Association Sportive Bayonnaise (ASB) eta Aviron Bayonnais. Azkenak, Top 14 mailan dagoena, hiru aldiz izan da Frantziako txapelduna (1913, 1934 eta 1943) eta Jean Dauger du zelaia.

Tenisa

Baionako Saria WTA tourreko tenis izan zen 1989 eta 1992 artean.

Automobilismoa

Automobile-Club Basco-Béarnais erakundeak Baiona-Euskal Kostaldea Nazioarteko Rally antolatzen du 1962tik aurrera[11].

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikastetxeak

Baionak ikastetxe publiko bi (Albert Camus eta Marracq) eta bost pribatuak (Saint-Bernard, Saint-Joseph, Saint-Amand, Notre-Dame eta Largenté) ditu.

Lizeoak

Hiru lizeo publikoak (René Cassin, Louis de Foix eta Paul Bert) eta lau pribatuak (Saint-Louis-Villa-Pia, Largenté, Bernat Etxepare eta Le Guichot) ditu.

Goi-mailako irakaskuntza
Arteak

Udalerriak kontserbatorio eta arte-eskola ditu (Baiona-Angelu-Biarritz gune-metropolitarrarena).

Osasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baionan ospitale bi daude: Saint-Léon eta Cam de Prats. Cote Basque Ospitalea osatzen dute Donibane Lohizuneko ospitalearekin batera.

Epaitegiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Paueko Helegite Gortepean, Baionak Auzialdi Handiko, Auzialdiko, Bitartekoen Batzarra eta Merkataritza Epaitegia ditu.

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katolizismoa

Santa Maria katedrala ez ezik Espiritu-Saindua, San Andres, San Eztebe eta San Amand elizak ditu.

Judaismo

Sinagoga[116] 1837an eraiki zuten Espiritu Saindua auzoan.

Islam

Baionako meskita Daniel Argote karrikan dago.

Protestantismo

Protestanteek Alberto I.aren karrikan dute tenplua.

Ebanjelismo

Ebanjelikoek Espiritu Saindua auzoan dute eliza.

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baionako geltokia (Espiritu Saindua auzoa) TGV zerbitzuak ditu, Bordele-Irun eta Tolosa-Baiona trenbideen bidegurutzean kokatuta dagoena. Gainera Akize, Hendaia, Paue, Donibane Garazi eta Aturbera joateko TER zerbitzuak ere badaude.

Baiona A-63 (Landak - Biriatu atala) eta A-64 (Baiona-Tolosa) autobideen bidegurutzean dago. A-63 pixkanaka-pixkanaka Paris eta Behobia arteko RN-10 errepidea ordezkatzen ari da. RN-117 errepideak Baiona eta Tolosa lotzen ditu.

Baionako portua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Baionako portua»

Baionako hiriak portuko jarduera inportantea du. Aturriren bokalean kokatuta, Baionan ez ezik Lapurdiko Angelu et Bokale eta Landeetako Tarnose udalerrietan ere eragina du. Frantziako 9. merkatal-portu nagusiena da, 1997tik aurrera 4 milioi tona baino gehiago garraiatzen duena. Landak eta Pirinio Atlantikoetako gune-industrial eta nekazaritzako elikagaien industriaren produktuak esportatzen ditu:

Aciérie de l'Atlantique SA izeneko altzairutegi-elektrikoa irekitzean Ford eta General Motorsek Espainian eta Portugal eginiko kotxeak bertatik Europara esportatzeari ekin zioten. Petrolio-produktu eta baita produktu kimikoak ere esportatzen ditu, Lacqetik oliobidez datozenak.

Baiones ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Baionar ospetsuen zerrenda»

Bitxikeriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Munduan badira bi hiri, Baionaren izenkide:

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Argazki Galeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Hector Iglesias, Noms de lieux et de personnes à Bayonne, Anglet et Biarritz au XVIIIe siècle, BAAN, 2000
  2. Pierre Hourmat Bayonne, Éditions Ouest-France, 1990, 16. orr.
  3. Alfontso Irigoien, "Sobre toponimia…" (1990), 39-54. orr.
  4. Hector Iglesiasek honen alde egiten du.
  5. Paul Raymond: Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque (1863)
  6. A. Luchaireren ustetan (Annales de la Faculté des Lettres de Bordeaux, 1879), civitas Boatium (baita Boasium, Bohatium, Boaccensium, Boacium ere) izena aipatzen duen Notitia Provinciarum testuak ez du Baiona aipatzen, eta Scaligerren eta Valoisen proposamena onartezina da.
  7. Eugène Goienetxe, Lapurdum… , 1973, 85-92. orr.
  8. Baionako kapitulua - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  9. Baionako eskutitzak edo Livre d'Or - XIV. mendeko eskuizkribua - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  10.   Yanguas y Miranda, José (1840), Diccionario de Antiguedades del reino de Navarra, Iruñea .
  11. a b c d Auñamendi Entziklopedia: Baiona
  12. Sandre datu-basea
  13.   Supéry, Joël, Le secret des Vikings .
  14.   www.puntubi.com, Antso III.a Gartzez Nagusia, http://www.puntubi.com/laburrak/antsoIIInagusia.htm .
  15.   Lema Pueyo, José Ángel (1997), «El itinerario de Alfonso I ‘El batallador’ (1104–1134)», Historia, instituciones, documentos 24: 351 .
  16.   Eusko Jaurlaritza, Lapurdi, Zuberoa eta Nafarroa Beherearen eraketa, http://www.euskara.euskadi.net/r59-luredir/eu/contenidos/articulo/c0503/eu_d0503002/0503002.html .
  17. Registres gascons, 1. Liburukia, 44, 53, 141, 154, 158-159, 195 eta 233. orr. - Manex Goienetxe, "Histoire générale du Pays basque", 3. Liburukia, Elkarlanean, 2001 ISBN 2 9131 5634 7, 42 eta 43. orr.
  18. Ferdinand Barbe, "Les Épidémies de peste à Bayonne au XVIe siècle", Baionako Zientzia, Letra eta Arteen Elkartea, 1947 - Manex Goienetxe, "Histoire générale du Pays basque", 3. Liburukia, Elkarlanean, 2001 iSBN 2 9131 5634 7, 42. orr.
  19. Aipuaren errorea: Baliogabeko <ref> etiketa; ez da testurik eman Chauvirey izeneko erreferentzientzako
  20. Pierre Hourmat historialariak dio "Bayonne… place forte frontalière, port maritime et fluvial, ville épiscopale et religieuse d’un diocèse de population en majorité basque, ville de tradition et de langue gasconnes… ".
  21. Eugène Goienetxe historialariak dio: "Bayonne est la capitale d’une région, le bas-Adour, avec les trois "provinces" basques et une partie de la Gascogne ; ....".
  22.   «Que parlam: guide de conversation français-gascon (gascon maritime ou "de Bayonne")», Jakin (Baiona), 1996, ISBN 2-911731-02-6 .
  23. Pas de statistiques pour la seule ville de Bayonne. Voir kultura.ejgv.euskadi.net
  24. Mérimée datu-basea: Euskal Museoa
  25. IGP: Jambon de Bayonne
  26. Manex Goihenetxe, "Histoire générale du Pays basque", 3. Liburukia, Elkarlanean, 2001 iSBN 2 9131 5634 7 203-204. orr.
  27. Louis de Froidourren "Mémoires du Pays de Soule" liburuan idatzitako jatorrizko hitzak frantsesez: Ce qu'il y a de plus commun sont les porcs qui y sont petits mais excellents, en telle sorte que les meilleurs jambons du Royaume, après ceux de Lahontan, sont ceux de Soule. Ils sont connus sous le nom de jambon de Bayonne et il n'est pas mal à propos de remarquer qu'encore que cette ville soit si fameuse et si renommée par ses jambons, néanmoins il ne s'y en fait presque point, mais on y débite ceux qui y sont portés du Labourd et de la Basse-Navarre, où il s'en fait quantité, et de la Soule, d'où l'on porte peu, parce qu'elle en est plus éloignée.
  28. Mérimée datu-basea: Château-Neuf
  29. Mérimée datu-basea: Château-Vieux
  30. Mérimée datu-basea: Marracqeko jauregia
  31. Mérimée datu-basea: Zitadela
  32. Mérimée datu-basea: gotorlekuak
  33. Mérimée datu-basea: Saint-Léon iturria
  34. Mérimée datu-basea: Baiona Ttipiko harresiak
  35. Mérimée datu-basea: Jauregia
  36. Mérimée datu-basea: Jauregia
  37. Mérimée datu-basea: Jauregia
  38. Mérimée datu-basea: Jauregia
  39. Mérimée datu-basea: Jauregia
  40. Mérimée datu-basea: Jauregia
  41. Mérimée datu-basea: Jauregia
  42. Mérimée datu-basea: Beltzunze etxea
  43. Palissy datu-basea: Saint-Joseph Etxea
  44. Palissy datu-basea: Saint-Joseph Etxea
  45. Palissy datu-basea: Saint-Joseph Etxea
  46. Palissy datu-basea: Saint-Joseph Etxea
  47. Palissy datu-basea: Saint-Joseph Etxea
  48. Palissy datu-basea: Saint-Joseph Etxea
  49. Palissy datu-basea: Villa Gomez
  50. Palissy datu-basea: Villa Gomez
  51. Palissy datu-basea: Villa Gomez
  52. Palissy datu-basea: Villa Gomez
  53. Palissy datu-basea: Villa Gomez
  54. Mérimée datu-basea: Santa Maria katedrala
  55. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  56. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  57. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  58. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  59. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  60. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  61. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  62. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  63. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  64. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  65. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  66. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  67. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  68. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  69. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  70. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  71. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  72. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  73. Palissy datu-basea: Santa Maria katedrala
  74. Mérimée datu-basea: Espiritu Sainduaren eliza
  75. Palissy datu-basea: Espiritu Sainduaren eliza
  76. Mérimée datu-basea: San Andresen eliza
  77. Palissy datu-basea: San Andresen eliza
  78. Mérimée datu-basea: San Ezteberen eliza
  79. Palissy datu-basea: San Ezteberen eliza
  80. Palissy datu-basea: San Ezteberen eliza
  81. Palissy datu-basea: San Ezteberen eliza
  82. Mérimée datu-basea: San Leonen kapera
  83. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  84. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  85. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  86. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  87. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  88. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  89. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  90. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  91. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  92. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  93. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  94. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  95. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  96. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  97. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  98. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  99. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  100. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  101. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  102. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  103. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  104. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  105. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  106. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  107. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  108. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  109. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  110. Palissy datu-basea: Elizbarrutiaren etxea
  111. Palissy datu-basea: Done Petri parrokia
  112. Palissy datu-basea: Baionako apaizgaitegia
  113. Mérimée datu-basea: Sinagoga
  114. Mérimée datu-basea: judu hilerria
  115. Ville de Baionako udalaren webgunea: parkeak
  116. Consistoire centralren wwebgunea

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Baionako Zientzia, Letra eta Arteen Elkartea, "IVe centenaire du détournement de l'Adour 1578-1978 - Actes du Congrès de Bayonne 28/29 X 1978"
  • Pierre Hourmat, "Histoire de Bayonne des origines à la révolution française de 1789", Baionako Zientzia, Letra eta Arteen Elkartea, 1986
  • E. Ducéré, "Dictionnaire historique des rues de Bayonne", Laffitte Reprints, Marseilla, 1976
  • Idazle asko, "Histoire de Bayonne", Privat, Tolosa, 1991
  • Marie-France Chauvirey, "La vie d'autrefois en Pays basque", Éditions Sud Ouest, Luçon, 1994, ISBN 2-87901-219-8

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Baiona Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskal Herriko Wikiatlasa
  • (Euskaraz) Joseba Aurkenerena: Baionako gaskoiak, Donostia eta Atturri ibaia [1]
  • (Euskaraz) Joseba Aurkenerena: Marga Andurain, Baionako zelatari eta abenturazalea [2]

Txantiloi:Baionako auzoak