Eskiula

Eskiula
Akitania
Eskiulako eliza.
Izen ofiziala	Esquiule
Estatua Eskualdea Departamendua Kantonamendua Barrutia	Frantzia Akitania Pirinio Atlantikoak (64) Oloroe-Donamaria Mendebaldea Oloroe-Donamaria
Alkatea	Jean Bedecarrax (2008-2014)
Herritarra	eskiulatar
Koordenatuak	43°11′41″N 0°42′45″W
Eremua	28,58 km2
Posta kodea	64400
Biztanleria	542 bizt (2007)
Dentsitatea	18,96 bizt/km²
Sorrera	XV. mendea
INSEE kodea	64217

Eskiula Bearnoko udalerri euskalduna da, nahiz eta hainbatetan Zuberoako udalerrien barruan sailkatzen den, batik bat bertan euskaraz mintzatzen delako. Zuberoako lurraldetzat hartzen denean, Basabürüa eskualdean kokatzen da.

Udalerriaren frantsesezko izena —eta ofiziala— Esquiule da, eta okzitanierazkoa Esquiula.

2007an 542 biztanle zituen. 2008tik alkatea Jean Bedecarrax jauna da. Herri honetako bizilagunei ipini zaizkien ezizenak "bahanka biltzailiak", "karakoil biltzailiak" eta "serora bühürtekariak" dira.

Geografia

Eskiulako elebidun seinalea.

Topografia

Udalerriko gunerik baxuenak 190 m ditu; Joos ibaiaren ertzean dago, herri kaskoaren iparraldean.

Punturik garaiena Kanbillu mendia (660 m) da. Udalerriaren hego-mendebaldean dago; bere tontorretik mendebaldean Bartabürü ibarra dago, hegoaldean zein ekialdean Narbe eta ipar-ekialderantz jota mendiak berak izena ematen dion auzotik pasatuta Hegilla edo herri barnera jaisten da. Aipatu hiru auzoak 200-300 metroko altueran daude. Mendia Pierre Topet Etxahun koblakari ezagunaren bertso batean agertzen da, Ahargo eta Kanbillu; Barkoxe herria aipatu bi mendien artean dago, lehena Barkoxeko lurretan eta bigarrena Eskiulakoetan.

Kanbilluren nagusitasunaz gain muino ugari dago Eskiulan; mendia eta herriaren artean dagoen muinoetako batean Khoxü-gaina izeneko gaztelu zahar motako aztarnategi protohistorikoa dago.

Hidrografia

Barkoxe bezala, udalerriko lurrak ez daude Zuberoako ardatza den Uhaitzandiko arroan, Oloroeko uhaitzera doazen zenbait ibaiadarri dagokielako:

• Joosek Barkoxerekiko muga osoa eta Jeruntzerekiko ia osoa markatzen du.
  • Bere ibaiadarren artean Josset, Buhate eta Kanbilluko errekak daude.
• Vertek ekialdeko muga markatzen du, Momor herri biarnesarekikoa.
  • Litosak, Verten ibaiadarrik luzeenak, Baretoseko herriekiko mugen zatirik handiena (Aramitze partzialki, Arhantze eta Inhasi osorik) markatzen du. Gorria errekak bertan isurtzen ditu bere urak.

Udalerri mugakideak

• Iparraldean: Jeruntze eta Aurin.
• Ipar-ekialdean: Moumour.
• Ekialdean: Inhasi eta Oloroe-Donamaria.
• Mendebaldean: Barkoxe (Zuberoa).
• Hegoaldean: Arhantze eta Aramitze.

Auzoak

Udalerria auzo batzuetan banatu ohi da; Hegilla izan ezik denak oso sakabanatuak dira.

• Berbila (fr. Bervielle); ekialdeko muturrean, okzitaniera hiztuna den bakarra.
• Barrena: Hegilla eta Berbilaren artean.
• Landa Sohüta: Hegillatik iparraldera, Jeruntze eta Momorrekin mugan.
• Hegilla: herri kaskoa.
• Kanbillu: izen bereko mendiaren ipar eta ipar-ekialdeko magaletan.
• Oskabi: Hegillatik ipar-mendebaldera, Eskiulak Barkoxe eta Jeruntzerekin bat egiten duen esparruan.
• Bartabürü: Barkoxeren mugakidea den ibarra, mendebaldean.
• Narbe: Baretoseko mugan barreiatutako ibarra, hego eta hego-ekialdean.

Historia eta Zuberoa-Bearno afera

Sakontzeko, irakurri: Zuberoa-Bearno afera Eskiulan

Eskiula Zuberoako udalerrien barnean kokatu ohi da batzuetan; besteetan, berriz, Bearno barnean, ofizialki bearnotar udalerria baita. Udalerria sorrera erlatiboki berrikoa da, XV. mende erdialdekoa, hain zuzen ere. Herria Bearnoko lurretan sortu zen, baina biztanleak euskaldunak ziren. Eskiulan, ondorioz, euskara izan da nagusi. Erregimen zaharrean zehar, horrela, Eskiula Oloroeko administrazioaren parte izan zen; eta 1790eko berrantolaketa arte Aramitzeko kantonamendukoa zen. 1796ko urtarrilaren 23an biztanleek Barkoxeko euskal kantonamenduarekin bat egiteko eskatu zuten, erreferendum bidez. Baina ez zitzaion eskaerari jaramonik egin . Hori dela eta, 1816 inguruan Eskiula Oloroe-Donamariako kantonamenduan sartu zen. Ondorioz, Eskiula euskal kulturadun baina Bearnoko lurretako udalerria bilakatu zen. Abeltzaintzari dagokionez, bestalde, Eskiula ez da Zuberoako lur sindikatuko kide. Baina 1456an eta 1652an Zuberoako lurren erabilpenerako akordioak sinatu zituen udalerri honek .

Esan beharra dago udaletxean, frantziar banderarekin batera, ikurriña mugitzen dela gaur egun.

Demografia

Biztanleriaren bilakaera 1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851 1 513 1 274 1 382 1 362 1 382 1 410 1 390 1 320 1 251 1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896 1 281 1 236 1 221 1 169 1 117 1 089 1 057 1 012 1 030 1901 1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954 966 975 918 814 836 804 808 741 639 1962 1968 1975 1982 1990 1999 2004 - - 617 538 497 474 523 500 541 - -

2004ko biztanleria INSEEk eginiko behin-behineko zenbaketa da

Politika

Herri elkargoak

• Oloroe aldeko Herri Elkargoan dago, kantonamendu osoa bezala.
• Aldiz, Ipar Euskal Herri eta Zuberoako zenbait egituratan parte hartzen du: Euskal kulturaren aldeko Herriarteko sindikata eta uraren kudeaketaren gaineko Zuberoako AEP (Syndicat d'adduction d'eau potable de la Soule) sindikata.

Auzapez zerrenda

Auzapezak	Agintaldia
Joseph Murcuillat	1790-1791
Pierre Andère-Hagolabustan	1791-1792
Pierre Lepphaille	1792-1805
Jean Pierre Castillon	1805-1812
Joseph Poutchoue	1812-1813
Martin Castège	1813-1815
Jean Pierre Castillon	1815-1831
Jean Pierre Quintaburu	1831-1837
Alexis Castéjurry	1837-1848
Simon Etchanchu Espelet	1848-1871
Pierre Narbéburu	1871-1876
Pierre Legris	1876-1881
Jean Etchégorry	1881-1892
Pierre Narbéburu	1892-1896
Simon Augé Eyheralt	1896-1901
Pierre Berho	1901-1904
Thomas Solougaray	1904-1925
Pierre Etchart Bichar	1925-1945
Armand Berdot	1945-1949
Albert Lepphaille	1949-1959
André Orgambide	1959-1969
Jean-Pierre Rousseu	1969-1983
Jean Berdot	1983-1995
Laurent Chabalgoity	1995-2014
Jean Bedecarrax	2008-2014

Kultura

Eskiulan antzeztutako maskarada.

Hizkuntza

Sakontzeko, irakurri: Zuberera

Eskiulako herritar gehienak euskaraz mintzatzen dira, zubereraz, hain zuzen. Horrez gain, frantsesa oso hedatua dago, eta bearnes hiztunak ere badira.

Mitologia

Udalerriko lurretan Kanbellu mendia dago, zenbait kontakizun mitologikoen kokalekua.

Kirolak

Herrian bi pala txapelketa antolatzen dira urtero: bata buruz burukoa, eta bestea binakakoa. Binakakoa martxotik uztailera izaten da, eta buruz burukoa, berriz, uztail-abuztuetan.

Jaiak

Eskiulako bestak abuztuaren amaiera aldera ospatzen dira, kantu, dantza, kontzertu eta abarreko programarekin. Eliza bestak, aldiz, abenduaren erdi inguruan dira.

Maskarada eta pastoralak

Herria oso aktiboa izan da eta da Zuberoan antolatzen diren herri-antzerkien arloan. Eskiulak antolatu dituen azken maskaradak 1983, 1992 eta 2002an izan dira.

Pastoralak

Dokumentatuta daudenen artean hauexek izan dira herriak taularatutako pastoralak:

• 1750: Sainte Isabelle du Portugal.
• 1827: Jerusalem.
• 1835: Karlomagno.
• 1912: Napoleon.
• 1924: Bonaparte.
• 1955: Matalaz. Etxahun-Irurik idatzia.
• 2000: Madalena Jauregiberri. Pier Paul Berzaitzek idatzia. Süjeta: Mixu Etxeberrigarai. Arizale guztiak andrazkoak izan ziren.

Eskiulatar ospetsuak

• Jean Larrasket (1885 - 1953), euskalaria, euskaltzain urgazlea.
• Martxel Tillous (1934 - 2009), apaiza, Ameriketako Estatu Batuetako mendebaldeko euskotarren kapilaua.

Erreferentziak

Kartografia

• IGNren 1446 ET (Tardets-Sorholus.Arette), 1445 E (Mauléon-Licharre) eta 1546 OT (Oloron-Sainte-Marie) mapak, 1:25000 eskalakoak.

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Ekialdeko webgunea, Jeruntze eta Eskiulari buruzko informazioa.
• (Euskaraz) Eskiulari buruzko artikulua Amatiñoren blogean
• (Frantsesez) Eskiulako bestak