Maule-Lextarre

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Zuberoako hiriburuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Maule (argipena)».

Maule-Lextarre

 Zuberoa
Maule-Lextarreren ikuspegia Mauleko gaztelutik.
Maule-Lextarreren ikuspegia Mauleko gaztelutik.

Mauleko armarria

Izen ofiziala Mauléon-Licharre
Estatua
Eskualdea
Departamendua
Barrutia
Kantonamendua
Frantzia
Akitania
Pirinio Atlantikoak (64)
Oloroe-Donamaria
Maule-Lextarre (burua)
Alkatea Mixel Etxebest
(Agir ensemble pour Mauléon, indep.)[1](2008-2014)
Herritarra mauletar-lextarrar
Koordenatuak
Maule-Lextarre non dagoen adierazten duen Maule erdiguneko mapa
Maule-Lextarre
Maule-Lextarre (Maule erdigunea)

Maule kokapena zuberoa.jpg

Eremua 12,8 km2
Garaiera 214 m
Distantzia 0 km Maule-Lextarrera
Posta kodea 64130
INSEE kodea 64371
Biztanleria 3.255 bizt.
Dentsitatea 254,3 bizt./km²
Sorrera 1841
http://www.mauleon-licharre.fr/eu.html

Maule-Lextarre Zuberoako hiriburua da, 1841ean Maule eta Lextarre herriek bat egin zutenean sortua.

Maule, gaztelu-gotorleku bat zuen muino baten magalean garatu zen. Hasiera batean, Akitaniako bizkonderriaren menpe egon zen, eta Maule izenaz 1050-1070. urteen bitartean sortu zen.

Toponimia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maule

"Maule" toponimoa[2] XII. mendeko erdialdean aipatua izan zen (Baionako kartularioa[3]), eta itxura hauek ditu: Malleon (1276, paper gaskoniarrak), lo marcadiu et bastide de Mauleoo (1387, Nabarrengoseko notarioek[4]), Malus-Leo (1454, Baionako kapitulua[5]), Mauleo eta Mauleon de Sole (1460, Ohixen kontratuak[6]) eta, azkenekoz, Mauleon (1650).

"Lextarre" toponimoa[2], berriz, itxura hauek ditu: lo noguer de Lixarre, hau da lieu d'assemblée judiciaire sous un noyer edo "intxaurrondo baten menpean egiten zen batzar judizialaren lekua" (1385, Duchesne Bilduma CXIV Liburukia[7]), Sent-Johan de Lixare eta la font de Sent-Johan de Lixare edo "Donibane-Lextarreko iturria" (1470 eta 1481 hurrenez hurren, Ohixen kontratuak[6]), Lixarra (1508, Baionako kapitulua[5]) eta Lixarre (1650).

Frantsesez Mauléon-Licharre eta okzitanieraz Maulion-Lextarre ditu izenak.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uhaitzandi ibaiak, Oloroeko ibaiaren ibaiadar nagusia dena, udalerria zeharkatzen du[8]. Bere ibaiadarrak diren Urgorri, Lako eta Manga errekek ere gauza bera egiten dute.

Halaber, Oloroeko uhaitzaren ibaiadar den Auzetek ere Zuberoako hiriburua zeharkatzen du.

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingelesen okupazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XI. mendean, Zuberoa Akitaniako bizkonderriaren menpe zela. 1261an, Edward I.a Ingalaterrakoa, orduan printzea zela, bere indarrak erakutsi nahi eta Zuberoako bizkondeak meneratzera behartu eta bizkonde bihurtu zen. Bere boterea finkatzeko, eskualdean zenbait hiribildu gotortzea eta Atharratzen (egungo Atharratze-Sorholüze) eta Maulen gotorlekuak eraikitzea erabaki zuen. Erdi Aroko harresiak, orain galduta, hiribildua babesten zuen. Barnealdean angeluzuzeneko enparantza handia etxez inguratuta zegoen. Akitania Ingalaterraren agindupean egon zen 1307-1449 artean, Zuberoa barne.

1449 urtean Gaston IV.a Foixkoak herria setiatu eta harrapatu zuen. Hala ere, hogei urte geroago mauletarrak altxatu eta gainditu egin zuten, aske geratuz. XVI. mendean Beltzuntze familia egon zen agintean.

Maule, Zuberoako hiriburua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Paul Raymondek[2] Maule gazteluzainak, erregearen baile eta Zuberoako administrazioa zituela aipatu zuen.

1790ean, Maule Barkoxe, Domintxaine, Maule, Zünharreta eta Atharratze herriek sortutako kantonamenduaren hiriburu bihurtu zen. Orduko Mauleko Kantonamenduak egungoak dituen udalerriak zituen, Barkoxe, Ospitalepea eta Arrokiaga kenduta eta Doneztebe gehituta.

1841ko martxoaren 19an Maule eta Lextarre herriak batu eta Maule-Lextarre udalerria osatu zuten.

Lextarreko Gortea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lextarren Zuberoa osoko epaitegi gorena zegoen, "Lextarreko Gortea" izenekoa[2]. Epaitegi honen erabakiak Akizeko Auzitegietan eta Guianako sénéchal aurrean apelatu zitezkeen.

"Lextarreko Gortea" osatzen zuten epaileak Mauleko gazteluzaina, Zuberoako hamar ahaldunak edo potestats eta kapareak ziren. Zuberoako ohituraren arabera,[9] 1520an hauek ziren hamar ahaldunak:

« au pays de Sole son dets potestats, es assaver : lo senhor deu Domec de Lacarri, lo senhor de Bimeinh de Domasanh, lo senhor deu Domec de Sibas, lo senhor de Olhaibi, lo senhor deu Domec d'Ossas, lo senhor d'Amichalgun de Charri, lo senhor de Genteynh, lo senhor de la Sala de Charrite, lo senhor d'Espes et lo senhor deu Domec de Cheraute. Los quoaus son tenguts de venir a tout le menhs de oeitene a oeitene a la Cort de Lixare tenir cort ab lo Capitaine Castellan.  »

Aro Garaikidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiria estatu osoan argindarra izan zuen lehenetakoa izan zen; horretarako Uhaitzandiko eihera eta zentral elektrikoak erabili zituzten[10].

Auzapezak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Agintaldia Auzapeza Alderdia Lanbidea
1977-2001 Jean Lougarot Irakaslea
2001-2008 Denis Barbé-Labarthe PS Mekanikaria
2008-2014 Mixel Etxebest Independentea Enpresaria

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maule-Lextarre espartinaren hiriburua da. Hala ere, oraindino badaude nekazaritzarekin lotura estua duten jarduerak (abelazkuntza, belardiak).

Baiona-Euskal Herriko Merkataritza Ganbarak egoitza ere badu bertan.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren bilakaera
1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851
862 985 1.007 1.054 1.145 1.259 1.577 1.654 1.600
1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896
1.475 1.708 1.876 1.743 2.108 2.409 2.251 2.575 2.651
1901 1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954
3.368 4.045 4.827 4.220 4.316 4.069 4.193 4.567 4.619
1962 1968 1975 1982 1990 1999 2004 - -
4.679 4.500 4.239 4.099 3.533 3.347 3.315 - -

2004ko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaialdiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mauleko jaiak uztailaren 14an ospatzen dira. Festa hauei Pierre Bordazarrek ospea eman zien "Les Fêtes de Mauléon" bere abestiari esker[11]. Lau egunez, hainbat ekintza egiten dute: pilota, musika, dantza, fanfarreak, zezensuzkoak, gaztelutik botatako su artifizialak, eta abar.

Herri Senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

 Tutera (EH-NA) 1965. urteaz geroztik.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Ekipamenduak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maulek hiru haur hezkuntza, eskola publiko bat (Argia), eskola pribatu bat (Saint-François), lizeo pribatu bat (Saint-François), lizeo publiko bat (Champo[13]) eta nekazaritza eskola pribatu bat (Zuberoako Laborantza Lizeoa) ditu.

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mauleko kirol kluba 1905ean sortutako Sport Athlétique Mauléonais da, bere errugbi sailak egun Fédérale 1 mailan aritzen duena.

Mauletik 2007ko Frantziako Tourraren 16. etapa igaro zuen, uztailaren 25ean egindakoa eta Orthezetik Aubisquera zihoana.

Mauletar-Lextarrar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Taldearen webgunea.
  2. a b c d Paul Raymond: "Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque"
  3. XIV. mendeko Baionako kartularioa edo "Livre d'Or" - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  4. Nabarrengoseko notarioek - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  5. a b Baionako kapitulua - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  6. a b XV. mendeko Zuberoako notarioa zen Ohixen kontratuak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  7. Duchesne Bilduma, 99 - 114. Liburukiak, Oihenarten paperak, - Bibliothèque nationale de France
  8. Sandre datu-basea: Uhaitzandi
  9. "Coutume de Soule de 1520", 1760ean Pauen argitaratua
  10. Lehenago, Xiberoa, Ikerzaleak elkartea.
  11. Banda Follet
  12. Mérimée datu-basea
  13. Lizeo Champo

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Maule-Lextarre Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa