Etxarri (Zuberoa)

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Zuberoako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Etxarri».

Etxarri

 Zuberoa
Etxarriko eliza
Etxarriko eliza
Izen ofiziala Etcharry
Estatua
Eskualdea
Departamendua
Barrutia
Kantonamendua
Frantzia
Akitania
Pirinio Atlantikoak (64)
Baiona
Donapaleu
Alkatea Jean-Pierre Xaro
(2008-2014)
Herritarra etxarriar
Koordenatuak 43°19′28″N 0°55′47″W / 43.32444°N 0.92972°W / 43.32444; -0.92972Koordenatuak: 43°19′28″N 0°55′47″W / 43.32444°N 0.92972°W / 43.32444; -0.92972

Etxarri kokapena.png

Eremua 7,43 km2
Garaiera 86 - 227 m
Distantzia 15 km Maule-Lextarrera
Posta kodea 64120
INSEE kodea 64221
Biztanleria 128 bizt.
Dentsitatea 17,23 bizt./km²

Etxarri[1] Zuberoako udalerria da. Pettarra eskualdean kokaturik, historikoki eskualde honek zituen hiru degerietatik Arüekoan zegoen.

Politikan (kantonamendua), linguistikan[2] (azpieuskalkia) zein harreman sozialetan Amikuzerekin lotura estua duten herri zuberotar horietakoa da; Donapaleura 9 km eskas daude.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldeko Zuberoa eta Nafarroa Behereko inguruko lurren moduan, Etxarri muino txiki ugarik osatutako eremua da. Punturik baxuena 83 mkoa da, Domintxaineko mugan eta ekialdean (Barta izeneko lekuan, Arüe eta Bearnorekin kontaktuan) ere 90etik jaisten da.

Udalerriaren erdialdean daude, beraz, muino gehienak; altuenak, Tuketak, 225 m ditu eta iparraldean dago; Hegixuritik (145 m) hegoalderantz jota 161, 151 (herrigunea), 157 eta antzeko altuerak dituzten beste muinotxo batzuk daude barreiatuta.

Hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriko ia ur guztiak Ühaitzera doaz, ibaiadar batzuen bitartez:

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zuberoan:

  • Domintxaine-Berroeta mendebaldean.
  • Arüe-Ithorrotze-Olhaibi hegoalde eta ekialdean. Bi anexiok[4] sortutako udalerri honek Etxarriren ekialdean (Arüe), hego-mendebaldean (Olhaibi) eta mendebaldean (Ithorrotze) dauden hiru herri batzen ditu. Gutxien jota bitxitzat jo daiteke herri horiek batuaraztea eta Etxarri batuketa-prozesutik at geratzea.

Okzitaniako Bearnorekin mugakidea da iparraldean honako udalerriekin:

Errepideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaztelu-harri, Gaztelari edo Tuketa muinoan[5], herrigunetik ipar-mendebaldera ia Bearnoko mugan, "gaztelu zahar" motako aztarnategi protohistoriko bat dago[6][7].

Done Jakue bidearen adarretako bat, Via Podiensis alegia, Arüetik Elgart jauregiaren ingurura heldu eta gero hegoalderantz abiatzen da, Olhaibirako bidean. Gaur egun GR 65 ibilbide luzea bihurtua da.

1790etik desagertu zen arte Domintxaineko kantonamenduan egon zen. 1797ko apirilaren 13an herriko elizan Baionako elizbarrutiko gotzain berria aukeratu zen. 1798ko martxoaren 20an, bestalde, "herriaren burujabetzaren festa" ospatu zela jakina da[8].

XIX. mendean parrokia bakarra osatzen zuen Arüerekin.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren bilakaera
1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851
418 414 424 423 498 530 521 499 447
1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896
414 367 346 332 349 350 353 320 326
1901 1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954
312 320 301 289 273 275 268 262 215
1962 1968 1975 1982 1990 1999 - - -
205 148 146 153 143 122 - - -


Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkatea Agintaldia Alderdi politikoa
Martin Bohotegi 1983-1989 Eskuineko independentea
Jean-Pierre Xaro 1989-1995
Jean-Pierre Xaro 1995-2001
Jean-Pierre Xaro 2001-2008
Jean-Pierre Xaro 2008-2014

Herri Elkargoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • 1833an herrian eskola zegoela jaso zuen inkesta batek[9]. Eskola Herriko Etxearen eraikin berean zegoen[10]; gaur egun Arberatze-Zilhekoa, Arboti-Zohota (biak Nafarroa Beherean) eta Arüe-Ithorrotze-Olhaibirekin batera "elkarketa pedagogikoa" osatzen du. 2007an lerro elebiduna zabaltzeko eskaerari ezezkoa eman zion Hezkuntza administrazioak.
  • AFMR Etcharry (Association pour la Formation en Milieu Rural, "Nekazaritza-eremurako Heziketarako Elkartea") izeneko ikastegia dago, Arüerekiko mugan errepidearen ertzean bertan; Elgart jauregian kokatuta dago. Nekazaritza-eskola eta oro har helduen ikaskuntza garatzen du eta sona handikoa da.

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Herriko festak ekainaren 29an ospatzen dira, Done Petrirekin.
  • Pastoral bakarra antolatu du herri honek ezagutzen diren dokumentuen arabera; aspaldikoa da, Pettarreko herri askorekin zoritxarrez gertatzen den bezala: 1820an antzeztu zuten Samson[11].

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Done Petri eliza[12] 1875. urtekoa da.
  • Portugal etxea XVI. mendekoa da[13].
  • Elgart gaztelua XIX. mendean eginikoa da; Loira ibarrekoen irudira eraikitakoa; egun hezkuntzarako erabilia.
  • Tartasko jauregia Arnaud Oihenarten familiarena izan zen[14] eta familia honen izena herriko etxe batenetik dator[15].
  • Herriko Etxeak areto eta frontoi estaliak eraiki ditu.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historian zehar orokorrean lehen sektorea izan da nagusi herrian; azken urteetan lantegi txikiren bat ere garatu da[16]. Familia bakar batek herriko lanbide tradizional bati eusten dio, larruaren lanketari.

Etxarriar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kartografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • IGNko 1:25.000 eskalako 1445 0 (Saint-Palais) mapa.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskaltzaindiak bere izendegian Etxarri Zuberoa izena sinonimotzat jotzen du, herri homonimoekin desberdintzearren; bestela forma hau ez da erabilia.
  2. Etxarriko hiztun baten grabaketa UCLA unibertsitateko artxibategian.
  3. IGNk ez baina iturriren batek lac de la Pounte izena ematen dio.
  4. Frantziako Iraultzarekin Ithorrotze eta Olhaibik bat egin zuten eta 1973an Arüerekin fusionatu ziren.
  5. Jatorrizko izen gaskoia lo Tuquet ("muino txikia" okzitanieraz) da; hortik frantsesezko le Tuquet ofiziala.
  6. Le toponyme iri et sa relation avec d’anciens lieux fortifiés artikulua, Jakes Casaubon, Munibe, 54.zkia., 2002, Donostia
  7. Enceintes protohistoriques du Pays Basque Français, Francis Gaudeul, Isturitz, 7. zkia., 1997; ikus 16.or.
  8. Etxarriko historia Euskomedian.
  9. Etxarriko hezkuntza Euskomedian.
  10. Argazkia Euskomedian.
  11. Pastoralak Sü Azia elkartearen webgunean.
  12. Frantziako Kultura Ministeritza - Merimeé datu basea
  13. Herriko informazio orokorra.
  14. Oihenart Literaturaren Zubitegian.
  15. Gogoan izan, bestalde, Joan Tartas idazlea Arüen erretore ibili zela.
  16. Eraikuntza arloko enpresa baten webgunea.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Etxarri (Zuberoa) Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa