Nafarroa Beherea

Wikipedia(e)tik

Nafarroa Beherea Baxenabarre
armarria
Hiriburua	Donibane Garazi
Herritarra	iparraldeko nafar, baxenabartar
Antolaketa Estatua Eskualdea Departamendua	Frantzia Akitania Pirinio Atlantikoak
Eremua	1.325 km²
Biztanleria	28.000
Dentsitatea	22 bizt/km²

Nafarroa Beherea edo Baxenabarre^[1] Euskal Herriko zazpi lurraldeetako bat da. Administrazioari dagokionez, Akitania (Frantzia) eskualdeko Pirinio Atlantikoak departamenduko (64) eta Baionako barrutiko zati da.

Hiriburua Donibane Garazi bada ere, Donapaleu eta Baigorri bera baino populatuagoak dira.

Eduki-taula 1 Izena 2 Ingurune naturala 2.1 Mendiak 2.2 Ibaiak 3 Historia 4 Banaketa administratiboa 5 Kultura 5.1 Hizkuntza 5.2 Literatura 5.3 Musika 5.4 Bertsolaritza 5.5 Antzerkia 6 Hedabideak 7 Festak 8 Erreferentziak 9 Kanpo loturak

[aldatu] Izena

Herrialde honek bi izen izan ditu, Nafarroa Garaitik banatu zenetik:

"Nafarroa Beherea" izen jasoa da, "Axular"rek 1643an lehenbizikoz erabilia. Eta ahozko izena "Baxenabarre" da (ez "Behenafarroa" edo "Baxenafarroa"), Joanes Peruskik 1664an egin gutun batean lehenbiziko aldiz agertua. Hau, gaskoierazko izenaren aldaera litzateke. Beraz, euskal testuetan "Baxenabarre" izenaren agerrera "Nafarroa Beherea" baino 21 urte berriagoa da bakarrik.

Euskaltzaindiak bi izenak onetsi ditu.

[aldatu] Ingurune naturala

[aldatu] Mendiak

 Sakontzeko, irakurri: Nafarroa Behereko mendiak

Okabe (1.466 m) lurraldeko tontorrik altuena da, Txardeka (1.440 m) bigarrena eta Urkulu (1.419 m) hirugarrena izanik.

Mendi hauek Mendebaldeko Piriniotan kokatuta daude eta Nafarroa Garaiaren mugan daude gehienak.

[aldatu] Ibaiak

 Sakontzeko, irakurri: Nafarroa Behereko ibaiak

[aldatu] Historia

 Sakontzeko, irakurri: nafarroako Erresuma

Baionako apezpikuarekin lotuta zegoen gehienez (Amikuze ordea Akitzerekin). Nafarroa Beherea 1530. urtea arte Nafarroa Garaiarekin bat egina zegoen, Nafarroa bakarra osatuz.

[aldatu] Banaketa administratiboa

 Sakontzeko, irakurri: Nafarroa Behereko eskualdeen zerrenda eta Nafarroa Behereko udalerrien zerrenda

Lurraldea 6 eskualdetan banatzen da:

• Agramont (Bidaxune)
• Amikuze
• Arberoa
• Baigorri-Ortzaize
• Garazi
• Oztibarre

Administratiboki 7 kantonamendutan banatuta dago, horietako hirutan Lapurdiko udalerriak ere barne dituztela eta beste batean (Donapaleukoan) Zuberoako mugan egonda.

Udalerri nagusiak hauexek dira:

1. Donapaleu (1.701 biztanle 1999an).
2. Baigorri (1.525 biztanle).
3. Donibane Garazi (1.417 biztanle).
4. Bidaxune (1.066 biztanle).
5. Donazaharre (880 biztanle).

[aldatu] Kultura

[aldatu] Hizkuntza

Euskararen erabilera (behe-nafarrera) oso zabaldua dago, lurraldeko 28.000 biztanletatik 17.000 euskaraz mintzatzeko gai dira, %61a. Iparraldeko bigarren lurraldea euskararen erabilerarekiko, Zuberoaren atzetik, %64a.

Identitateari dagokionez, Baxenabarreko %63 euskaldun jotzen du bere burua, %9ak neurri batean eta %24a ez du euskalduntzat jotzen bere burua.

[aldatu] Literatura

• Nafarroa Behereko idazleak

[aldatu] Musika

• Nafarroa Behereko musikariak

[aldatu] Bertsolaritza

• Nafarroa Behereko betsolariak

[aldatu] Antzerkia

• Nafarroa Behereko antzerkigileak

[aldatu] Hedabideak

• Egunkariak: "Le Journal du Pays Basque".
• Irratiak: "Gure Irratia".

[aldatu] Festak

• Apirilaren azken igandean: Nafarroaren Eguna, Baigorrin antolatutakoa Nafarroa Garaia eta Beherearen arteko batasun kulturala aldarrikatzeko.

[aldatu] Erreferentziak

[aldatu] Kanpo loturak

• "Baxe Nabarra" webgunea
• "Basa Nafarroko Turismo Bulegoa"
• Gure Irratia

	Nafarroa Behereko udalerriak
Ahatsa-Altzieta-Bazkazane • Aiherra • Ainhize-Monjolose • Aintzila • Aiziritze-Gamue-Zohazti • Akamarre • Aldude • Amendüze-Unaso • Amorotze-Zokotze • Anhauze • Arberatze-Zilhekoa • Arboti-Zohota • Arhantsusi • Armendaritze • Arnegi • Arrosa • Arrueta-Sarrikota • Azkarate • Baigorri • Banka • Bastida • Behaskane-Laphizketa • Behauze • Behorlegi • Bidarrai • Bidaxune • Bithiriña • Bunuze • Burgue-Erreiti • Buztintze-Hiriberri • Donaixti-Ibarre • Donamartiri • Donapaleu • Donazaharre • Donibane Garazi • Donostiri • Duzunaritze-Sarasketa • Eiheralarre • Erango • Ezkoze • Ezterenzubi • Gabadi • Gamarte • Garrüze • Heleta • Hozta • Ibarrola • Iholdi • Ilharre • Irisarri • Irulegi • Izpura • Izturitze • Izura-Azme • Jatsu Garazi • Jutsi • Labetze-Bizkai • Lakarra • Landibarre • Larribarre-Sorhapürü • Larzabale-Arroze-Zibitze • Lasa • Lekunberri • Lüküze-Altzümarta • Martxueta • Mehaine • Mendibe • Oragarre • Ortzaize • Ostankoa • Pagola • Samatze • Suhuskune • Uharte Garazi • Uhartehiri • Urepele • Zaro

	Euskal Herriko lurraldeak
Araba • Bizkaia • Gipuzkoa • Lapurdi • Nafarroa Garaia • Nafarroa Beherea • Zuberoa

	Frantziako eskualdeak
Frantzia metropolitarra : Akitania • Alsazia • Auvernia • Borgoina • Bretainia • Erdialdea • Xanpaina-Ardena • Franche-Comte • Frantziako Uhartea • Korsika • Languedoc-Roussillon • Limousin • Lorrena • Erdialdeko Pirinioak • Nord-Pas-de-Calais • Normandia Garaia • Normandia Beherea • Pays de la Loire • Pikardia • Poitou-Charentes • Proventza-Alpeak-Cote d'Azur • Rodano-Alpeak Itsasoz haraindiko eskualdeak : Guadalupe • Guyana • Martinika • Réunion

	Frantziako eskualde historikoak
Alsazia • Angoumois • Anjou • Artois • Aunis • Auvernia • Beaujolais • Berry • Biarno • Borboierria • Borgoina • Bretainia • Dofinerria • Flandriako konderria • Foix • Forez • Franche-Comté • Gaskoinia • Guiena • Frantziako Uhartea • Hainauteko konderria • Korsika • Languedoc • Landau • Limousin • Lorrena • Lyonnais • Maine • Marche • Nafarroa Beherea • Nivernais • Normandia • Orléanais • Perche • Pikardia • Poitou • Proventza • Roussillon • Saintonge • Touraine • Trois-Évêchés • Xanpaina