Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Indus

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Indus
Indus River
سندھ
Indus near Skardu.jpg
Datu orokorrak
Luzera 2.880 km
Geografia
Indus (fleuve).png
Koordenatuak 23° 59′ 40″ N, 67° 25′ 51″ E / 23.9944°N,67.4308°E / 23.9944; 67.4308Koordenatuak: 23° 59′ 40″ N, 67° 25′ 51″ E / 23.9944°N,67.4308°E / 23.9944; 67.4308
Herrialdea India eta Pakistan
Lurraldea Punjab
Hidrografia
Ibaiadarrak
Arroaren azalera 960.800 km²
Arro hidrografikoa Indus basin (en) Itzuli
Ur-emaria 6.600 m³/s
Iturburua Tibeteko goi-ordokia
Bokalea Arabiako itsasoa

Indus[1] (urduz: سندھ; sindhiz: سنڌو; punjabiz: shahmukhiz: سندھ, gurmukhiz: ਸਿੰਧੂ; hindi eta sanskritoz: सिन्धु; persieraz: حندو ; pashtoz: ّآباسن; tibeteraz: སེང་གེ།་གཙང་པོ Sengge Chu; txineraz: 印度; grezieraz: Ινδός; ingelesez: Indus River) Pakistango ibairik handiena eta luzeena da. Europan, antzinako Grezian Hindos eta antzinako Erroman Indus izenez ezaguna zen.

1947an India eta Pakistan banatu baino lehen, Indus Indiako azpikontinenteko bigarren ibairik inportanteena zen, Gangesen atzetik.

Ibilbidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ibaiak Tibeten du iturburua, 5.500 metroko altueran. Himalaiako haran nagusiak zeharkatzen ditu Kaxmir pasata Pakistanera ailegatzeko. Hiderabaden ibaiak delta bat sortzen du, eta azkenean Karatxiko portuan itsasoratzeen du.

Indusen luzera osoa ez da ezaguna eta 2.900 - 3.180 kilometro artean dago. Batez besteko emaria 6.700 /s da eta 1.081.700 km² azalera duen arroa du. Bere ahoa Omango Golkoan dago, 7.770 km² deltan.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sanskritoz सिन्धु (Sindhu) eta persiera zaharrez حندو (Hindu) etimologikoki mugako ibai gisa interpretatu da. Iraniera zaharreko *s > h aldaketa fonetikoa igartzen da bi formen artean, eta greziarren bidez Erromara iritsi zenean izena, hasierako kontsonantea galdu zuen Indus bilakatuz[2].

Izena eskualde geografiko handien izenen jatorrian dago, Sindh eskualdea eta batez ere Hindustan eta India, biak Hegoaldeko Asiako eskualde handiaren adiera historikoan ulertuta, hau da, ez bakarrik egungo India baizik eta Pakistan eta Bangladesh direna ere.

Indo forma erabili izan da euskaraz (gaztelaniazko bera, frantsesez Indus delarik), baina Indus arautua du Euskaltzaindiak 1996tik, eta berretsia 2012ko Asiako toponimiari dagokion 171. arauan[3].

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Indus haraneko zibilizazioaren hedadura eta toki nagusiak.

Indus harana antzinateko lehen zibilizazioetako baten kokapena izan zen. Hedapen handiko kultura izan zen, baina bere bi zentro ezagun eta handienak Harappa eta Mohenjo Daro dira.

Indusko zibilizazio honen arorik garatuena K.a. 2800-2500 urteen artean gertatu zen, eta fase horren amaierarako garatutako hiritar zibilizazio konplexua Egiptoko eta Mesopotamiakoaren parekagarria zen.

Idazkera zuen zibilizazioa zen, baina ez da dezifratzerik lortu, eta ez dakigu zibilizazioaren hizkuntza zein taldetakoa den.

Antzinean pertsiarrek ibaiari Sindhu zioten, izena Indiako azpikontinentean bizi ziren biztanle guztiei hedatzen: Sindhustan (Sindhuen herria).

Bere haranean K.a. 2300 eta 1750 artean, bere bazterretan Indus haraneko kultura sortu zen, antzinako kultura nagusienetako bat eta Mohenjo-Daro edo Harappa bezalako hirien sortzaile.

Ibaia ikusteko lehendabiziko europarra Alexandro Handia izan zen. Honek Indusen bere inperioaren ekialdeko muga ezarri zuen.

Ibaiadar nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Beas
  • Kabul
  • Ravi
  • Wakha
  • Shingo
  • Sutlej
  • Astor
  • Gilgit
  • Ghizar
  • Hunza
  • Gumal
  • Zhob
  • Zanskar
  • Kunar
  • Gar
  • Shyok
  • Shigar
  • Chenab
  • Jhelum
  • Suru Chu

Natur bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

180 arrain espezie baino gehiago bizi dira Indus ibaian, eta bere ibar eta uretan anfibio dibertsitate handia dago halaber (25 espezie). Ugaztunen aldetik, igaraba arrunta (Eurasiakoa, Euskal Herrirainoko hedadura duena) Lutrogale perspicillata igaraba bizi dira, eta arrisku larrian dagoen espezie bat, Platanista gangetica ur gezako izurde itsuaren Indusko sub-espeziea[4].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskaltzaindia. (2012-06-29). 171. araua: Asiako toponimia. . Noiz kontsultatua: 2013-02-10.
  2. (Ingelesez) Bailey, H. W.. (1975/10). «Indian sÍndhu-, Iranian hindu» Bulletin of the School of Oriental and African Studies (3): 610–611 doi:10.1017/S0041977X00048138 ISSN 1474-0699 . Noiz kontsultatua: 2020-05-20.
  3. «Indus - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus . Noiz kontsultatua: 2020-05-20.
  4. (Ingelesez) Braulik, Gillian T.. (2006-05-01). «Status assessment of the Indus River dolphin, Platanista gangetica minor, March–April 2001» Biological Conservation (4): 579–590 doi:10.1016/j.biocon.2005.11.026 ISSN 0006-3207 . Noiz kontsultatua: 2020-05-20.