Energia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Tximistak

Energia magnitude bat da; lana egiteko materiaren ahalmena da, beroa sortu, argia egin eta mugimendua eragitea ahalbidetzen duena.

Nazioarteko Sisteman joulea(j) da energia-unitatea, baina beste unitate batzuen bidez ere adieraz daiteke

Kontzeptu zientifiko bat da “aldakuntzak eragiteko ahalmenarekin” lotuta dagoena. Hala ere hitz bera zientziaren testuingurutik at ere maiz erabilia da. Zientzia arloan erabilpen zehatza eta esanahi doia ditu baina esparru ez-zientifikoetan askotan ez da zehetasun bera aurkitzen.

Zientziari dagokionez izari abstraktua da, sistema itxi baten estatu dinamikoarekin lotuta dagoena eta denboran zehar aldaezin agertzen dena. Esate-baterako zera esan daiteke: energia zinetikorik gabeko sistemak geldi daude. Sistema bat hasierako egoera batetik geroko egoera batera eramateko behar den lana, magnitudeari dagokionez, sistema horrek izan duen energiaren aldakuntzaren parekoa da.

Etimologia zatza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Grezierazko energia hitzetik sortu zen (en + ergon), gero latinez energia forma hartu zuen, eta hortik iritsi da gure egunotara (eusk., energia; ing., energy; gazt., energía; fran., énergie). Energia, beste gorputz batean aldaketak egitea edo aldatzea baimentzen duen gorputzen ahalmen bat da. Energiak efektu asko izan ditzake, hala nola, mugimendua, argia, tenperatura aldaketa… Era erraz batean esateko, energia, sistema batek lana (Joule) egiteko duen ahalmenaren neurria da. Egoera fisiko eta kimikoan ematen diren aldaketek badute eragina energian. Badago esaldi bat energiari buruz hau dioena: “Energia ez da sortzen, ezta deuseztatzen ere, transformatu baizik.” Esaldi honetan beranduago sakonduko gara.

Energia motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Energia zinetikoa: Energia hau gorputzek mugitzean lortzen dutena da. Energia hau garbi agertzen da, adibidez, kotxe batek istripua edukitzen duenean (Ec)
  • Energia potentziala: gorputzek beren posizioa dela-eta duten energia mota da (Ep).
  • Energia potentzial grabitatorioa: Lurrazaletik altuera batera egoteagatik gorputzek duten energia mota da. Adibide argienetako bat zentral hidroelektrikoarena da (g).
  • Energia elektrikoa: korronte elektrikoak duena da. Zentral elektrikoak deritzen eraikin handietan sortzen da, sorgailu elektrikoen bidez. Pila lehorretan edo metagailu elektrikoetan (bateria hitzez ere ezagutuan) ere sortzen da honako hau.
  • Energia nuklearra: Energia nukleo atomikoetatik dator. Fusio eta fisio-erreakzio nuklearretatik datorren energia mota da. Nukleoak zatitzen (fisioa) edo batzen (fusioa) direnean sortzen da. Horrelakoetan, nukleoen masaren parte bat energia bihurtzen da.
  • Energia termikoa: Gorputz batek, bere tenperatura, bolumen, presioa eta egoera fisikoa direla eta duen energia. Barne energia bezala adierazten da maiz.
  • Energia kimikoa: naturako konposatu guztiek dutena da, barneko loturen energiaren kausaz. Bai materia bizigabean eta bai materia bizidunean gertatzen diren erreakzio kimikoetan agertzen da, hau da, naturako substantzia guztiek duten energia mota hau atomoak biltzeko indarraren ondorioz.
  • Erradiazio-energia: erradiazio elektromagnetikoak duena da, adibide argiena argiak duena, beraz, eguzki-energia da garrantzitsuena, izan ere azpimarratzekoa da, Lurrean dugun energia gehiena Eguzkitik datorrela.

Energiaren kontserbazioa eta degradazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

“Energia ez da sortzen, ezta deuseztatzen ere, transformatu baizik.” Esaldi honek, munduan, momentu honetan, energia kopuru jakin bat dagoela eta kopuru hori inoiz ez dela aldatuko esan nahi du, izan ere, energia transformatzen joaten da, eta mota bateko energiatik beste mota bateko energiara pasa daiteke, baina inoiz ez desagertu.

  • Degradazioa: Hala ere, energia degradatu egin daitekeela esaten da, hau da, erabilgarria izateko gaitasuna gal dezake, nahiz eta prozesuan zehar ez den energia apurrik ere galtzen. Adibidez, auto batek, erregai gramo batean daukan energiarekin gurpilak bira ditzake eta erregaia erretzean, eta horrela energia modu erabilgarri batean transmititzen da. Erregaia erretzen ari den bitartean, bero moduan beste energia mota bat ere transmititzen da, eta energia hori naturara pasatzen da, beraz, ez da modu erabilgarri batean transmititzen, izan ere, autoak ezin du energia hori erabili.
  • Kontserbazioa: Kontserbazioaren legearen definizioa honako hau izango litzateke: Sistema isolatu batean energia-mota guztien baturak konstante dirauela, hau da, energia ez sortzen ez deuseztatzen, baizik transformatu soilik egiten dela dioen legea. Termodinamikaren Lehen Legearen baliokidea da.

Izatez, energiaren kontserbazioa ez da naturan gertatzen diren fenomenoen deskripzioa, fenomenoen bilakaerari buruzko baieztapena baizik: energia izeneko kantitatea, edozein fenomeno fisiko gertatzen dela ere, aldatu gabe geratzen den kantitatea da. Hau da, sistema baten energia-mota desberdinetan dagoelarik, horien guztien batura beti berbera da, fenomeno fisikoa gertatu aurretik eta fenomeno fisikoa gertatu ondoren.

Energia berriztagarriak eta ez-berriztagarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berriztagarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingurumenaren degradazioa, garapen-bidean dauden herrialdeen eta herrialde garatuen arteko desoreka energetikoa, eta baliabide erregaien ahitzea, energia berriztagarrien garapena bultzatu duten faktoreak dira.

Energia berriztagarriek komunean dituzte hainbat ezaugarri:

Energia tradizionalek ingurumenari egiten diotena baino kalte txikiagoa edo batere kalterik ez dute eragiten.

  • Inbertsio handiak eskatzen dituzte normalean.
  • Agortezinak edo oso ugariak dira.
  • Baliabide naturalen aprobetxamendua suposatzen dute.

Erabili ahala inoiz agortuko ez diren energiak dira.Ingurumenarekin errespetutsuak dira eta inguruan eskuratu daitezke.

  • Eguzki-energia. Honako hau, eguzkitik Lurrera erradiazio elektromagnetiko itxuran iristen den energia mota da. Eguzkia iturri agortezina da, eta energia termikoa edo elektrizitatea sortzeko erabiltzen dugu.
  • Biomasa. Prozesu naturalek eraturiko konposatu organikoetatik lortzen da. Esate baterako, hondakinen hartziduraren ondorioz sortutako biogasa edo azukreen eraldaketa bidez lortutako alkohola energia-iturri biomasikoak dira. Naturatik zeharka edo zuzenean ateratzen den energia-erregaia da biomasa.
  • Eolikoa. Haizeak eragiten edo sortzen duen energia da. Gizakiak erabili zuen lehenengoetarikoa izan zen errotak eta abar mugitzeko, eta gaur egun ere erabiltzen da errota industrialei, bonbei…energia eman edo eta mugiarazteko.
  • Hidraulikoa. Ibaietako ura da energia honen sortzailea. Ura urtegi batean bilduko da, eta gero, altuera handi batetik erortzen utziko da turbina baten gainera, eta turbina horrek, jiratzean, elektrizitatea sortuko du. Zentral hidraulikoak jartzeko lekurik aproposenak presetako ur-jauziak dira. XIX. mendearen bigarren erdialdean sortu zen Frantziako Alpeetan.
  • Itsas-energia. Energia lortzeko balio duten hiru itsas fenomeno daude: olatuak, mareak eta sakontasunaren araberako tenperatura-aldaketak eta horiek aprobetxatzen dira elektrizitatea lortzeko… Itsas-zentralak soilik mareak asko mugitzen diren tokietan daude.
  • Geotermikoa. Lurrak bero itxuran gordetzen duen energia da. Gizakiak antzinatik erabiltzen du. Hori lortzeko, ura zorupean jartzen da, barnealdeko berotasuna oso handia den tokietan. Ur hori berotzean, ur-lurrun bihurtu, eta ur-lurruna elektrizitatea sortzeko erabiliko da.

Ez-berriztagarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erabili ahala agortzen diren energia-iturrietako energiak dira.

  • Petrolioaren errekuntzatik sortutakoa. Petrolioa erregai fosila da, kolore ilunekoa eta likidoa. Bere osagaiak hidrokarburo-nahasketa bat sufrea, oxigenoa eta nitrogenoa dira, neurri aldakorretan.
  • Gas naturalaren errekuntzatik sortutakoa. Substantzia erregai gaseosoen nahastea da: metanoa, etanoa, propanoa, butano nitrogenoa, karbono dioxidoa, hidrogeno sulfuroa, helioa eta argona.
  • Ikatzaren errekuntzatik sortutakoa. Ikatza erregai fosila da, Aro primarioaren aldi Karboniferoan metatutako landare hondarrek jasandako eraldaketen azken emaitza. Lau ikatz-mota daude: antrazita, harrikatz, lignito eta zohikatza.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Energia Aldatu lotura Wikidatan