Egia-oste

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Hedabideen bidez jasotzen ditugun berriak.

Egia-ostea edo post-egia (ingelesez: post-truth edo post-factual politics) 2016an sortutako neologismo bat da, eta politikan emozioak eta sentimenduak egiari gailentzen zaizkiola adierazteko erabiltzen da.[1] Kultura politiko baten isla da zeinetan eztabaidetan emozioak lehenesten diren politikaren xehetasunen gainetik. Hala, egitate faktualak alboratuak geratzen dira.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Terminoaren zentzu tenporala (ostea) gailentzea edo gainditzea aldaeran ulertu behar da batez ere, hau da, egiaren ondoren gertatzen dena baino, egia bera gainditutzat jotzen da termino honen funtsa, dagoeneko egia ez baita garrantzizkoa.[2] Egia-ostea eta egia faltsifikatzea edo manipulatzea ez dira berez gauza berdina, izan ere, kontzeptu berri honetan egia bigarren maila batean geratzen baita. Bizitza politikoaren aspaldiko kontua den arren, interneten zabalkundetik hona nabarmenagoa den gertaera da. Terminoaren jatorria 2010ean dago eta David Roberts blogariari egozten zaio. Adituen ustetan, egia-ostearen gorakadarako hiru faktoreak hauek arteko konbinazioa gertatu da: 24 orduko albiste zikloak, albisteen arteko desoreka eta sare sozialen ubikuitate hazkorra.[3][4][5][6][7] 2016an Oxford hiztegiak Urteko Hitza izendatu zuen; izan ere, Britainia Handiko Brexita eta AEBko presidentea aukeratzeko hauteskundeetan oso nabarmena egin zen.[1][2]

Nola gertatzen den[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Banakoak boterea duten sektoreek (hedabideak, botere politikoak nahiz ekonomikoak...) «sortzen» dituzten egiez fidatzen direnean gerta daiteke, egia horiek errealak direla pentsatzean. Modu honetan, biztanleria manipulazio edo gezur baten menpe gelditzen edo pozoitzen da

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Filosofian egia kontzeptua antzinatik erabilia izan da; hala nola, Platonek (Sokratesen bidez) ezagueraz egiten diren baieztapenen arriskuaz ohartarazi zuenean. Sokratesek uste zuen ezjakintasuna “konpongarria” zela, hau da, pertsona bat ezjakina bazen ere, irakatsi ahal zitzaiola. Azken finean, banako askok egia osotasunean ezagutzen dutela uste izateak,  faltsutasunaren jarrera (gezurrak esatea) areagotzea eragiten du.

Oxfordeko Unibertsitateak ematen duen definizioa honako hau da: sentimenduek askotan gertaerek baino balio gehiago izaten dute. Oxford hiztegiaren arabera, egia-ostekoaren kontzeptua 1992an erabili zen lehenengo aldiz, Steve Tesich dramaturgo estatubatuar-sobietarraren saiakeran (The Nation).

Egia-ostea benetan zer den hobeto ulertu ahal izateko, beharrezkoa da bere baitan dauden edo egon diren faktoreak aztertzea.

Oro har, egia-ostea zientziaren negazionismotik dator. Negazionistek sinetsi nahi ez duten guztia zalantzan jartzeko ohitura izaten dute eta beraien interesetara hobeto egokitzen diren gertakariak, aldiz, guztiz onesten dituzte. Ezin da erreala den gertakari bat eraldatu, gure interesen sarean ondo egokitzen ez den arren. Zientzian adituak ez diren banakoek onuragarria ikusten dute, beraien interesean, zientziaren aurkikuntza guztiak zalantzan jartzea.

Zientziarekiko negazionismoa 1950eko hamarkadan hasi zen Ameriketako Estatu Batuetan, tabakoaren industriarekin batera. Tobacco Industry Research Committee batzordeko zenbait zientzialarik zenbait taktika erabili zituzten, tabakoaren gaitzei buruz plazaratzen zen informazio guztia zalantzan jartzeko. Esan beharra dago, negazionismoa garatzeko eredu ezin hobea bilakatu zela. Azken finean, beraien helburu nagusia gizartea konbentzitzea zen, hau da, tabakoak minbizirik sortzen ez zuela sinestaraztea. Beraien taktikek arrakasta izan zuten, batez ere, zientziak ez zuelako inoiz bilatu minbiziaren eta zigarroen arteko loturarik. Egoera hartaz baliatuz, beraien produktua merkatu mundialean saltzeko aukera izan zuten, inongo eragozpenik gabe. Tabakoaren enpresek, hala ere, bazekiten saltzen ari ziren produktu horren kontsumoaren ondorioak zeintzuk ziren. 1998an gezur guztiak kaleratuak izan zirenean, enpresa hauek salatuak izan ziren, banakoen bizitzekin jolasteagatik (1953. urtetik). Labur esanda, metodo ezberdinak erabili zituzten enpresa hauek: zenbait aditu kontratatzen zituzten hedabideei bi istorio mota zeudela iradokitzeko, harreman publikoen laguntzaz beraien jarrera bultzatzen zuten, gobernuari presioa egiten zioten edota jendartearen nahasketaz baliatzen ziren, ikerketa zientifikoen inguruko zalantzak areagotuz.

Eta nola iritsi ziren hain urruti? Taktika hauen arrakasta ikusita, jarraian zetorren kanpaina (berotze globalarena) zalantzan jartzen hasi ziren.

Berotze globalari dagokionez, bi ikuspuntu nagusitu ziren; alde batetik, berotze globalaren eragilea jendartea dela uste dutenak (zientzialari gehienek babesten dutena), eta bestetik, hori zalantzan jartzen dituztenak. 2013an, 4000 artikuluz eginiko ikerketa baten bidez, gizartearen % 97ren iritziz berotze globalaren eragile nagusia gizakia zela baieztatu zuten; baina egun, iritzi publikoari zuzendutako inkestetan, estatubatuarren % 27k soilik  pentsatzen du gizakiaren ondorioz gertatzen dela.

Azken batean, errealak diren gertakariak banakoen interesekin bat ez badatoz, baztertu egiten dituzte, eta horrela, beraien interesen arabera eraikitako beste gertakari batzuk sortzen dituzte. Hau izango litzateke egia-ostekoaren gaur egungo errealitatea; honen ondorioz, gizarteak gai askoren inguruan nahastuta jarraitzen duelarik.

Donald Trumpek, adibidez, gai andanen inguruko informazio erreala eduki arren, une oro borondatezko ezjakintasunaren jarrera hartzen du.

Ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egun, egia-ostearen inguruan erabiltzen diren taktikak egiarekiko negazionistek iraganean egindako kanpainetan oinarritzen dira; hauen helburua zientzialarien kontsentsua garaitzea zen, xedea lortu zutelarik. Azkenean, honen ondorioz, egia-ostea gure inguruan uneoro edozein artikulu edo albisteetan normaltasunez aurkitu eta ikusi dezakegu[8][9].

Egia-ostea gainditzeko eman diren proposamenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekimen anitz daude fenomeno honen aurka eta horietako bat, slow journalism delakoa da; kazetaritza geldoa, alegia. Ekimen hau aspaldikoa izan arren, gaur egun oso ospetsua bilakatu da. Rob Orchardy eta Marcus Webb kazetari ingelesak izan ziren ekimen honen arduradunak; lan eskerga egin dutelarik plataforma honen lanketa eta garapenean. Kazetari hauek, albiste bat argitaratzean, honen ondorioak zeintzuk diren jakin arte itxaroten dute, eta hauen berri izan ostean argitaratzen dute aldizkaria; batez ere, ematen den informazioaren fidagarritasuna egiaztatzeko. Kazetari hauen helburua eskuratzen den informazioa zalantzan ipinaraztea da, gizarteak honen inguruan hausnartaraztea; izan ere, informazio hori ziurtatu gabe egon daiteke[8][9].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   «Egia ostea» Berria . Noiz kontsultatua: 2017-01-11 .
  2. a b   Aizpuru, Ramon Etxezarreta (2017-01-02) «PGrakoak: POS2016» PGrakoak . Noiz kontsultatua: 2017-01-11 .
  3. (Ingelesez)  «Life in post-truth times: What we share with the Brexit campaign and Trump» Times of India Blog . Noiz kontsultatua: 2017-01-11 .
  4. (Ingelesez)  Connor, John (2014-07-18) «Tony Abbott's carbon tax outrage signals nadir of post-truth politics» The Age . Noiz kontsultatua: 2017-01-11 .
  5. (Ingelesez)  Alcorn, Gay «Facts are futile in an era of post-truth politics» The Age . Noiz kontsultatua: 2017-01-11 .
  6. (Ingelesez)  «Yes, I’d lie to you» The Economist . Noiz kontsultatua: 2017-01-11 .
  7. (Ingelesez)  «Free speech has met social media, with revolutionary results», New Scientist, 2016-06-01, . Noiz kontsultatua: 2016-07-11 .
  8. a b   McIntyre, Lee (2018) Posverdad Cátedra ISBN 9788437638690 PMC 1057893227 . Noiz kontsultatua: 2019-05-11 .
  9. a b (Gaztelaniaz)  Para todos La 2 - 11/02/17 - RTVE.es 2017-02-11 . Noiz kontsultatua: 2019-05-11 .

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Mclntyre, L. “¿Qué es la posverdad?"  (Kontsulta 2019-03-08).
  • Mclntyre, L. “La negación de la ciencia como hoja de ruta para entender la posverdad” (Kontsulta: 2019-03-08).
  • Para todos La 2 (2017). Para todos La 2. [Online bideo fitxategia], eskuragarri hemen: http://www.rtve.es/alacarta/videos/para-todos-la-2/para-todos-2-11-02-17/3910850/ (Kontsulta: 2019-03-13).

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]