Hannah Arendt

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Hannah Arendt
Hannah Arendt 1975 (cropped).jpg
Bizitza
Izen osoa Hanna Arendt
Jaiotza Hannover1906ko urriaren 14a
Herrialdea  Alemania  1937)
baliorik ez  (1937 -  1951)
 Ameriketako Estatu Batuak  (1951 -
Bizilekua Hannover
New York
Talde etnikoa alemaniarra
judua
Lehen hizkuntza alemana
Heriotza Upper West Side1975eko abenduaren 4a (69 urte)
Heriotza modua berezko heriotza: miokardio infartu akutua
Familia
Ezkontidea(k) Günther Anders  (1929 -  1937)
Heinrich Blücher  (1940ko urtarrilaren 16a -  1970eko urriaren 30a)
Hezkuntza
Heziketa Heidelbergeko Unibertsitatea doktoretza
Friburgoko Unibertsitatea
Marburgoko Unibertsitatea : filosofia
Hezkuntza-maila doktoretza
Doktorego ikaslea(k) Elisabeth Young-Bruehl Itzuli
Hizkuntzak alemana
ingelesa
Irakaslea(k) Martin Heidegger
Karl Jaspers
Jarduerak
Jarduerak filosofoa, historialaria, idazlea, politologoa, saiakeragilea, unibertsitateko irakaslea, soziologoa eta autorea
Enplegatzailea(k) Princetongo Unibertsitatea
Yale Unibertsitatea
Columbiako Unibertsitatea
The New Yorker
Chicagoko Unibertsitatea
Wesleyar Unibertsitatea
Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn
Northwestern Unibertsitatea
Brooklyn College Itzuli
Lan nabarmenak The Origins of Totalitarianism Itzuli
The Human Condition Itzuli
Eichmann in Jerusalem Itzuli
On Revolution Itzuli
Jasotako sariak
Nominazioak
Influentziak Edmund Husserl, Karl Jaspers, Martin Heidegger, Edmund Burke, Gilbert Keith Chesterton, Montesquieu, Alexis de Tocqueville, Walter Benjamin, Hans Jonas Itzuli, Jesus Nazaretekoa, Joan Duns Eskoto, Nikolas Makiavelo, Platon, Karl Marx, Sokrates, Franz Kafka, Agustin Hiponakoa, Carl Schmitt Itzuli, Paulo Tartsokoa, Immanuel Kant, Aristoteles eta Søren Kierkegaard
Kidetza Ameriketako Estatu Batuetako Arte eta Letren Akademia
Alemaniako hizkuntza eta literatura akademia
Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioa judaismoa
IMDb nm3061127 eta ch0307036
www.hannaharendtcenter.org/

Hannah Arendt (Hannover, Alemania, 1906ko urriaren 14a - New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1975eko abenduaren 4a) judu jatorriko politika-ikertzaile alemaniarra izan zen. Bere lan gehiena boterearen gaineko azterketetara bideratu zuen, eta bereziki politika, autoritatea eta totalitarismoa ikertu zituen. Arendtek gehien aztertu zituen ideien artean politikaren natura eta bizitza politikoaren inguruko auziak daude. Askatasuna eta berdintasuna, elkarren lehiakide beharrean, guztiz osagarriak direla aipatzen zuen; askatasuna, Arendten ustez, "berdinen" artean bultzatutako ekintza politikoaren emaitza da.

Bizitzan izandako esperientzia gogorrek bultzatu zuten Arendt pentsamendu mota tradizionalak zalantzan jartzera. Arendtek, bere garaia, XX. mendeko historia, eta garaiko egoera landu eta hausnartu zituen. Haren teoria politikoan zerikusi gehien izan duen alderdia, judua izateagatik izan zuen bizipena da. Haren ustez, politikaren oinarriak askatasuna eta justizia dira, eta horrek kontraesan bat dakar "herri hautatua" izatearekin.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hannah Arendt jatorri juduko familia sekular batean jaio zen Alemaniako Linden hirian (g.e. Hannover hiriko zatia). Haurtzaroa Königsbergen igaro zuen (g. e. Kaliningrad) eta aitaren heriotzaren ondoren (1913), bere heziketa amaren esku geratu zen..

1923an, 17 urterekin, ikastetxea utzi behar izan zuen, diziplina arazoak zirela eta. Orduan, Berlinera abiatu zen, han kristau teologiako ikasketak egin zituen eta lehenengo aldiz Søren Kierkegaarden obra aztertu zuen. 1924an Königsberg-era itzuli zen, han bere kabuz aurkeztu eta gainditu zuen unibertsitatera sartzeko azterketa.

Arendtek Berlineko Unibertsitatean hasi zituen ikasketak (testu klasikoak eta teologia kristauan), eta 1924an Marburgoko unibertsitatean sartu zen. Bertan, urtebetez Martin Heideggerren eta Nicolai Hartmannen eskutik Filosofiako klaseak jaso zituen, baita Rudolf Bultmannek eskaintzen zituen teologia protestantearen ikasketak ere. 1925ean, Heideggerrekiko harremana hasi zuen (nahiz eta gerora, Friburgoko unibertsitateko errektore zela, nazien aldeko jarrera agertu zuen.) , urtebetera bukatuko zena.

Ondoren, Heidelbergera joan zen, han, Heideggerren adiskide zen Karl Jaspers filosofo existentzialistarekin batera ikasketak jarraitzeko. Jaspersekin batera bere tesia idatzi zuen San Agustinek maitasunari buruz zuen pentsamenduaren inguruan (Der Liebesbegriff bei Augustin).

1929an, Gunther Stern filosofo judu gaztea ezagutu zuen eta 1930ean ezkondu ziren. 1929an argitaratu zuen bere tesia (Der Liebesbegriff bei Augustin) Berlinen. Tesi horretan Heidegger eta Jaspers-en filosofiak lotzen ditu. Arendtek kritikak jaso zituen San Agustin filosofo bezala tratatu zuelako eta ez elizaren aita bezala, eta ez zuelako aipatu literatura teologiko garaikideagoa. 1926tik aurrera eta hurrengo urteetan politika Judu eta Sionistetan parte hartzen hasi zen.

1932rako Arendtek herrialdetik aldegitea aukeratzat zuen, baina, hasiera batean, Alemanian geratu zen.Bere senarrak 1933an Parisera emigratu zuen, eta Naziak boterera heldu ahala, Gestapok ikertu egin zuen eta arriskutik ihes egiteko Parisera erbesteratu zen. bertan bere jarduera politikori ekin zion. Parisen, Kurt Blumenfelden aholkuak jarraituz erakunde Sionista batentzat lan egiten hasi zen, horrela ,hasi berri zen juduen jazarpena ikertzen. Bere etxea eskaini zuen ihesbidean zeudenen babesleku bezala. Zientzien arloan, antisemitismoaren inguruko azterketak egin zituen eta konferentziak eskaini zituen elkarte desberdinentzat Freie Deutsche Hochschule Paris 1935ean erbestean sortutako eskolan. 1933an Gestapok 8 egunetarako kartzelaratu zuen eta 1937an nazionalitate alemana ukatu zioten.

Gerraren hasiera eta kartzelaratzearekin batera, 1941ean  Estatu Batuetara ihes egitea erabaki zuen bere ama eta bigarren senarrarekin (Heinrich Blücher poeta, filosofo eta marxista alemaniarra).1951an, nazionalitate estatu batuarra lortu zuen. New York-en bizitako tartean Alemanez idatzitako aldizkari batentzat idatzi zuen (Aufbau), eta Commission on European Jewish Cultural Reconstruction erakundearentzat ikerketak egin zituen. 1944an hasi zen politika arloko lehen lan nagusia lantzen (Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft ), 1951an argitaratuko zena.

Bigarren Mundu Gerra amaitu ostean, Alemaniara itzuli zen. Bertan, Youth Aliyah taldearekin lan egin zuen, Holokaustoan hildako juduen seme-alabak Palestinako kibbutzetara eramateko taldean, hain zuzen. 1950ean AEBko hiritar bihurtu zen, eta ordutik aurrera bertako hainbat unibertsitatetan irakasle aritu zen, besteak beste, Berkeley, Chicago, Yale, Princeton...

1961ean Jerusalemera bidaiatu zuen, New Yorkereko kazetaritzat, Adolf Eichmannen epaiketa jarraitzeko. Bi urte geroago, 1961ean,  epaiketan gertatutakoari buruzko hausnarketak argitaratu zituen, eta, horiek, eztabaida piztu zuten. Hausnarketok, The New Yorker aldizkarian eta Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil liburuan bildu zituen.

60ko hamarkadatik aurrera, Estatu Batuetako krisi politikoa izan zuen aztergai, eta horren islada da 1972ko Crises of the Republic: Lying in Politics, Civil Disobedience on Violence, Thoughts on Politics, and Revolution  liburua. Bizitzaren azken uneetan, hasierako kezketara itzui zen, hau da, filosofiara. Hannah Arendt 1975ko abenduaren 4ean hil zen, bere azken lana  bukatu gabe utzita. 69 urterekin hil zen eta New Yorkeko Bard Collegen hilobiratu zuten, bere senarra irakasle izandako unibertsitatean.

Obra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bizitza aktiboaren gramatika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hannah Arendten iritziz, totalitarismoak ez du gizakiaren arrastoa guztiz ezabatu. Orduan, gure buruari honakoa galdetu behar genioke : zer da gizakia egiten gaituena? Galdera horren erantzunak, bere ustez, besteekin dugun elkarbizitzarekin du erlazioa. Hau da, gizakia besteekin erlazionatzen den izaki bat da. Bada, pertsonen arteko erlazio horri politiko deritzo, publikoki hitz egiten duelako eta besteekin erlazionatzen delako.. Bere aburuz, gure existentzia espazio publiko-politiko baten menpe dago. Arendtek mundu politikoa analizatzen du, gero, mundu horren ezaugarriak identifikatzeko eta analizatzeko eta horrela, bizitza politikoaren oinarrizko gramatika zein den adierazten du.

Giza bizitzaren baldintzatzailea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere helburua ez da "giza natura"ren teoria berri bat proposatzea, "giza baldintzak" aztertzea baizik. Beste modu batera esanda, gizakia jaiotzetik baldintzatzen duten kondizioak aztertzen ditu: bizitza, jaiotza-tasa, hilkortasuna, aniztasuna eta lurra. Gizakiak baldintzatutako izakiak garela azaldu nahi du horrekin Hannahk; orduan, egiten ditugun ekintzak kondizio horien menpe egongo dira. Era berean, baldintza horiek bizitza aktiboarekin erlazionatuta egongo dira. Hau da, antzinako polisetan bizitza aktiboa zen, eta ideala komunitate politikoari (polis-aren eta autogobernuaren zereginak) eskainitako bizitza zen. Bere helburua bizitza aktiboak duen esanahia berpiztea eta galera horren zergatia aztertzea izan zen. Bizitza aktiboa hiru jardueren bitartez adierazten da: lana, beharra eta ekintza. Hirurak bat datoz zerbait egitearekin, eta, era berean, jada aipatu diren baldintzekin.

Landu eta fabrikatu[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espeziearen eta gizabanakoaren iraupenerako balio du lanak Arendten iritziz, lana ez dago askatasunarekin lotuta, izan ere historiak erakusten digu beharraren menpeko taldeek egiten zutela, adibidez: esklaboek, emakumeek, morroiek edo proletalgoak. Ekintza gogorra eta neketsua izan arren, gizakiaren iraupenerako beharrezkoa da.

Lanaren harira, gizabanakoa bere existentzia finituari buruz hausnartzen hasten da. Orduan, ideia horretatik aldentzeko gizakiak bere mundu artifiziala eraikitzen du, mundu naturalaren paraleloa dena, eta horregatik, material desberdinez egindako objektuak sortzen ditu. Arendtek esaten du, artifiziala den mundu hori egonkorra dela, eta gizabanakoek sortzen dituzten objektuekin eta fenomenoekin erlazio pertsonalak sortu ditzaketela. Adibide on bat etxera bueltatzeko nahiaren sentimendua izan daiteke; izan ere, etengabe mugimenduan dagoen munduan gizaki batek ezin du sentimendu hori izan.

Filosofoak arbeiten (landu) eta herstellen (fabrikatu) kontzeptuak bereizten ditu. Lan-produktuak kontsumo-ondasunak dira, eta, fabrikazio-produktuak, ostera, beharrezkoak edo erabiltzen direnak.

Ekintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eta azkenik das Handeln (ekintza) hainbat gauzetarako balio du. Esate baterako, elkarte politikoak eratzeko eta mantentzeko, belaunaldiek jarraipena izan dezaten baldintzak sortzeko, eta historian zehar oroitzeko. Gizabanakoen artean ohiko jarduna da, eta gizakien bereizitasuna, desberdintasuna eta aniztasuna erakusten ditu.

Hannah Arendten ustez, ekintzaren oinarria esparru publikoan gertatzen zen interakzio politikoa da, eta funtsezko da beretzat. Adibidez, komunikazioa, hau da, momentu aproposetan hitz egokia aurkitzea, jada ekintza bat da. Eta, Arendtek azpimarratzen du gizakiak pertsona dela jakin arren, badakiela ekintzarik egin ezean ez dutela gizaki gisa aitortuko.

Hannahren aburuz, ekintza horren, edo vita activa horren adibide argiena, Antzinako Greziaren polisetan aurkitu daiteke. Alde batetik, lana, esparru pribatuan, etxeetan egiten zen, eta ekintza, berriz, agorako esparru publikoan. Leku publiko horretan vita activa gertatzen zen, berdinen artean izaten zen komunikazioa, osaketa eta askatasun politikoa

Vita activaren esparruak: pribatua, publikoa eta soziala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Vita activa eratzen duten ekintza bakoitza esparru desberdinetan gertatzen da: esparru pribatuan, esparru publikoan eta esparru sozialean. Oso argi uzten ditu hiru esparru horien mugak, izan ere, ekintza horietako bat bere esparrutik kanpo gauzatzen bada ondorio latzak eragin ditzake.

Alde batetik, esparru pribatua, etxearen eta familiarekin lotzen du, eta bertan lana izaten da oinarri, bizitza zikloa mantentzen duena. Arendtek azaltzen du esparru horretan kanpoko gertaeren aurrean babesa aurkitu daitekeela eta naturala den esparru bat dela.

Beste aldetik, esparru publikoak besteekiko existentzia ahalbidetzen du. Hau da, ekintzaren eta diskurtsoaren bitartez gure existentzia ezagutarazten diegu besteei. Baina, era Modernoan esparru publikoaren eta pribatuaren mugak borratu dira eta hirugarren esparru bat sortu da: esparru soziala. Eta Hannahren ustez, esparru horren sorrerak esparru pribatuan zegoena esparru publikora pasatzea eragin du.

Guztiok ez gara Eichmann[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Filosofia arendtiarrarentzat, munduarekiko dugun ardura medio, beharrezkoa da oso herritarren konpromisoa.

Taldearen eta gizabanakoaren erantzukizuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arendten iritziz, mundua zaintzeko eta mantentzeko ardura dugu, amor mundi deritzona, eta iraganetik etorkizunera luzatzen den ardura da. Gehien bat etorkizunari dagokio, hau da, gizakiok indarkeriaren ondorioz gure baitako aniztasuna ez deuseztatzeko ardura dugu. Baina, Hannahk erruduntasuna eta ardura bereizten ditu. Erruduntasuna guztiz pertsonala da, hau da, ekintzaren araberako subjektu bat seinalatzen du; gainera, guztiz ezeztatzen du erruduntasun kolektiboa. Eta ardura, aldiz, beste bati edo talde bati egozten dio.

Pentsatu eta epaitu[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Epaitzeko dugun gaitasuna, zalantzarik gabe, pentsatzeko ahalmenarekin lotuta dago. Pentsamendua azterketa eta galdetzearekin uztargarria da. Baina, era berean, epaiketa on bat izateko hiru baldintza bete behar dira: lehenengoa, mendekotasunik eta aurreiritzirik gabeko pentsamendua izatea; bigarrena, pentsamendu kontsekuentea izatea; eta, azkena, enpatiaz pentsatzea, pentsaera zabala deritzona. Azken hori, Hannahren iritziz, pentsamendu politiko perfektua izango litzateke, Eichmannek ez zuena.

Iraultzari buruz[aldatu | aldatu iturburu kodea]

On Revolution liburuan, Arendtek modernitatean izan ziren iraultza prozesuak ikertzen ditu, garaian izan ziren askapen prozesuak (constitutio libertatis) analizatzeko; batez ere, AEBtako eta Frantziako iraultzak aztertu zituen. Bere ustez, iraultzaren ideia nagusia askatasuna lortzea da, alegia, askatasuna agerikoa den egoera politiko berria eskuratzea. Eta, berak iraultza horien ondorioz sortu ziren gizarteak kritikatzen ditu, eta horretarako, iraultza hitzaren definizio ezohikoa erabiltzen du. Lan honen helburu nagusia espiritu iraultzailearen ezaugarriak determinatzea da, nolakotasun horietan aurkitzen duelako gizakien ekintza eta zerbait berria sortzeko aukera.

Frantziako Iraultza eta Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerra alderatzen dituenean, lehenengoaren porrota eta bigarrenaren garaipena azpimarratzen ditu. Bien arteko desberdintasunaz konturatzen da, lehena iraultza soziala izan zela, eta bigarrena, politikoa. Hannahk esaten duen moduan frantziar iraultza aurretik oinarrian arazo soziala (txirotasunaren ondorioz bazegoen gosea) zegoen. Baina, AEBtako iraultza aurretiko egoera desberdina zen eta askatasuna lortzeko egoera mesedegarriagoa, ez baitzegoen indarkeriarekin kutsatuta. Bada, bi iraultzak konparatzean, AEBtako iraultzari buruz honako ezaugarria azpimarratzen du: politika, taldean egindako ekintza bezala ulertzen dutela.

Ez hori bakarrik, esaten du ordezkari bidezko demokrazian herriak ezin duela bizitza politikoan parte hartu. Horren ondorioz, alderdietako ordezkari bidezko demokraziaren ordez, langile kontseiluz edo sobietez eratutako errepublika egituratzea proposatzen du.

Langile kontseiluen sistema elementuak agertzen dira iraultza guztietan. Kontseilu horiek bakezale gisa deskribatzen ditu, alderdikoi bezala eta Estatu berria sortzeko nahitaezkoak.

Totalitarismoaren jatorriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hannah Arendten lehen lan nagusia 1951an argitaratu zen. Bere obraren lehen zatian, Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft (totalitarismoaren jatorriak), Arendtek,  antisemitismoak XVIII eta XIX. mendeetan izandako  garapena  berreraikitzen du. Bigarren zatian, XIX eta XX. mendeko arrazakeriaren eta inperialismoaren funtzionamendua aztertzen du, eta, azken zatian, totalitarismoaren bi ereduak aurkezten ditu: nazionalsozialismoa eta estalinismoa. Arendten ustez, bi eredu horiek eredu totalitaristen definizioa erakusten digute.

Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft lanean azalpena eman nahi dio garai hartako gertaera suntsitzaileei, Alemania naziaren boteretzeari  eta baita estalinismo sobietarraren indartzeari ere.

Arendtek azpimarratzen du, politika maltzur horien  agerpenak ezin direla ulertu aurretiaz existitutako ereduen hedapen bezala, gobernu mota berriak zirelako, beldur eta fikzio ideologikoan oinarritutakoak. Izan ere, aurretik izandako tiraniek beldurra boterea eskuratu edo mantentzeko tresna bezala erabili zuten; eredu totalitarista modernoek, ordea, ez zuten beldurraren erabilgarritasun estrategikorik. Beldurra ez zen helburu politikoetarako erabiltzen, beren helburua beldurra bera ezartzea izango zen.  

Arendtek eredu totalitaristak 2 formetara murrizten ditu: lehenengoa, nazionalsozialista (Hitlerren heriotzarekin bukatuko zena) eta, bigarrena, estalinismoa (1929an ezarria eta 1953an Stalinen heriotzarekin bukatzen dena). Arendten ustez, bi horiek eredu berdinaren bariazioak dira. Mugimendu politiko totalitaristentzat Estatua eta nazioa ez dira garrantzitsuak, masa mugimendua baizik, eta, horregatik  dio mugimendu totalitaristen jarraitzaileek itsu-itsuan obeditzen  dituztela.

Arendten aburuz, mugimendu totalitaristak jarraitzaileen leialtasunagatik nabarmentzen dira. Izan ere, goi mailako intelektualen zati handi bat gobernu totalitarioen alde agertu zen (denbora tarte batean bada ere).

Jende multzoak erakunde totalitarioetan barneratzeko modu bakarra propaganda izaten zela dio. Eredu totalitaristek gizartearen errealitatea ulertzeko moduak eraldatu eta esanahi unibertsalak zehaztu nahi dituzte. Mugimendu horiek arrazazko gizarte edota klase gabeko gizartearen ideologiak barneratu eta juduen kontrako edota partiduaren aurkakoen inguruko teoria konspiratzaileak zabaltzen zituzten.

Nazionalsozialismoaren garaian, botere eredu totalitarista bere osotasunean ezarri zen, gutxika uniformatu, erradikalizatu eta suntsiezina bilakatuz. Hannah Arendtek kontzentrazio-esparruak esperimentaziora bideratutako erakundetzat deskribatzen ditu, horiek jendea ezabatzeko, umiliatzeko eta guztiz dominatuak izan daitezkeela frogatzeko erabiltzen ziren.

Kontuan hartzen ditu horretarako erabiltzen ziren teknikak: jendea garraiatzeko modua, tortura, hilketa... SSetako paramilitarrek, jendea gorrotoz eta bortizkeriaz hiltzen zuten, baina, kontzentrazio-esparruetan ematen ziren hilketak, basakeria indibidualetik harago, mekanizatutako hilketak ziren, pertsona arruntek aurrea eramaten zituztenak. Identitatea, aniztasuna eta espontaneitatea ezabatzea ziren helburua. Gizakiak “bizidun gorpuak” izatea saihestuko duen gauza bakarra beraz, identitatea, diferentzia mantentzea izango da.

Arendten iritziz, ideologia totalitaristak jendearentzat hain erakargarri izateko funtsa, aurrez zituzten ereduen egonkortasuna amaitu izana da. Eredu totalitaristek gertatutako edo gertatzear zeuden auziak ulertzeko “historiaren giltza” proposatzen zuten, eta horrela, jendeari erantzunak eskaini.

Bukaeran, Arendtek azpimarratzen du, menderatze totala, hau da totalitarismoa, ez dela prozesu luze baten ondoren amaitzen, eta bat-bateko gauza dela. Horretarako, jarraitzaileek totalitarismoaren krimenetan parte hartzeari utzi behar diote, edo mugimendu horri uko egin.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]