Frantzisko Xabierkoa

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau santu euskaldunari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Xabier (argipena)».
Frantzisko Xabierkoa
Frantzisko Xabierkoa
Datu pertsonalak
Izen osoa Frantzisko Xabier Jatsu Azpilikueta
Jaio 1506ko apirilaren 17a
Xabier (Nafarroako Erresuma)
Hil 1552ko abenduaren 3a
Shangchuan (Txina)

Frantzisko Xabierkoa, bataioko izenez Frantzisko Jatsu Azpilikueta, (Xabier, Nafarroako Erresuma, 1506ko apirilaren 7a - Shangchuan uhartea, Txina, 1552ko abenduaren 3a) santu euskalduna izan zen; San Inazio Loiolakoarekin batera, Jesusen Lagundiko lehenengo zazpi kideetako bat, eta misiolaria Indian, Malaysian, Txinan eta Japonian. Horregatik, Indietako Apostolua ezizena ezarri zioten. Eliza katolikoak San Frantzisko Xabierkoa izenarekin santutu zuen.

Nafarroako eta Euskal Herriko zaindaria da, eta abenduaren 3an ospatzen da haren eguna.

Euskararen santu ofiziala ere bada, Euskararen Nazioarteko Eguna (ENE) abenduaren 3an baita.

Frantzisko Xabierkoaren garai historikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzisko Xabierkoa 1506an jaio zen. Sei urte geroago, 1512an, Fadrique Álvarez de Toledo Albako Dukearen gidaritzapean zeuden Gaztela-Aragoiko Koroaren tropek Nafarroako Erresuma konkistatu zuten, Fernando Katolikoaren aginduz eta beaumontarren laguntzaz. Azken horiek agaramontarren aurka borrokatu berriak ziren Nafarroako Gerra Zibilean. Inbasioaren ondoren, zenbait nafar kontraeraso gertatu ziren, baina, azkenik, Gaztelako Erresumak Nafarroa Garaia bereganatu zuen. Nafarroa Beherea, Pirinioen iparraldera egonik, erresuma independente mantendu zen 1620 inguru arte.

Nafarroako Erresumaren egoera, Frantzisko Xabierkoaren garaian.

Frantzisko Xabierkoa agaramontar familia nabarmen bateko senide zen. Haren aita, Joanes Jatsu, Labriteko Joanes III.a erregearen Errege Kontseiluko Presidentea izan zen; hortaz, inbasioaren ondoren, familiak Bearnora erbesteratu behar izan zuen, eta handik denbora gutxira aita hil egin zen. Haren anaiak, Miguel eta Joanes, Joanes III.a erregearen eta Foixko Katalina erreginaren tropetako gerlari izan ziren, eta, Erresuma Zaharra berreskuratzeko, kontraeraso askotan parte hartu zuten.

1521eko maiatzaren 20an Iruñeko guda izan zen. Iñigo Lopez de Rekalde kapitainaren soldaduak (Gaztelako Erresumaren aldekoak), Iruñeako gotorlekuan gazteluratuta zeuden. Frantzisko Xabierkoak haien aurka borroka egin eta gero, Iñigo larriki zaurituta gelditu zen.

Gerora, Loiolako Inaziok (ordura arte Iñigo Lopez de Rekalde) Jesusen Lagundia sortu zuen, eta bere aldamenean Frantzisko Xabierkoa lankide eta adiskidea izango zuen. Aurrerago, Noaingo guduan, gaztelar tropek nafar-gaskoiak garaitu zituzten, eta Nafarroako Erresumaren etorkizuna zeharo baldintzatu zuen.

1516an, Xabierko gaztelua, Nafarroako gainerako gotorlekuen antzera, suntsitu eta erretena estali zuten, Cisneros kardinalaren aginduz.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Xabierko gaztelua, Nafarroa Garaiko Xabier herrian.

Frantzisko Xabierkoa 1506ko apirilaren 17an jaio zen, Nafarroa Garaiko Xabier herrian dagoen Xabierko gazteluan, familia noble baten altzoan. Orduan, Nafarroako Erresuma independentea zen. Haren aita, Joanes Jatsu, Labriteko Joanes III.a erregearen Errege Kontseiluko Presidentea zen. Ama, Maria Azpilikueta, familia noblekoa zuen, eta senideetako batek, Martin Azpilikuetak, doctor navarrus izendapena zuen. Frantzisko Xabierkoa bost anai-arreben artean gazteena zen: Magdalena, Ana, Migel eta Juan ziren beste laurak.

Nafarroako Erresumaren independentzia galaraziko zuten gertakari historikoek asaldatu zuten haurtzaroa, gertakari horietan nahaspilatuta egon baitzen familia. Haren jaiotetxea Labritarren aldekoen bilgunea izanik, familiak porrotaren galera jasan zuen, gaztelarren mendekuaren eraginez. Anaiak Joanes III.a erregearen gudarosteko partaide izan ziren, eta arrazoi horregatik espetxeratuak. Gertakari horiek guztiek Frantzisko gaztea ikasketa erlijiosoak egitera bultzatu zuten. Frantzisko Xabierkoak Portugaldar banderapean egin zituen bidaia ebanjelizatzaile guztiak.

Parisko ikasketak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzisko Xabierkoaren irudia. Egilea: Peter Paul Rubens.

1524an, Frantzisko Xabierkoak Parisko Sorbona unibertsitatera joatea erabaki zuen. Aurretik, Nafarroako hainbat hiritan egin zituen ikasketak; azkenak, Iruñean.

Frantzisko Xabierkoa

1525eko irailean Parisera joan zen, eta han, lagun mina izango zuena topatu zuen, bigarren aldiz: Loiolako Inazio, etorkizunean San Inazio Loiolakoa. Parisko garai zail eta gogorretan Inazio Loiolakoak ez zuen inoiz Frantzisko Xabierkoa bakarrik utzi, beti lagundu zion; adibidez, Xabierkoak arazo ekonomikoak izan zituenean.

Han osatu zen, beste bost adiskiderekin batera, Jesusen Lagundiaren enbrioia izango zena. 1534ko abuztuaren 15ean, ikasketak bukatu ostean, karitate eta kastitate zina egin zuten, eta Lur Santura bidaiatzeko hitza ere eman zuten. Hori guztia Parisko Montmartre elizan gertatu zen. Frantzisko Parisen gelditu zen Teologia ikasten beste bi urtez, Inazio Loiolakoarekin Gogoeta Espiritual batzuetan parte hartu ondoren.

1537an, berriz ere Inazio Loiolakoarekin elkartu zen Italiara bidaiatzeko. Erroman, Lur Santura joan baino lehen, Paulo III.a aita santua bisitatu zuten haren bedeinkapena eskatzeko. Baina bidaia hori bertan behera gelditu zen, Venezia Turkiarekin gudan hastean. Biak Veneziara ailegatu eta ekainaren 24an Frantzisko Xabierkoa apaiztu egin zen. Veneziako egonaldian, itsasontziaren zain zeudela, haren adiskideekin batera inguruko herrietan predikatzen ibili zen. Bidaia atzeratu zenez, Erromara itzuli, eta beren burua eskaini zioten Aita Santuari, hark nahi zuen herrialdera bidal zitzan. Handik Lisboara joan ziren 1540an, bizitzako aldi garrantzitsuena hasteko: misiolari izateko. Portugalerako bidaia, Pedro Mascareñas Erroman zegoen portugaldar enbaxadorearen eskaerari zor zion. Enbaxadore horrek Portugaleko Joao I.a erregearen izenean honako hau eskatu zion Inazio Loiolakoari: bere gizonetako batzuk Sortaldeko Indietara bidaltzeko. Bidaia horretarako, Aita Santuak Frantzisko izendatu zuen Itsaso Gorria, Persiar Golkoa, Ozeania eta Gangeseko bi ibai-ertzetako ordezkari.

Misio bidaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lisboarako bidaia lurrez egin zuen eta Azpeitian (Gipuzkoa) gelditu zen, Inazio Loiolakoaren gutunak bere familiari emateko. Denboraldi batez Lisboan egon ziren eta, denbora tarte horretan, Frantzisko Indietara joateko hautatu zuten. Lisboako egonaldian, hiriko txiroei ebanjelioa atsedenik gabe predikatzen aritu ziren.

1541eko apirilaren 7an, haren 35. urtebetetze egunean, espedizioa itsasoratu zen eta abenduaren 22an Mozambikera ailegatu zen. Han hurrengo urteko otsailera arte gelditu zen. Egonaldi hartan ospitalean lagundu zuen eta beltzei ematen zitzaien tratuaz jabetu zen; horrek lehenengo liskarrak eragin zituen.

Frantzisko Xabierkoaren misio bidaiak

Melinden eta Sokotoran zenbait geldiune egin ostean, Goara ailegatu zen (gerora, India portugaldarraren hiriburu izango zen) 1542ko maiatzaren 6an. Juan Barrosen kristau-ikasbidean oinarritutako testu bat prestatu eta argitaratu zuen, eta hirian zehar dotrina katolikoa predikatzen hasi zen. Aldi berean, hilzorian zeudenei lagundu zien, presoak bisitatu eta behartsuei laguntza eskaini.

Gehiago hurbiltze aldera, herrialdeko hizkuntza ikasten hasi zen. San Pauloko apaiztegiko zuzendari-karguari ezezkoa eman ondoren, 1542ko urrian Peskeria Uharteetara joateko itsasoratu zen; han urtebetez egon zen.

Parava indiarrak ebanjelizatu, eta Tuticorrin, Trichendur, Manapar eta Combuture hirietan barna ibili zen. Eskualde horretako pagodak bizileku zituzten Brahmanen etsaigoa aurkitu zuen.

Frantzisko Xabierkoa

Tamilera ikasi ondoren, zeruari eta infernuari buruzko hitzaldi bat eta testu kristauen itzulpen batzuk egin zituen hizkuntza horretara.

1543ko azaroan, Micer Paulo eta Mansilla adiskideekin elkartu zen Goan, eta hiri horretako Juan de Alburquerque gotzainarekin hitz egin zuen misiolari gehiago eskatzeko. Gotzainak sei apaiz igorri zituen lan horretarako. Lagun horiekin berriz ere Peskeria Uhartera itzuli zen. Bidaldian zenbait gutun idatzi zizkien Erromako lagunei. Horietako batean honakoa dio:

« "(...) Jendea kristautzeko aukera galtzen da alderdi hauetan, ebanjelizazioaren ardura hartuko duen pertsonarik ez dagoelako. Askotan, burua galdu duen gizakiaren antzera unibertsitate horietara oihuka sartzeko pentsamenduek mugiarazten naute, eta batez ere Parisko unibertsitatera, Sorbonara, borondatea baino gehiago hizkiak dituzten horiei esateko has daitezela unibertsitate haietatik fruituak ateratzen. Zenbat arima geratzen dira zerura joan gabe, eta haien axolagabekeriagatik doaz infernura! Halako jendetza egiten da kristau inguru hauetan, nabilen lurralde honetan, ezen batzuetan besoak nekaturik ditudala iruditzen baitzait hainbeste bataiatzeagatik, eta ezin esan hainbeste aldiz Kredoa, mandamenduak eta beste otoitz batzuk haien hizkuntzan."  »

Peskerian kide bat lurralde-izendapen sistemaren ordezkari izendatu zuen; horrek zereginaren inguruko guztiaren berri eman behar zion. Lurraldea antolatu ostean, Manapar eta hegoaldeko eremura joan zen. Makuekin hilabete egon zen, eta 10.000 gizon-emakume baino gehiago bataiatu zituen.

1544. urtean zehar, hogeiren bat ebanjelizazio bidaia egin zituen. Zeilango kristauen hilketen berri izan zuenean, Frantzisko Goara joan zen eta agintariarekin hitz egin zuen, Jafnapatan erregeak kristauen aurka eginiko ekintzak zigortzeko bidali behar ziren gudarosteekin bat egiteko. Hainbat arrazoirengatik ekintza hori ez zen inoiz gauzatu.

Frantzisko Xabierkoa.

1545ean Moluka uharteetara joan zen Juan Eiroren konpainiarekin; handik gutxira Malakara iritsi zen. Hiru hilabetean Frantzisko Xabierkoak bertako hizkuntzaren gutxienekoak ikasi zituen eta bertako kultura bereganatu zuen; jende jakintsuaren laguntzaz, kristau-ikasbidearen oinarrizko testuak itzuli zituen bertako hizkuntzara. Urte hartan, Portugalgo erregeari "Bere Maiestatearen ofizialek ezartzen dituzten laido eta injustiziei" buruz idatzi zion.

1546ko urtarrilean, Amborio eta Ternate uharteetara joateko itsasoratu zen, Jesusen Lagundiko katekistentzako argibideak prestatu ondoren. Hilabete eta erdi igarota iritsi zen. Eskualdeko hainbat uhartetatik ibili zen eta Baranulan (Ceran), tradizioak dioenez, ekaitz batean galdutako gurutze bat itzuli zion karramarro batek.

Ekainean, Ternate-ra ailegatu zen, gune komertzial aberatsa espezieetan eta portugaldarren azken jabetza; han hiru hilabetez egon zen. Handik Moro uharteetara joan zen,eta han hiru hilabetez egon zen. Moro uharteetatik Cochinera itzuli zen, eta 1548ko urtarrilaren 13an iritsi zen.

India eta Moluka uharteetan ezarritako misioen berrantolatze- eta gainbegiratze-lanak egin ondoren, nahigabeturik sentitu zen haiek jasandako narriadura ikusita, bere gutunetan erakusten duen moduan. Cosme de Torres eta Juan Fernández adiskideekin Japonia aldera atera zen, 1549ko Erramu igandean, eta abuztuaren 15erako japoniar lurretara ailega zen. Kagoshiman lur hartu zuten, orduko Hegoaldeko Japoniar erresumaren hiriburua. Hiri horretan urtebetez egon zen eta japoniar lurretan bi urte eta hiru hilabetez. Pablo de Santa Fe adiskidearen laguntzaz, japoniar lurraldeak ebanjelizatu zituen eta Fede artikuluen Aldarrikapena itzularazi zuen, horiek buruz ikasi eta bazter guztietan errezitatzen zituen. Oinezkoen galderei erantzuteko itzultzaile batez baliatzen zen. Misioaren porrotaren aurrean, eskualde hartako erregearekin elkarrizketatzea pentsatu zuen, hura katolizismora bilakatuko balitz, herria ere hala bilakatuko zen itxaropenez. Asmo horrekin, 1550ean iparralderantz abiatu zen. Hiradon kristau-talde bat sortu zuen. Yamaguchira iritsi zen; gero, Sakaira eta, azkenik, Meacora; hor, bertako erregeak harrera egin ziezaion saiatu zen, baina ez zuen lortu.

Frantzisko Xabierkoaren hilobia, Goa hiriko Bóm Jesus-en Basilikan

1551ko irailean, Bungo printzeak deitu zion, uharteetara predikatzera joateko baimena emateko. Hilabete geroago, eta hainbat jende kristautu ondoren, Frantzisko Xabierkoa Indiara itzuli zen, entzundako albisteek larrituta. Itzulerako bidaia Diego Pereirak gidatutako Santa Cruz ontzian egin zuen, eta horrek Portugalgo erregearen izenean bake negoziazioak bideratzeko enbaxada bat antolatzeko ideia eman zion Frantzisko Xabierkoari. Malakara ailegatzean, jakinarazi zioten Indian Portugalgo probintzia jesuita independentea izendatu zutela eta bera zela herrialde hartako probintzial edo arduradun.

1552ko urtarrilean Cochinera iritsi zen eta otsailaren 18an, Goara. Misioetako arazo batzuk konpondu eta Txinarako bidaia prestatu ondoren, apirilaren 14an herrialde hartara abiatu ziren. Abentura horretan Gago apaiza, Álvaro de Ferreira anaia, Antonio de Santa Fe (txinatar jatorrikoa) eta Cristóbal deituriko indiar morroia izan zituen bidelagun, eta Pereidak gidatutako Santa Cruz itsasontzian itsasoratu ziren.

Malakara ailegatzean, Mares itsasontziaren Alvaro de Ataide kapitainarekin arazoak izan zituzten. Arazo horiek direla eta bidaia bi hilabetez atzeratu zen eta Pereidari ontziaren gidaritza eragotzi zion. 1552ko abuztuaren amaieran, Shangchuan uhartera heldu ziren. Uharte hori txinatar eta portugaldar merkatarien bilgunea zen.

Ezkutuan kontinentean barneratu behar zituen txinatar itsasontziaren zain egon ziren. Urte hartako abenduaren 3an gaixotu, eta hil zen Frantzisko Xabierkoa, 46 urte zituela.

Diotenez, Frantzisko Xabierkoaren hil aurreko azken hitzak ama hizkuntzan esan zituen, euskaraz.

Haren gorpua Goara eraman zuten, 1554ko udaberrian heldu zen,eta bertan lurperatu zuten.

Heriotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1553an Frantziskoren gorpua Goara (India) eraman, eta bertan hobiratu zuten, Bom Jesus basilikan. Beirazko hilkutxan sartua dago eta gorputza usteldu gabea du, santutasunaren seinale.

1622ko martxoaren 12an, Gregorio XV.a aita santuak Inazio Loiolakoarekin batera santu egin zuen.

Kanonizazioa, zaindaritza eta jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Fermin eta San Frantzisko Xabierkoa, Nafarroako zaindariak. Iruñeko udaletxean dagoen irudia.

1622an Gregorio XV.a aita santuak Frantzisko Xabierkoa santutu zuen, Inazio Loiolakoarekin, Teresa Avilakoarekin, Isidro Nekazariarekin eta Filipe Nerirekin batera.

Leku eta erakunde hauen zaindari izendatu dute:

San Frantzisko Xabierkoaren eguna abenduaren 3a da; santu euskalduna, egun horretan zendu baitzen. Gaur egun, martxoko lehen egunetan Xabierko Gaztelura erromeria jendetsuak egin ohi dira urtero: Xabierraldiak. Ohitura herrikoi horrek jarraitzaile ugari ditu, batez ere Nafarroa Garaian.

Ikonografia eta margolanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lan askok irudikatu dute Indietako Apostulua, bai margoetan, bai eta eskulturan. Murillok, Rubensek, Van Dyckek, Lucca Giordanok, Goyak eta beste artista ospetsu askok betikotu dute Xabierko santua.

XVI. mendetik aurrera, Frantzisko Xabierkoak lur jentil edo paganoetara doan misiolariak jarraitu beharreko ideala irudikatu zuen. Horrek pertsonari buruzko idazki ugari eta oparoak eman ditu. Mota guztietako idazlanak, bereziki epistolarrak, Jesusen Lagundiko kideek jarraitu beharreko eredu jarri baitzuten. Xabierrek sortu zuen Goan lehendabiziko apaizgaitegia hark bultzatu zituen bertakoak apaizteko bokazioak; honekin batera, hark eragin zuen katekizazio zuzena eta testu liturgikoak tokian-tokiko hizkuntzan itzultzea.

Frantzisko Xabierkoaren idazkiak kide eta ebanjelizazio-arduradunekin izandako gutunak dira, batez ere. Idazlan txikiak ere ditu: Katixima Txikia (1542), Katixima Handia (1546) eta Jesusen Lagundiaren katekistentzako argibidea (1545), besteak beste.

Parisen dagoen Saint-Sulpiceko elizako margolanak.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Frantzisko Xabierkoa Aldatu lotura Wikidatan