Frantzisko Xabierkoa

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau euskal santuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus Xabier (argipena).
Frantzisko Xabierkoa
Frantzisko Xabierkoa
Datu pertsonalak
Izen osoa Frantzisko Xabier Jatsu Azpilikueta
Jaio 1506ko apirilaren 17a
Xabier (Nafarroako Erresuma)
Hil 1552ko abenduaren 3a
Shangchuan (Txina)

Frantzisko Xabierkoa, bataioko izenez Frantzisko Jatsu Azpilikueta, (Xabier, Nafarroako Erresuma, 1506ko apirilaren 7 - Shangchuan uhartea, Txina, 1552ko abenduaren 3) nafar santu euskalduna izan zen, San Inazio Loiolakoarekin batera Jesusen Lagundiko lehenengo zazpi kideetako bat, eta misiolari izan zena Indian, Malaysian, Txinan eta Japonian. Horregatik, Indietako Apostolua ezizena ezarri zioten. Eliza katolikoak San Frantzisko Xabierkoa izenarekin santutu zuen.

Nafarroaren eta Euskal Herriaren zaindaria da, eta abenduaren 3an ospatzen da haren eguna.

Euskararen santu ofiziala ere bada, Euskararen Nazioarteko Eguna (ENE) abenduaren 3an baita.

Frantzisko Xabierkoaren garai historikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzisko Xabierkoa 1506an jaio zen. Sei urte geroago, 1512an, Fadrique Álvarez de Toledo Albako Dukearen gidaritzapean zeuden Gaztela-Aragoiko Koroaren tropek Nafarroako Erresuma konkistatzen dute, Fernando Katolikoaren aginduz eta beaumontarren laguntzaz. Azken horiek agaramontarren aurka borrokatu berriak ziren Nafarroako Gerra Zibilean. Inbasioaren ondoren zenbait nafar kontraeraso gertatu ziren, baina azkenik Gaztelako Erresumak Nafarroa Garaiaren bereganatze edo anexioa gauzatu zuen. Nafarroa Beherea berriz, Pirinioen iparraldera egonik, erresuma independente bezala mantenduko zen 1620. urte ingurura arte.

Nafarroako Erresumaren egoera, Frantzisko Xabierkoaren garaian.

Frantzisko Xabierkoa agaramontar familia nabarmen bateko senide zen. Bere aita, Joanes Jatsu, Labriteko Joanes III.a erregearen Errege Kontseiluko Presidentea izan zen, hortaz, inbasioaren ondoren familiak Bearnora erbesteratu behar izan zuen, handik denbora gutxira aita hilko zelarik. Bere anaiak, Miguel eta Joanes, Joanes III.a erregearen eta Foixko Katalina erreginaren tropetako gerlari izan ziren, Erresuma Zaharra berreskuratzeko kontraeraso askotan parte hartuz.

1521. urtean, Iruñeko gotorleku gaztelarreko Loiolako Inazio kapitainaren aurka borrokatu zen, azken hau erasoan larriki zaurituta gelditu zelarik. Gerora Loiolako Inaziok Jesusen Lagundia sortuko zuen, bere aldamenean Frantzisko Xabierkoa lankide eta adiskidea izango zuelarik. Aurrerago, Noaingo guduan, gaztelar tropek nafar-gaskoiak garaitu zituzten, Nafarroako Erresumaren etorkizuna zeharo baldintzatuz.

1516an, Xabierko gaztelua Nafarroako beste gainontzeko gotorlekuen antzera, inausia izan zen eta bere erretena estalia, Cisneros kardinalaren aginduz.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzisko Xabierkoa, 1506ko apirilaren 17an jaio zen, Nafarroako Xabier herrian dagoen Xabierko gazteluan, orduko Nafarroako Erresuma independentea zenean eta familia noble baten altzoan. Bere aita, Joanes Jatsu, Labriteko Joanes III. erregearen, Errege Kontseiluko Presidentea zen. Bere ama Maria Azpilikueta familia noblekoa zen, bere senidetako bat doctor navarrus izendapena zuen Martin Azpilikueta zelarik. Frantzisko Xabierkoa bost anai-arreben artean gazteena zen: Magdalena, Ana, Miguel, Juan eta berau.

Bere haurtzaroa Nafarroako Erresumaren independentzia galaraziko zuten gertakari historikoez asaldatua egon zen, bere familia gertakari horietan nahaspilatuta egon baitzen. Bere jaiotetxea Labritarren aldekoen bilgunea izanik, familiak porrotaren galera jasan zuen, gaztelarren mendekuaren bidez. Bere anaiak Joanes III.a erregearen gudarosteko partaide izan ziren, eta arrazoi honegatik espetxeratuak. Gertakari horiek guztiek Frantzisko gaztea ikasketa erlijiosoak egitera bultzatu zuten. Frantzisko Xabierkoak bere bidaia ebanjelizatzaile guztiak Portugaldar banderapean egin zituen.

Parisko ikasketak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzisko Xabierkoaren irudia. Egilea: Peter Paul Rubens.

1524an, Frantzisko Xabierkoak Paris-eko, Sorbona unibertsitatera joateko erabakia hartzen du. Aurretik nafar hiri ezberdinetan ikasketak burutu zituelarik, Iruñean amaituaz.

Frantzisko Xabierkoa

1525ko irailean Parisera doa, eta han bere lagun-mina izango zena topatuko du bigarren aldiz: Loiolako Inazio, etorkizunean San Inazio Loiolakoa. Parisko garai zail eta gogorretan Inazio Loiolakoak ez zuen inoiz Frantzisko Xabierkoa bere buruz bakarrik utzi eta beti lagundu zion, adibidez, Xabierkoak arazo ekonomikoak izan zituenean.

Han osatuko da, beste bost adiskiderekin batera, Jesusen Lagundiaren enbrioia izango zena. 1534ko abuztuaren 15an, ikasketak bukatu ostean, karitate eta kastitate zina egin zuten, Lur Santura bidaiatzeko hitza ere eman zutelarik. Hau dena Montmartre paristar elizan gertatu zen. Frantzisko Parisen gelditzen da Teologia ikasten beste bi urtez, Inazio Loiolakoarekin Gogoeta Espiritual batzuetan parte hartu ondoren.

1537an berriz ere Inazio Loiolakoarekin elkartzen da Italiara bidaiatzeko. Erroman, Lur Santura joan baino lehen Paulo III.a Aita Santua bisitatzen dute bere bedeinkapena eskatzeko, baina bidaia hau bertan behera geldituko zen Venezia Turkiarekin gudan hastean. Biak Veneziara ailegatu eta ekainaren 24an Frantzisko Xabierkoa apaiztu egin zen. Euren Veneziako egonaldian, itsasontziaren zain zeudela, bere adiskideekin batera inguruko herrietan predikatzen ibiliko da. Bidaiaren atzeratzea zela eta, Erromara itzuli eta beren burua eskaintzen diote Aita Santuari, berak nahi duen herrialdera bidal ditzan. Handik Lisboara zuzentzen da 1540an, bere bizitzako aldi garrantzitsuena hasteko: misiolariarena. Portugalerako bidaia, Pedro Mascareñas Erroman zegoen portugaldar enbaxadorearen eskaerari zor zaio. Enbaxadore honek Portugaleko Joao I.a erregearen izenean honako hau eskatu zion Inazio Loiolakoari: Bere gizonetako batzuk Sortaldeko Indietara bidal zitzan. Bidaia honetarako, Aita Santuak Frantzisko Itsaso Gorria, Persiar Golkoa eta Ozeaniako, eta Gangeseko bi ibai-ertzetako ordezkari izendatu zuen.

Bere misio bidaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lisboarako bidaia lurrez egin eta Azpeitian geldialdia egin zuen (Gipuzkoa), Inazio Loiolakoaren gutunak bere familiari emateko. Lisboan denbora batez egon ziren, Frantzisko Indietarako ordezkari izendatzeko lain. Aldi horretan hiriko txiroei ebanjelioa gelditu gabe predikatzen igaro zuten.

1541eko apirilaren 7an, bere 35. urtebetetzean, espedizioa itsasoratu eta abenduaren 22an Mozambikera ailegatu zen. Han hurrengo urteko otsailera arte gelditu zen. Egonaldi hartan ospitalean lagundu eta beltzei ematen zitzaien tratuaren errealitateaz ohartzen da, honek bere lehenengo salaketak eragingo zituen.

Frantzisko Xabierkoaren misio bidaiak

Melinde eta Sokotoran zenbait geldiune egin ostean, Goara ailegatuko da (India Portugaldarraren hiriburu izango zena) 1542ko maiatzaren 6an. Juan Barros-en katekismoan oinarritutako testu bat prestatu eta argitaratu zuen, eta hirian zehar dotrina katolikoa predikatzen hasiko da, denbora berean hilzorian daudenei lagundu, presoak bisitatu eta behartsuei laguntza eskainiz.

Hurbilketa sakonago bat lortu nahian herrialdeko hizkuntza ikasten du. San Pauloren mintegiaren zuzendari-lanari ezezkoa eman ondoren, 1542ko urrian Peskeria Uharteetara joateko asmoarekin itsasoratzen da, han urtebetez egongo delarik.

Parava indiarrak ebanjelizatu eta Tuticorrin, Trichendur, Manapar eta Combuture hirietan barna ibiliko da. Eskualde honetako pagodak bizileku zituzten Brahmanen etsaigoa aurkituko du.

Frantzisko Xabierkoa

Tamilera ikasi ondoren, zerua eta infernuari buruzko hitzaldi bat eta testu kristauen itzulpenak egin zituen hizkuntza horretan.

1543ko azaroan, Micer Paulo eta Mansilla bere adiskideekin elkartuko da Goan eta hiri honetako Juan de Alburquerque gotzainarekin elkarrizketatuko da misiolarien eskean. Gotzainak sei apaiz igorri zituen lan horretarako. Lagun berriekin berriz ere Peskeria uhartera itzuliko da. Bidaldi denboran zenbait gutun idatziko die bere Erromako lagunei, horietako batean honakoa dio:

« "Kristau berri asko bilakatzeko aukera galtzen da alderdi hauetan, ebanjelizazioaren ardura hartuko duen pertsonarik ez dagoelako. Askotan, pentsamenduek mugiarazten naute, zentzua galdu duen gizonaren antzera Unibertsitate horietara oihuka sartzera, eta batez ere Parisko Unibertsitatera, Sorbonan buruan borondatea baino hizkiak dituzten horiei esateko has daitezela haietatik fruituak ateratzen; Zenbat arima loriara joan gabe eta infernura joaten utziak haien axolagabekeriagatik! Hain da handia kristoren federa bilakatzen den jendetza inguru hauetan, nabilen lurralde honetan, ze batzuetan besoak nekaturik ditudala iruditzen zait hainbeste bataiorekin, eta ezin hitz egin, hainbeste aldiz Kredoa eta manamenduak haien hizkuntzan eta beste otoitzak esaten."  »

Peskerian kide bat lurralde izendapen sistemaren ordezkari izendatzen du; honek zereginaren inguruko guztiaren berri eman behar zion. Lurraldea antolatu ostean, Manapar eta hegoaldeko eremura doa. Makuekin hilabeteko egonaldia egiten du, 10.000 gizon-emakume baino gehiago bataiatuz.

1544. urtean zehar, hogeiren bat ebanjelizazio bidaia burutzen ditu. Zeilango kristauen hilketen albisteen aurrean, Frantzisko Goara doa eta agintariarekin hitz egiten du, Jafnapatan erregeak kristauen aurka eginiko ekintzak zigortzeko bidali behar ziren gudarosteekin bat egin dezaten. Hainbat arrazoiengatik ekintza hori ez zen inoiz gauzatu.

Frantzisko Xabierkoa.

1545an Moluka uharteetara joango da Juan Eiroren konpainiarekin, handik gutxira Malakara iritsiz. Hiru hilabetetan Frantzisko Xabierkoak bertako hizkuntzaren oinarri bat ikastea lortzen du eta lekuko kulturarekin hartu-emanetan jarriko da; jende jakintsuaren laguntzaz, dotrina kristauaren testuen oinarrizko zatiaren itzulpena egingo du bertako hizkuntzara. Urte honetan Portugalgo erregeari Bere Maiestatearen ofizialek ezartzen dituzten laido eta injustiziei" buruz idatziko dio.

1546ko urtarrilean, Amborio eta Ternate uharteetara joateko asmoz itsasoratuko da, Jesusen Lagundiko katekistentzako argibideak prestatu ondoren. Hilabete eta erdi igarota bere helmugara iritsi zen. Eskualdeko hainbat uhartetatik ibiliko da eta Baranulan (Ceran), tradizioak dioenez, ekaitz batean galdutako gurutze bat itzuli zion karramarro batek.

Ekainean Ternate-ra ailegatu zen, gune komertzial aberatsa espezieetan eta portugaldar azken jabetza; han hiru hilabetez egon zen. Handik Moro uharteetara joan zen, hiru hilabeteko egonaldia eginez. Moro uharteetatik Cochinera bueltan bidaiatzen du, 1548ko urtarrilaren 13an iritsiko delarik.

India eta Moluka uharteetan ezarritako misioen berrantolatze eta gainbegiratze lanak egin ondoren, nahigabeturik sentitzen da hauek jasandako narriadurarekin, bere gutunetan erakusten duen moduan, horregatik Cosme de Torres eta Juan Fernández bere adiskideekin Japonia aldera ateratzen da, 1549ko Erramu igande batean, abuztuaren 15erako japoniar lurretara ailegatuz. Kagoshiman lur hartzen dute, orduko Hegoaldeko Japoniar erresumaren hiriburua. Hiri honetan urtebetez egon zen eta japoniar lurretan bi urte eta hiru hilabetez. Bere adiskide Pablo de Santa Fe-ren laguntzaz japoniar lurraldeak ebanjelizatu eta Fede artikuluen Aldarrikapena lanaren itzulpenak burutu zituen, hauek buruz ikasi eta bazter guztietan errezitatzen zituelarik. Oinezkoen galderei erantzuteko itzultzaile batez baliatzen zen. Misioaren porrotaren aurrean, eskualde hartako erregearekin elkarrizketatzea pentsatu zuen, hau katolizismora bilakatuko balitz, herria ere hala bilakatuko zen itxaropenez. 1550an asmo horrekin iparralderantz zuzendu zen. Hirado-n kristau kolektibitate txiki bat sortu zuen. Yamaguchira iritsi zen, gero Sakaira eta azkenik Meaco-ra, non bertako erregeak harrera egin ziezaion saiatu zen, lortu gabe.

Frantzisko Xabierkoaren hilobia, Goa hiriko Bóm Jesus-en Basilikan
Frantzisko Xabierkoaren heriotza. Egilea: Francisco Goya

1551ko irailean, Bungo printzeak deitzen du, uharteetara predikatzera joateko baimena emanaz. Hilabete geroago, eta hainbat jende kristautu ondoren, Frantzisko Xabierkoa Indiara itzuli zen, entzundako albisteek larrituta. Itzulerako bidaia Diego Pereirak gidatutako Santa Cruz ontzian egin zen, eta honek Portugalgo erregearen izenean bake negoziazioak bideratzeko enbaxada bat antolatzeko ideia eman zion Frantzisko Xabierkoari. Malakara ailegatzean, Indian Portugaldik independentea den probintzia jesuita izendatu dela jakinarazten zaio eta bera dela herrialde hartako probintzial edo arduraduna.

1552ko urtarrilaren Cochinera iritsi zen eta otsailaren 18an Goara. Misioetako arazo batzuk konpondu eta Txinarako bidaia prestatu ondoren, apirilaren 14an herrialde hartara abiatzen dira. Abentura honetan Gago aita, Álvaro de Ferreira anaiak, Antonio de Santa Fe (txinatar jatorrikoa) eta Cristóbal deituriko indiar morroia ditu bidelagun, eta Pereidak gidatutako Santa Cruz itsasontzian itsasoratzen dira.

Malakara ailegatzean, Mares itsasontziaren Alvaro de Ataide kapitainarekin arazoak dituzte. Arazo hauengatik bidaia bi hilabetez atzeratzen da eta Pereida ontziaren gidaritzapean jarraitzeko aukera eragotzi egiten da. 1552ko abuztuaren amaieran Shangchuan uhartera heldu ziren. Uharte hau txinatar eta portugaldar merkatarien bilgunea zen.

Ezkutuan kontinentean barneratu behar dituen txinatar itsasontziaren zain egoten dira. Urte hartako abenduaren 3an gaixotu eta hil zen Frantzisko Xabierkoa, 46 urterekin.

Kondairaren arabera, Frantzisko Xabierkoaren hil aurreko azken hitzak bere ama hizkuntzan izan ziren, euskaraz.

Bere gorpua Goara eraman zuten, 1554ko udaberrian heldu zelarik, bertan lurperatzeko.

Heriotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1553 urtean Frantziskoren gorpua Goara (India) eraman eta bertan hobiratu zuten Bom Jesus basilikan. Beirazko hilkutxan sartua dago eta gorputza ustelgabea du, santutasun seinale.

1622ko martxoaren 12an Gregorio XV.a aita santuak Inazio Loiolakoarekin batera santifikatu zuen.

Kanonizazioa, zaindaritza eta jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Fermin eta San Frantzisko Xabierkoa, Nafarroako zaindariak. Iruñeko udaletxean dagoen irudia.

1622. urtean Gregorio XV.a Aita Santuak kanonizatu zuen Inazio Loiolakoa, Santa Teresa Jesuskoa, San Isidro eta Filipe Nerirekin batera.

Honako leku eta erakundeen zaindari edo patroi izendatua izan da:

San Frantzisko Xabierkoaren eguna abenduaren 3a da, santu euskalduna egun honetan zendu baitzen. Gaur egun, martxoko lehen asteburuetan Xabierko Gaztelura erromeri jendetsuak egin ohi dira urtero, Xabierraldiak izenaz ezagutzen direnak, ohitura herrikoi honek jarraitzaile ugari ditu, batez ere Nafarroan.

Ikonografia eta margolanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lan askok irudikatu dute Indietako Apostulua bai margoetan bai eta eskulturan. Murillo, Rubens, Van Dyck, Lucca Giordano eta Goya bezalako artista ospetsuek beren isipuekin Xabierko santua betikotu dute.

XVI. mendetik aurrera, Frantzisko Xabierkoak lur jentil edo paganoetara doan misiolariak jarraitu beharreko ideala irudikatu zuen. Honek pertsonari buruzko idazlan ugari eta oparoak eman ditu. Mota guztietako idazlanak, bereziki epistolarra, Jesusen Lagundiko kideek jarraitu beharreko adibide gisa jarri baitzuten. Xabierkoa izan zen Goan lehendabiziko apaiztegia ezarri eta bertakoak apaizteko bokazioa bultzatu zuena, honekin batean katekizazio zuzena eta testu liturgikoak tokian-tokiko hizkuntzarako itzulpenak proposatu zituen.

Frantzisko Xabierkoaren idatzitako lana bere kide eta ebanjelizazio arduradunekin izandako gutunen elkar trukean oinarritzen da. Katixima Txikia (1542), Katixima Handia (1546) eta Jesusen Lagundiaren katekistentzako argibidea (1545) bezala ezagutzen diren idazlan txikiak badaude.

Frantziako Parisen dagoen Saint-Sulpiceko elizako margolanak.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Frantzisko Xabierkoa Aldatu lotura Wikidatan